Кіріспе

Қылмыстық құқық қорғанысы

Зорлық-зомбылыққа қатысты қорғаныс – бұл қылмыстық құқық қорғанысының бір түрі, онда айыпталушы бұрынғы зорлық-зомбылық тарихының өш алу үшін жасалған зорлық-зомбылықты ақтауға негіз болатынын дәлелдейді. Бұл термин көбінесе балаларға жасалған зорлық-зомбылық немесе жыныстық шабуыл жағдайларына қатысты болғанымен, қорғаныс тарапының кінәлі тұлғадан жауапкершілікті ауыстыру үшін синдромды немесе қоғамдық жағдайды пайдалануға жасаған кез келген әрекетті де қамтиды. Кейде бұл тұжырымды, әсіресе кінәлі адамдардың өзіне жасалған зорлық-зомбылықты өткенде пайдаланып, қылмыстары үшін жауапкершілікті азайту мүмкіндігін сынағандар, зорлық-зомбылықты ақтау деп атайды. Көбінесе, зорлық-зомбылық жасаған адам өзі қылмыстың құрбаны болған жағдайда, бұл ақтау "құрбанды сотқа тарту" үшін қолданылуы мүмкін. АҚШ Жоғарғы Соты бірнеше рет айыпталушыға жазалауға әсер ететін кез келген ақпаратты ұсынуға рұқсат беру керектігін қабылдады. Осы заңдық үрдіске қарамастан, бірнеше заңгер, әсіресе Лоренна Боббит және Менендес ағайындарының істерінен кейін, зорлық-зомбылыққа қатысты қорғаныстың қолжетімділігін сынады. Заңгер Алан Дершовиц зорлық-зомбылықты ақтауды "өз бетінше әрекет етуге заңсыз шақыру" деп сипаттады.

Анықтама

Зорлық-зомбылықтан қорғану – "қылмыстық қорғаныс тактикасы, онда қылмыстық айыпталушылар зорлық-зомбылық тарихын жазалау актісіне түсініктеме ретінде келтіреді". Кейбір жағдайларда, мысалы, Боббит ісінде, күдікті зорлық-зомбылық жазалау актісіне тікелей себеп болып, одан аз уақыт бұрын орын алады; мұндай жағдайларда зорлық-зомбылықты желеу етіп, уақытша ақылсыздық немесе өзін-өзі қорғау құқығы талап етіледі. Басқа сот істерінде, мысалы, Менендес ағайындыларының ісінде, күдікті зорлық-зомбылық ұзақ жылдар бойы, көбінесе айыпталушының бала кезінен бастап жүрген; бұл зорлық-зомбылықтан қорғануды қабілетінің шектеулі болуымен байланыстырады. Қылмыстың құрбаны көбінесе бұрын айыпталушыға зорлық-зомбылық жасаған адам болғандықтан, зорлық-зомбылықты желеу етудің мақсаты – "құрбанды сотқа тарту" және зорлаушының "мұндай жазаға лайық болғанын" көрсету.

Басқа жауапкершілікті терістеу қорғану құралдары

Қорғаушы адвокаттар қолданатын 40-тан астам ерекше қорғаныс және синдром бар, олардың бәрі де қылмысқа жауапкершілікті айыпталушыдан ауыстыруға бағытталған. Осы қорғаныстардың кейбіреуі айыпталушының мінез-құлқын бұрыннан болған медициналық жағдайлармен байланыстыруға тырысады, мысалы, антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысы, ұрықтық алкоголь синдромы және посттравматикалық стресс бұзылысы. Басқа қорғаныстар қылмыстық әрекетті айыпталушының жеке таңдауынан гөрі, ол өмір сүретін қоғамға жатқызуға ұмтылады; порнографияға қатысты қорғаныс порнографияның кең таралуы еркектерді жыныстық зорлық-зомбылық жасауға итермелейді деп тұжырымдайды, ал қалалық ахуал синдромы қаладағы немесе аудандағы зорлық-зомбылық жағдайлары белгілі бір адамның зорлық әрекеттерін ақтауы мүмкін деп мәлімдейді.

Ауру таралуы

Америкалық қоғамдағы өсіп келе жатқан алаңдаушылық – кінәлі қылмыскерлер өз қылмыстары үшін жиі кешіріледі немесе оларға лайықсыз қысқа мерзімді жазалар тағайындалады, бұл мәселе зорлық-зомбылыққа қатысты қорғаныстың қолданылуымен ушығады. Заңгерлер бұл пікірге қарсы шығып, мұндай ақталуға талпыну сот процесінде маңызсыз рөл атқарады немесе толығымен сәтсіз аяқталады дейді. Гей құқықтарын қорғаушылар Джордж Москон мен Харви Милкті өлтірген Дэн Уайттың ісі кезіндегі сарапшы куәлігінде, көп мөлшерде дұрыс тамақ тұтыну Уайттың кісі өлтіруге дейінгі депрессиялық жағдайын күшейткен болуы мүмкін екені айтылды. Көпшілікке белгілі болғандай, Уайттың адвокаты "Твинки қорғанысы" деп аталатын тәсілді қолданып, оған жазаны жеңілдеткен, бірақ сот барысында қанттың зиянды әсері туралы мәселе қысқа ғана сөз болды. Американдық қоғам қылмыскерлердің зорлық-зомбылыққа қатысты қорғанысты жиі пайдаланатынына наразылық білдірсе де, шындығында бұл тек резонанстық істерде ғана қолданылады. Зорлық-зомбылыққа қатысты қорғанысты тиімді пайдалану үшін қорғау тарапынан айыпталушының атынан сарапшы куәлігі ұсынылуы қажет. Көптеген айыпталушылар мұндай куәлікке төлей алмайды, сондықтан білікті сарапшылар көбінесе тек айыпталушы бай болған немесе қоғамдық ұйымдар қолдаған жағдайларда ғана қорғаушы куәлік береді. Лоренна Боббит және Менендес ағайындыларының істері зорлық-зомбылыққа қатысты ақталудың мысалы ретінде жиі келтіріледі.

