Кіріспе
1999 жылы ұшырылған НАСА ғарыш телескобының AXAF атауы 1998 жылы НАСА өткізген сайыстың аясында Чандра деп өзгертілді, бұл сайысқа бүкіл әлемнен 6000-нан астам өтінім түсті. Сайыстың жеңімпаздары Джатила ван дер Вин мен Тайрел Джонсон (сол кезде мектеп мұғалімі және оқушы) Нобель сыйлығының лауреаты, үнді-американдық астрофизик Субрахманян Чандрасекардың құрметіне осы атауды ұсынды. Ол ақ жұлдыздардың максималды массасын анықтау жөніндегі еңбектерімен танымал, бұл нейтронды жұлдыздар мен қара тесіктер сияқты жоғары энергиялы астрономиялық құбылыстарды жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Санскрит тілінде «Чандра» сөзі «ай» деген мағынаны білдіреді. Бастапқыда 1998 жылдың желтоқсан айында Колумбиядан 11:47 UTC-де ұшыру жоспарланған. Инерциялық үстіңгі сатының бірінші сатылы қозғалтқышы 12:48 UTC-де іске қосылды, 125 секунд бойы жұмыс істеп, ажыратылғаннан кейін екінші саты 12:51 UTC-де тұтанды және 117 секунд бойы өртенді. Чандраның қызмет ету мерзімі физикалық тұрғыдан әлдеқайда ұзақ болуы мүмкін. 2004 жылы Чандра рентген орталығында жүргізілген зерттеулер обсерваторияның кем дегенде 15 жыл бойы жұмыс істей алатынын көрсетті. 2024 жылға қарай ол әлі де жұмыс істеп жатыр және Чандра рентген орталығы жариялаған бақылау кестесіне ие. 2008 жылдың шілдесінде Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA), НАСА және JAXA арасындағы бірлескен жоба – Халықаралық рентген обсерваториясы келесі ірі рентген обсерваториясы ретінде ұсынылды, бірақ кейіннен жоба тоқтатылды. Кейіннен ESA жобаның кішірейтілген нұсқасын Жоғары энергиялы астрофизикаға арналған кеңейтілген телескоп (ATHENA) ретінде қайта жандандырды, оның 2028 жылы ұшырылуы жоспарлануда. 2018 жылдың 10 қазанында Чандра гироскоптағы ақаулық салдарынан қауіпсіз режимге көшті. НАСА барлық ғылыми құралдар қауіпсіз екенін хабарлады. Бірнеше күн ішінде бір гироскоптан алынған деректердегі 3 секундтық қате анықталды және Чандраны толыққанды қызметке қайтару жоспарлары жасалды. Ақаулыққа тап болған гироскоп резервке қойылды және әзірге жақсы жағдайда.
AXAF was renamed Chandra as part of a contest held by NASA in 1998, which drew more than 6,000 submissions worldwide. The contest winners, Jatila van der Veen and Tyrel Johnson (then a high school teacher and high school student, respectively), suggested the name in honor of Nobel Prize–winning Indian American astrophysicist Subrahmanyan Chandrasekhar. He is known for his work in determining the maximum mass of white dwarf stars, leading to greater understanding of high energy astronomical phenomena such as neutron stars and black holes. Fittingly, the name Chandra means "moon" in Sanskrit. Originally scheduled to be launched in December 1998, from Columbia at 11:47 UTC. The Inertial Upper Stage's first stage motor ignited at 12:48 UTC, and after burning for 125 seconds and separating, the second stage ignited at 12:51 UTC and burned for 117 seconds. At , Physically Chandra could last much longer. A 2004 study performed at the Chandra X ray Center indicated that the observatory could last at least 15 years. It is active as of 2024 and has an upcoming schedule of observations published by the Chandra X ray Center. In July 2008, the International X ray Observatory, a joint project between ESA, NASA and JAXA, was proposed as the next major X ray observatory but was later cancelled. ESA later resurrected a downsized version of the project as the Advanced Telescope for High Energy Astrophysics (ATHENA), with a proposed launch in 2028. On October 10, 2018, Chandra entered safe mode operations, due to a gyroscope glitch. NASA reported that all science instruments were safe. Within days, the 3 second error in data from one gyro was understood, and plans were made to return Chandra to full service. The gyroscope that experienced the glitch was placed in reserve and is otherwise healthy.
