Кіріспе

1999 жылы ұшырылған НАСА ғарыш телескобының AXAF атауы 1998 жылы НАСА өткізген сайыстың аясында Чандра деп өзгертілді, бұл сайысқа бүкіл әлемнен 6000-нан астам өтінім түсті. Сайыстың жеңімпаздары Джатила ван дер Вин мен Тайрел Джонсон (сол кезде мектеп мұғалімі және оқушы) Нобель сыйлығының лауреаты, үнді-американдық астрофизик Субрахманян Чандрасекардың құрметіне осы атауды ұсынды. Ол ақ жұлдыздардың максималды массасын анықтау жөніндегі еңбектерімен танымал, бұл нейтронды жұлдыздар мен қара тесіктер сияқты жоғары энергиялы астрономиялық құбылыстарды жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Санскрит тілінде «Чандра» сөзі «ай» деген мағынаны білдіреді. Бастапқыда 1998 жылдың желтоқсан айында Колумбиядан 11:47 UTC-де ұшыру жоспарланған. Инерциялық үстіңгі сатының бірінші сатылы қозғалтқышы 12:48 UTC-де іске қосылды, 125 секунд бойы жұмыс істеп, ажыратылғаннан кейін екінші саты 12:51 UTC-де тұтанды және 117 секунд бойы өртенді. Чандраның қызмет ету мерзімі физикалық тұрғыдан әлдеқайда ұзақ болуы мүмкін. 2004 жылы Чандра рентген орталығында жүргізілген зерттеулер обсерваторияның кем дегенде 15 жыл бойы жұмыс істей алатынын көрсетті. 2024 жылға қарай ол әлі де жұмыс істеп жатыр және Чандра рентген орталығы жариялаған бақылау кестесіне ие. 2008 жылдың шілдесінде Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA), НАСА және JAXA арасындағы бірлескен жоба – Халықаралық рентген обсерваториясы келесі ірі рентген обсерваториясы ретінде ұсынылды, бірақ кейіннен жоба тоқтатылды. Кейіннен ESA жобаның кішірейтілген нұсқасын Жоғары энергиялы астрофизикаға арналған кеңейтілген телескоп (ATHENA) ретінде қайта жандандырды, оның 2028 жылы ұшырылуы жоспарлануда. 2018 жылдың 10 қазанында Чандра гироскоптағы ақаулық салдарынан қауіпсіз режимге көшті. НАСА барлық ғылыми құралдар қауіпсіз екенін хабарлады. Бірнеше күн ішінде бір гироскоптан алынған деректердегі 3 секундтық қате анықталды және Чандраны толыққанды қызметке қайтару жоспарлары жасалды. Ақаулыққа тап болған гироскоп резервке қойылды және әзірге жақсы жағдайда.