Боббит үкімі

1993 жылы 23 маусымда Лоренна Боббит күйеуінің ұйқыда жатқан кезінде ас үй пышағымен жыныстық мүшелерін кесіп тастады. Содан кейін ол машинамен барып, кесілген жыныстық мүшелерді машинаның терезесінен жақын маңдағы далаға лақтырып жіберді. Кейінірек Боббит күйеуі оны оқиғадан бірден бұрын зорлағанын мәлімдеді, бірақ ол бұл талаптарды жоққа шығарды және ақырында зорлау айыбынан ақталды. Боббит күйеуі бұрын оны бірнеше рет зорлап, тіл тигізгенін және күйеуіне шабуыл жасамас бұрын осы қорлық туралы естеліктер оның "басында жүгіріп жүргенін" мәлімдеді. Сотта Боббиттің қорғаушысы оның уақытша ақылсыздығы бойынша кінәсіз екенін айтты. Осы себеппен ол ақталып, психиатриялық тексеруден өткеннен кейін босатылды.

Менендес ағайындылары

1989 жылдың тамызында Лайл мен Эрик Менендес ағайындылары Беверли-Хиллсте (Калифорния штаты) үйлерінде ата-аналарын атып өлтірді. Екеуі күрделі алиби құрастырып, Эрик психотерапевтіне мойындағанға дейін бірнеше жыл бойы кінәсіздіктерін сақтады. Қылмысты мойындау сотта дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін деген шешім қабылданғаннан кейін, бауырластар өзін-өзі қорғауға сүйенді. Олар бала кезінде әкесінен сексуалдық зорлық көргенін және ата-аналары оларды өлтіруге ниеттенгенін мәлімдеді. Сот өзін-өзі қорғау туралы нұсқаулар беруден бас тартқанмен, алғашқы сот отырыстары екі рет қазылар алқасы келісімге келмей, сот процесі жарамсыз деп жарияланды. Ақырында бауырластар кінәлі деп танылып, бірінен соң бірі өмір бойына бас бостандығынан айырылды, бірақ көптеген заңгерлер бұл нәтижеге наразылық білдірді. 1978 жылға дейін Огайо штатының астаналық заңы қорғаныс тарапының сотталу кезінде қандай жеңілдетуші жағдайларды ұсынуына шектеулер қойған. Алайда, бұл заң Локетт пен Огайо арасындағы сот шешімімен күшін жойды, онда Бас судья Уоррен Э. Бергер үкім шығарушының "айыпталушының мінез-құлқының немесе өмір жолының кез келген жағын, сондай-ақ қылмыстың жағдайларын, егер айыпталушы оларды өлім жазасынан гөрі жеңілірек жаза алу үшін негіз ретінде ұсынса, жеңілдетуші фактор ретінде қарастырудан бас тартпауы керек" деп мәлімдеді. 1982 жылы Эддингс пен Оклахома арасындағы істе де осындай қорытындыға келді, онда Жоғарғы Сот АҚШ заңы қазылар алқасына айыпталушының бала кезіндегі зорлық-зомбылықты ескеруге тыйым салмайтынын айтты. 2003 жылдың маусым айында Виггинс пен Смит ісінде, кісі өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген Кевин Виггинске хабеас корпус берілді, өйткені оның адвокаты Виггинстің балалық шағына қатысты толыққанды тергеу жүргізбеген және жеңілдетуші дәлелдер ұсынбаған. Виггинс анасынан зорлық-зомбылық көрген және балалар үйінде болып, бірнеше рет зорталған; Жоғарғы Сот мұндай ақпараттың қазылар алқасының үкімін өзгертуі мүмкін екенін және адвокаттың бұл ақпаратты ұсынбауы Виггинстің Конституцияның Алтыншы түзетуімен кепілденген адвокатқа құқығын бұзғанын анықтады. Дершовиц зорлық-зомбылыққа қатысты қорғаныстың тиімділігін "өз бетінше әрекет етуге шақыру" деп қарастырады, бұл зорлық-зомбылық айналымын ұзартуға ғана себеп болады. Саяси ғалым Джеймс К. Уилсон да зорлық-зомбылықты желеу ретінде айыптайды, бірақ ол оның тиімділігі қазылар алқасы оны айыпталушының кінәсіздігінің нақты дәлелі немесе маңызды жеңілдетуші фактор деп тапқан жағдайда ғана болатынын атап өтеді. Мұндай жағдайда сот процесінен зорлық-зомбылық туралы мәлімдемелерді алып тастауға ешқандай себеп жоқ. Уилсон мәселенің заңдық қорғаныс ретінде ақталуды қолдануда емес, адамның мінез-құлқын түсіндіруге тырысатын әлеуметтік ғылымның қылмыстық құқықпен, оның міндеті мінез-құлқын бағалаумен араласуында екенін айтады. Көптеген азаматтар қылмысты азайту үшін қатаң жаза қолдануды жақтаса да, бірқатар зерттеулер қазылар алқасының осы мақсатқа жетуге деген ниеті көбінесе қылмыстың себептерін түсінуге деген табиғи құштарлықпен басылады екенін көрсетті.