Ашық зерттеулердің мысалы
"Чандра" обсерваториясы жинаған деректер рентгендік астрономия саласын үлкенінен дамытты. "Чандрадан" алынған бақылаулар негізінде жасалған жаңалықтардың бірнеше мысалы: Кассиопея А суперновасының қалдығының алғашқы суреті астрономдарға қалдықтың ортасындағы ықтимал нейтрон жұлдызы немесе қара тесік сияқты компактты нысанды алғаш рет көрсетті. Екінші бір супернова қалдығы – Жүгерші тұмандығында "Чандра" орталық пульсардың айналасында бұрын көрінбеген сақинаны және бұрынғы телескоптармен жартылай ғана байқалған ағындарды анықтады. Галактикамыздың ортасындағы аса ірі қара тесік – Сагиттариус А* үшін алғаш рет рентген сәулеленуі байқалды. "Чандра" Андромеда галактикасының ортасына спираль бойынша құйылып бара жатқан күткеннен әлдеқайда салқын газды тапты. Abell 2142 галактикалар тобының бірігу кезінде қысым фронттары алғаш рет егжей-тегжейлі зерттелді. SN 1987A суперновасының рентгендік толқынының алғашқы суреттері түсірілді. Персей А галактикасының суретінде "Чандра" алғаш рет үлкен галактиканың кішкентай галактиканы жұтып жатқандағы көлеңкесін көрсетті. M82 галактикасында жаңа типтегі қара тесік табылды, бұл жұлдыздық өлшемдегі қара тесіктер мен аса ірі қара тесіктер арасындағы байланыс деп саналады. Рентген сәулеленуінің сызықтары алғаш рет гамма сәулелерінің жарылысы – Бетховен жарылысы GRB 991216-мен байланысты болды. Орта мектеп оқушылары "Чандра" деректерін пайдаланып IC 443 суперновасының қалдығында нейтрон жұлдызын тапты. "Чандра" және BeppoSAX бақылаулары гамма сәулелерінің жарылыстары жұлдыздар пайда болатын аймақтарда орын алатынын көрсетті. "Чандра" деректері RX J1856.5 3754 және 3C58 бұрын пульсарлар деп есептелген нысандардың тіпті тығыз болуы мүмкін екенін – кварк жұлдыздары екенін ұсынды. Бұл нәтижелер әлі де талқыланып жатыр. Персей шоғырында (2003) аса ірі қара тесік маңындағы күшті қозғалыстардың дыбыс толқындары байқалды. TWA 5B қоңыр ергежейлі жұлдызы Күн сияқты екі жұлдыздан тұратын жүйеге айналып жүргені анықталды. Негізгі тізбектегі барлық жұлдыздар рентген сәулелерін шығарады. Титанның рентгендік көлеңкесі Ракалы тұмандық арқылы өтетін кезде байқалды. Протопланеталық дисктен жұлдызға құлап жатқан материалдардың рентген сәулеленуі тіркелді. Хаббл тұрақтысы Суняев-Зельдович эффектісі арқылы 76,9 км/с/Мпк деп өлшенді. 2006 жылы "Чандра" суперкластерлердің соқтығысуын бақылап қара материяның бар екенін дәлелдеді. 2006 жылы Мессье 87 галактикасының ішіндегі аса ірі қара тесіктің айналасында ашылған рентген сәулелерін шығаратын циклдар, сақиналар және жіптер қысым, соққы және дыбыс толқындарының болуын көрсетеді. Мессье 87 эволюциясы күрт өзгеруі мүмкін. Бұл топтаманың бақылаулары қара материяның өзімен өзара әрекеттесуінің қимасына шектеу қояды. PSR B1509 58 фотосуреті "Құдайдың қолы" деп аталды. Юпитердің рентген сәулелері полюстерден келеді, шамыранды сақинадан емес. Галактикамыздың айналасында ыстық газдың үлкен галосы табылды. Өте тығыз және жарқын M60 UCD1 галактикасы байқалды. 2015 жылдың 5 қаңтарында НАСА CXO обсерваториясы Галактикамыздың ортасындағы аса ірі қара тесік – Сагиттариус А* рентген сәулеленуінің әдеттегіден 400 есе артық күшпен тіркелгенін хабарлады. Астрономдардың пікірінше, бұл ерекше құбылыс қара тесікке құлаған астероидтың бөлінуіне немесе Сагиттариус А* газына ағып жатқан магнит өрісі сызықтарының өзара әрекеттесуіне байланысты болуы мүмкін. 2016 жылдың қыркүйегінде "Чандра" Плутоннан рентген сәулелерін анықтады, бұл Куйпер белдеуіндегі нысаннан рентген сәулелерін алғаш рет байқау болды. "Чандра" 2014 және 2015 жылдары бақылаулар жасады, бұл 2015 жылдың шілдесінде "Жаңа көкжиектер" ғарыш кемесімен кездесуге көмектесті. 2020 жылдың қыркүйегінде "Чандра" Whirlpool галактикасында экзопланетаны байқаған болуы мүмкін, бұл Галактикамыздан тыс ашылған алғашқы планета болар еді. 2021 жылдың сәуірінде НАСА "Уран рентген сәулелерін шығарады, астрономдар тапты" деп хабарлады. Егер рентген сәулелерінің Ураннан шығатыны расталса, бұл жаңалық "Уранды түсінуге үлкен әсер етеді".
