Кіріспе
Берілген қауіптер жиынтығынан туындайтын тәуекелдерді бағалау қауіпсіздікке қатысты жағдайларды, олардың болу ықтималдығын және салдарларын, сондай-ақ осы оқиғаларға қатысты шекті деңгейлерді анықтайды.
Risk assessment determines possible mishaps, their likelihood and consequences, and the tolerances for such events.
Жеке тәуекелдерді бағалау
Тәуекелдерді бағалау жеке жағдайларда, оның ішінде пациент пен дәрігердің өзара әрекеттесуі кезінде жүргізілуі мүмкін. Химиялық тәуекелді бағалау – қоршаған ортаның әсерінен туындаған денсаулыққа қауіпті бағалау. Статистикалық мәліметтердің сөздер мен сандар арқылы жеке адамға жеткізілу әдісі оның пайда мен зиянды қабылдауына әсер етеді. Мысалы, қаза болу көрсеткіші, сәйкес тіршілік көрсеткішінен кем пайдалы деп түсіндірілуі мүмкін. Кохрейн ынтымақтастығының 2017 жылғы жүйелі шолуы «жақсы құжатталған шешімдерді қолдау құралдары» мұндай бейімділіктер мен қиылықтардың әсерін азайтуға көмектеседі деп көрсеткен. Жеке адамның тәуекелге деген көзқарасына психологиялық, идеологиялық, діни сияқты және басқа да субъективті факторлар әсер етуі мүмкін, бұл процестің рационалдығына әсер етеді. Сондықтан, сызықты емес/кешенді жүйелердің тәуекелдерін бағалау қиынға соғады. Күрделі жүйелерді жобалауда, қауіпсіздік және сенімділік инженериясы салаларында өмірге, табиғатқа немесе машинаның жұмысына қауіп төндіретін жағдайларда күрделі тәуекелдерді бағалау жиі жүргізіледі. Ауыл шаруашылығы, ядролық, ғарыш, мұнай, химия, теміржол және әскери салалар тәуекелді бағалаумен ұзақ жылдардан бері айналысып келеді. Сонымен қатар, медициналық, ауруханалық, әлеуметтік қызмет және тағам өнеркәсібі тәуекелдерді бақылап, оларды үнемі бағалап отырады. Тәуекелді бағалау әдістері салалар бойынша, сондай-ақ жалпы қаржылық шешімдерге, немесе экологиялық, табиғатты қорғау, немесе халық денсаулығына қатысты тәуекелдерді бағалауға байланысты өзгеше болуы мүмкін.
Жеңіл және қауіпті
Бенуа Мандельброт "жұмсақ" және "қатты" тәуекелдерді ажыратып, тәуекелді бағалау және басқару осы екі типтегі тәуекел үшін түбірінен бөлек болуы керек екенін айтты. Жұмсақ тәуекел қалыпты немесе қалыпқа жақын ықтималдық үлестіріміне бағынады, орташа мәнге және үлкен сандар заңына регрессия жасайды, сондықтан оны салыстырмалы түрде болжауға болады. Қатты тәуекел қалың құйрықты үлестірілімдерге, мысалы, Парето немесе қуат заңы үлестірілімдеріне бағынады, құйрыққа регрессия жасайды (шексіз орташа немесе дисперсия, үлкен сандар заңын жарамсыз немесе тиімсіз етеді), сондықтан оны болжау қиын немесе мүмкін емес. Тәуекелді бағалау және басқарудағы жалпы қателік – тәуекелдің қаттылығын төмен бағалау, шындығында қатты болғанда тәуекелді жұмсақ деп есептеу. Мандельброттың пікірінше, тәуекелді бағалау мен басқарудың дұрыс және сенімді болуы үшін мұндай қателіктерге жол бермеу керек.