Ашық зерттеулердің мысалы

"Чандра" обсерваториясы жинаған деректер рентгендік астрономия саласын үлкенінен дамытты. "Чандрадан" алынған бақылаулар негізінде жасалған жаңалықтардың бірнеше мысалы: Кассиопея А суперновасының қалдығының алғашқы суреті астрономдарға қалдықтың ортасындағы ықтимал нейтрон жұлдызы немесе қара тесік сияқты компактты нысанды алғаш рет көрсетті. Екінші бір супернова қалдығы – Жүгерші тұмандығында "Чандра" орталық пульсардың айналасында бұрын көрінбеген сақинаны және бұрынғы телескоптармен жартылай ғана байқалған ағындарды анықтады. Галактикамыздың ортасындағы аса ірі қара тесік – Сагиттариус А* үшін алғаш рет рентген сәулеленуі байқалды. "Чандра" Андромеда галактикасының ортасына спираль бойынша құйылып бара жатқан күткеннен әлдеқайда салқын газды тапты. Abell 2142 галактикалар тобының бірігу кезінде қысым фронттары алғаш рет егжей-тегжейлі зерттелді. SN 1987A суперновасының рентгендік толқынының алғашқы суреттері түсірілді. Персей А галактикасының суретінде "Чандра" алғаш рет үлкен галактиканың кішкентай галактиканы жұтып жатқандағы көлеңкесін көрсетті. M82 галактикасында жаңа типтегі қара тесік табылды, бұл жұлдыздық өлшемдегі қара тесіктер мен аса ірі қара тесіктер арасындағы байланыс деп саналады. Рентген сәулеленуінің сызықтары алғаш рет гамма сәулелерінің жарылысы – Бетховен жарылысы GRB 991216-мен байланысты болды. Орта мектеп оқушылары "Чандра" деректерін пайдаланып IC 443 суперновасының қалдығында нейтрон жұлдызын тапты. "Чандра" және BeppoSAX бақылаулары гамма сәулелерінің жарылыстары жұлдыздар пайда болатын аймақтарда орын алатынын көрсетті. "Чандра" деректері RX J1856.5 3754 және 3C58 бұрын пульсарлар деп есептелген нысандардың тіпті тығыз болуы мүмкін екенін – кварк жұлдыздары екенін ұсынды. Бұл нәтижелер әлі де талқыланып жатыр. Персей шоғырында (2003) аса ірі қара тесік маңындағы күшті қозғалыстардың дыбыс толқындары байқалды. TWA 5B қоңыр ергежейлі жұлдызы Күн сияқты екі жұлдыздан тұратын жүйеге айналып жүргені анықталды. Негізгі тізбектегі барлық жұлдыздар рентген сәулелерін шығарады. Титанның рентгендік көлеңкесі Ракалы тұмандық арқылы өтетін кезде байқалды. Протопланеталық дисктен жұлдызға құлап жатқан материалдардың рентген сәулеленуі тіркелді. Хаббл тұрақтысы Суняев-Зельдович эффектісі арқылы 76,9 км/с/Мпк деп өлшенді. 2006 жылы "Чандра" суперкластерлердің соқтығысуын бақылап қара материяның бар екенін дәлелдеді. 2006 жылы Мессье 87 галактикасының ішіндегі аса ірі қара тесіктің айналасында ашылған рентген сәулелерін шығаратын циклдар, сақиналар және жіптер қысым, соққы және дыбыс толқындарының болуын көрсетеді. Мессье 87 эволюциясы күрт өзгеруі мүмкін. Бұл топтаманың бақылаулары қара материяның өзімен өзара әрекеттесуінің қимасына шектеу қояды. PSR B1509 58 фотосуреті "Құдайдың қолы" деп аталды. Юпитердің рентген сәулелері полюстерден келеді, шамыранды сақинадан емес. Галактикамыздың айналасында ыстық газдың үлкен галосы табылды. Өте тығыз және жарқын M60 UCD1 галактикасы байқалды. 2015 жылдың 5 қаңтарында НАСА CXO обсерваториясы Галактикамыздың ортасындағы аса ірі қара тесік – Сагиттариус А* рентген сәулеленуінің әдеттегіден 400 есе артық күшпен тіркелгенін хабарлады. Астрономдардың пікірінше, бұл ерекше құбылыс қара тесікке құлаған астероидтың бөлінуіне немесе Сагиттариус А* газына ағып жатқан магнит өрісі сызықтарының өзара әрекеттесуіне байланысты болуы мүмкін. 2016 жылдың қыркүйегінде "Чандра" Плутоннан рентген сәулелерін анықтады, бұл Куйпер белдеуіндегі нысаннан рентген сәулелерін алғаш рет байқау болды. "Чандра" 2014 және 2015 жылдары бақылаулар жасады, бұл 2015 жылдың шілдесінде "Жаңа көкжиектер" ғарыш кемесімен кездесуге көмектесті. 2020 жылдың қыркүйегінде "Чандра" Whirlpool галактикасында экзопланетаны байқаған болуы мүмкін, бұл Галактикамыздан тыс ашылған алғашқы планета болар еді. 2021 жылдың сәуірінде НАСА "Уран рентген сәулелерін шығарады, астрономдар тапты" деп хабарлады. Егер рентген сәулелерінің Ураннан шығатыны расталса, бұл жаңалық "Уранды түсінуге үлкен әсер етеді".