The first light image, of supernova remnant Cassiopeia A, gave astronomers their first glimpse of the compact object at the center of the remnant, probably a neutron star or black hole. In the Crab Nebula, another supernova remnant, Chandra showed a never before seen ring around the central pulsar and jets that had only been partially seen by earlier telescopes. The first X ray emission was seen from the supermassive black hole, Sagittarius A*, at the center of the Milky Way. Chandra found much more cool gas than expected spiraling into the center of the Andromeda Galaxy. Pressure fronts were observed in detail for the first time in Abell 2142, where clusters of galaxies are merging. The earliest images in X rays of the shock wave of a supernova were taken of SN 1987A. Chandra showed for the first time the shadow of a small galaxy as it is being cannibalized by a larger one, in an image of Perseus A. A new type of black hole was discovered in galaxy M82, mid mass objects purported to be the missing link between stellar sized black holes and super massive black holes. X ray emission lines were associated for the first time with a gamma ray burst, Beethoven Burst GRB 991216. High school students, using Chandra data, discovered a neutron star in supernova remnant IC 443. Observations by Chandra and BeppoSAX suggest that gamma ray bursts occur in star forming regions. Chandra data suggested that RX J1856.5 3754 and 3C58, previously thought to be pulsars, might be even denser objects: quark stars. These results are still debated. Sound waves from violent activity around a super massive black hole were observed in the Perseus Cluster (2003). TWA 5B, a brown dwarf, was seen orbiting a binary system of Sun like stars. Nearly all stars on the main sequence are X ray emitters. The X ray shadow of Titan was seen when it transited the Crab Nebula. X ray emissions from materials falling from a protoplanetary disc into a star. Hubble constant measured to be 76.9 km/s/Mpc using Sunyaev Zel'dovich effect. 2006 Chandra found strong evidence that dark matter exists by observing super cluster collision. 2006 X ray emitting loops, rings and filaments discovered around a super massive black hole within Messier 87 imply the presence of pressure waves, shock waves and sound waves. The evolution of Messier 87 may have been dramatically affected. Observations of the Bullet cluster put limits on the cross section of the self interaction of dark matter. "The Hand of God" photograph of PSR B1509 58. Jupiter's x rays coming from poles, not auroral ring. A large halo of hot gas was found surrounding the Milky Way. Extremely dense and luminous dwarf galaxy M60 UCD1 observed. On January 5, 2015, NASA reported that CXO observed an X ray flare 400 times brighter than usual, a record breaker, from Sagittarius A*, the supermassive black hole in the center of the Milky Way galaxy. The unusual event may have been caused by the breaking apart of an asteroid falling into the black hole or by the entanglement of magnetic field lines within gas flowing into Sagittarius A*, according to astronomers. In September 2016, it was announced that Chandra had detected X ray emissions from Pluto, the first detection of X rays from a Kuiper belt object. Chandra had made the observations in 2014 and 2015, supporting the New Horizons spacecraft for its July 2015 encounter. In September 2020, Chandra reportedly may have made an observation of an exoplanet in the Whirlpool Galaxy, which would be the first planet discovered beyond the Milky Way. In April 2021, NASA announced findings from the observatory in a tweet saying "Uranus gives off X rays, astronomers find". The discovery would have "intriguing implications for understanding Uranus" if it is confirmed that the X rays originate from the planet and are not emitted by the Sun.