Қауіптің сандық бағалауы
Сандық тәуекелді бағалауда, активті қорғауға арналған қарсы шараларды енгізу шығындарын негіздеу үшін жылдық күтілетін шығын (ALE) қолданылуы мүмкін. Бұл, бір қауіпсіздік оқиғасына байланысты құн жоғалтуын көрсететін бірде-бір шығын күтімі (SLE) мен, қауіптің осал жерді пайдалануда қанша рет сәтті болатынын бағалайтын жылдық оқиға жиілігі (ARO) көбейтілуі арқылы есептеледі. Дегенмен, сандық тәуекелді бағалаудың пайдалылығы күмәнді. Барри Комоннер, Брайан Уинн және басқа да сыншылар тәуекелді бағалаудың тым сандық және қарапайымдатылған болып келетініне алаңдаушылық білдірді. Мысалы, олар тәуекелдерді бағалау кезінде тәуекелдердің сапалық ерекшеліктері назардан тыс қалуы мүмкін деп санайды. Кейбір мамандар бағалаулар қауіп-қатерге ұшыраған адамдар тобы арасындағы айырмашылықтар сияқты маңызды, бірақ өлшенбейтін немесе қол жетімсіз ақпаратты жоғалта алады, сондай-ақ әлеуметтік күшейту эффектісі де ескерілмейді деп айтады. Сонымен қатар, Комоннер мен О'Брайен сандық тәсілдердің назарды сақтық шараларынан немесе алдын алудан ауыртатынын мәлімдейді. Нассим Николас Талеб сияқты басқалары тәуекелді басқарушыларды статистикалық құралдар мен әдістердің "көзсіз қолданушылары" деп есептейді.
Қабылдауға болатын тәуекел критерийлері
Қабылданатын тәуекел – бұл түсінілген және көтерілетін тәуекел, әдетте, себебі тиісті осалдыққа қарсы тиімді шараларды іске асырудың құны немесе қиындығы күтілетін залалдан жоғары болады. Өмір бойы тәуекелді миллионнан бірден артырмау идеясы халық денсаулығы саласындағы әңгімелер мен саясатта кең таралды. Бұл – эвристикалық өлшем. Ол тәуекелдің минималды деңгейін анықтау үшін сандық негіз береді. Қоршаған ортаға қатысты шешімдер қабылдауда, егер өмір бойы тәуекелдің ұлғаю ықтималдығы он мыңнан бірден кем болса, жеке тәуекелдерді "қабылданатын" деп санауға рұхсат етіледі. Мұндай төмен тәуекел критерийлері, мысалы, ластағыштар, тағамдық қоспалар немесе басқа химиялық заттарға ұшыраған жағдайда, адамдарға қорғаныс ұсынады. Шын мәнінде, толыққанды тәуекелді жою тек тәуекелге себеп болатын іс-әрекетті тоқтату арқылы ғана мүмкін. Миллионда бірге дейін қатаң талаптар технологиялық тұрғыдан мүмкін болмауы немесе тым қымбатқа түсуі мүмкін, нәтижесінде тәуекелге себеп болатын іс-әрекеттің жалғасуы қиын болады, сондықтан араласудың ең оңтайлы деңгейі тәуекел мен пайда арасындағы тепе-теңдік болып табылады. Мысалы, ауруханалардың күйдіру қондырғыларынан шығатын эмиссиялар жылына белгілі бір мөлшерде өлімге әкеледі. Дегенмен, бұл тәуекел басқа нұсқалармен салыстырылуы керек. Барлық нұсқалармен бірге халық денсаулығына қауіптер де, экономикалық шығындар да байланысты. Күйдірудің болмауы жұқпалы аурулардың таралуына немесе тіпті ауруханалардың жоқтығына әкелуі мүмкін. Толық зерттеулер инфекциялық емес қалдықтарды инфекциялық қалдықтардан бөлу сияқты нұсқаларды, немесе медициналық күйдіру қондырғыларындағы ауа ластануын бақылауды анықтайды. Барлық мүмкіндіктерді мұқият қарастыру маңызды. Сондықтан, талдау, нұсқаларды қарастыру және одан әрі талдау арасындағы итеративтік процесс болуы жиі кездеседі.
Қоғамдық денсаулық
Халық денсаулығы саласында тәуекелді бағалау – адамның белгілі бір әрекеттерінен жеке адамдарға немесе халыққа зиян келтіру мүмкіндігінің сипаты мен ықтималдығын анықтау процесі. Денсаулыққа қатысты тәуекелді бағалау көбінесе сапалық сипатта болуы мүмкін, немесе белгілі бір топтар үшін ықтималдықтың статистикалық есептемелерін қамтуы мүмкін. Көптеген елдерде, егер белгілі бір химиялық заттарды қолдану немесе белгілі бір объектілерді (мысалы, электр станциялары, өндіріс орналастырулар) пайдалану белгілі бір шектің артында өлім-жұмыр немесе ауру қаупін арттырмайды деп дәлелденбесе, оларға рұқсат берілмейді. Мысалы, АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) тәуекелді бағалау арқылы азық-түлік қауіпсіздігін реттейді, ал Еуропалық қауіпсіздік және денсаулық агенттігі (EFSA) Еуроодақта осылай істейді. Кәсіби тәуекелді бағалау – жұмыс ортасындағы қауіптің адамға қаншалықты зиян келтіруі мүмкін екендігін бағалау. Бағалауда олардың пайда болу ықтималдығы мен салдарына қоса, мүмкін болатын жағдайлар да ескеріледі. Назарда болу керек бес түрлі қауіп бар: қауіпсіздік (жарақаттарға әкелуі мүмкін), химиялық, биологиялық, физикалық және эргономикалық (бұлшық-скелеттік ауруларды тудыруы мүмкін). Қауіптерді дұрыс бағалау үшін екі қадам қажет. Біріншіден, жұмыскердің қауіп көзімен байланысу ықтималдығы мен байланыс деңгейін өлшейтін "әсерге түсуді бағалау" жүргізілуі керек. Екіншіден, денсаулыққа қатысты ықтимал тәуекелдердің ықтималдығы мен ауырлығын өлшейтін "тәуекелді сипаттау" жасалуы керек.
Адам қоныстары
Климаттың өзгеруі мен ауытқуларының салдарына бас қою үшін тәуекелдерді бағалаудың маңыздылығы, Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше елдері Кобеде (2005) және Сендайда (2015) өткен әлемдік конференциялардың соңында қабылдаған апаттар қаупін азайту жөніндегі жаһандық аяларда еске түсіріледі. Апаттар қаупін азайту жөніндегі Сендай аясы жергілікті деңгейге назар аударады және қоғамға қауіп төндіретін барлық қауіптерді, ғылыми-техникалық білімді жергілікті біліммен үйлестіруді және 2030 жылға дейін апаттарды айтарлықтай азайту мақсатында жергілікті жоспарларға тәуекел тұжырымдамасын енгізуді қамтитын, жүйелі тәуекелге қатысты көзқарасты ұсынады. Бұл қағидаларды күнделікті практикаға енгізу көптеген елдер үшін қиындыққа толы. Сендай аясының мониторинг жүйесі 2015 жылдан 2019 жылға дейін жергілікті апаттар қаупін азайту саласындағы прогресс туралы қаншалықты аз мәлімет бар екенін көрсетеді.
Сахарадан оңтүстікке қарай Африка
2019 жылға қарай Сахараның оңтүстігінде тәуекелді бағалау әлі институционалдық тәжірибе болып қалыптаспаған. Адам қоныстарының көптеген қауіп-қатерлерге (гидрологиялық және ауыл шаруашылығы құрғақтығы, жауын-шашын, өзен және жағалау су тасқыны) жиі ұшырауы, өңірлік, муниципалитет деңгейінде, кейде жеке қоныстар масштабында тәуекелді бағалауды қажет етеді. Бағалаудың бастапқы кезеңдерінен бастап көп салалы тәсіл және жергілікті және техникалық ғылыми білімді интеграциялау қажет. Жергілікті білім жеке қоғамдарға қауіп төндіретін қауіптерді, олардың апатқа айналатын шекті мәндерін түсіну үшін, гидравликалық модельдерді тексеру және тәуекелді азайту бойынша шешім қабылдау процесінде маңызды болып қала береді. Дегенмен, жергілікті білім ғана болашақтағы климат өзгерістерінің әсерін және климаттың өзгеруін түсінуге, сондай-ақ сирек кездесетін қауіптерге ұшыраған аумақтарды анықтауға жеткіліксіз. Жаңа технологиялардың қолжетімділігі және ашық деректерге қол жеткізу (жоғары ажыратымдылықтағы спутниктік суреттер, күнделікті жауын-шашын туралы мәліметтер) бұрынғыдан әлдеқайда жоғары дәлдікпен бағалауға мүмкіндік береді. Адамсыз ұшу аппараттарымен түсірілген суреттер өте жоғары ажыратымдылықтағы цифрлық биіктік модельдерін жасауға және қабылдағыштарды дәл анықтауға мүмкіндік береді. Осы ақпарат негізінде гидравликалық модельдер тіпті кішкентай елді мекендер деңгейінде су тасқыны аймақтарын дәл анықтауға мүмкіндік береді. Жеке қоныстар деңгейіндегі зиян мен шығын және астық дақылдары туралы ақпарат өңірлік деңгейде көптеген қауіп-қатерлердің деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Көп уақыт аралығындағы жоғары ажыратымдылықтағы спутниктік суреттер гидрологиялық құрғақтықты және су тасқыны аймағындағы адам қоныстарының динамикасын бағалауға мүмкіндік береді. Тәуекелді бағалау – тәуекелді азайту немесе қабылдау туралы хабардар шешімдер қабылдауға көмектесу ғана емес. Ол апаттарды алдын алу және дайындық шараларын ең жедел қажет ететін ошақтарды анықтау арқылы ерте ескерту жүйелерін интеграциялайды. Тәуекелді бағалау уақыт өте келе өзгеретін әсерлерді ескергенде, жергілікті контекстке сәйкес келетін тәуекелді азайту саясатын анықтауға көмектеседі. Осы әлеуетке қарамастан, Сахараның оңтүстігінде тәуекелді бағалау әлі жергілікті жоспарлауға енгізілмеген, ал ең жақсы жағдайда тек климаттың өзгеруіне және өзгермелілігіне бейімделуді талдау қолданылады. Бұл аймақта ерекше назар аударуды қажет ететін маңызды мәселе – нақты юрисдикцияда қолданылатын тиісті нормативтік құжаттар. Тәуекелді басқару ережелерін түсіну қауіпсіз және талаптарға сәйкес тәуекелді бағалау тәжірибесін қалыптастырудың маңызды бөлігі болып табылады.
Ақпараттық қауіпсіздік
Ақпараттық технологиялар тәуекелдерін бағалау сапалық немесе сандық тәсілдерді, әртүрлі әдістемелерді қолдана отырып жүзеге асырылуы мүмкін. Ақпараттық қауіпсіздікте тәуекелдерді бағалаудағы маңызды ерекшелік – қауіп моделін өзгерту, себебі Интернетке қосылған кез келген қарсы жүйе басқа қосылған жүйеге қауіп төндіруге қабілетті. Сондықтан, тәуекелдерді бағалауды басқа салалардағыдай, тек нақты қолжетімділіктері бар қарсыластардың емес, барлық қарсыластардан туындайтын қауіптерді ескере отырып өзгерту қажет болуы мүмкін. NIST анықтамасы: Ақпараттық жүйенің жұмыс істеуінен туындайтын ұйымдық операцияларға (миссия, функциялар, имидж, беделді қоса алғанда), ұйымдық активтерге, жеке тұлғаларға, басқа ұйымдарға және мемлекетке қауіптерді анықтау процесі. Тәуекелді басқарудың бір бөлігі қауіптер мен осалдықтарды талдауды қамтиды және жоспарланған немесе қолданыстағы қауіпсіздік шараларымен қамтамасыз етілген жеңілдету шараларын қарастырады. Қолданылуы мүмкін тәуекелді бағалаудың әртүрлі әдістемелері мен жүйелері бар, оларға NIST Тәуекелді басқару аясы (RMF), Ақпараттық және байланысты технологиялар үшін бақылау мақсаттары (COBIT), Ақпараттық тәуекелді факторлық талдау (FAIR), Операциялық тұрғыдан маңызды қауіптерді, активтерді және осалдықты бағалау (OCTAVE), Интернет қауіпсіздігі тәуекелін бағалау орталығының (CIS RAM) әдісі және "жеткілікті" қауіпсіздікті анықтауға көмектесетін Қауіпсіздік міндеттемесінің тәуекел талдау стандарты (DoCRA) жатады.
Киберқауіпсіздік
Қауіп-қатер мен тәуекелді бағалау (TRA) процесі – кибер қауіп-қатерлерге байланысты тәуекелдерді басқарудың бір бөлігі. TRA процесі кибер қауіптерді анықтайды, тәуекелдердің ауырлығын бағалайды және тәуекелдерді қабылданатын деңгейге дейін төмендетуге бағытталған шараларды ұсынады. TRA-ны жүзеге асыру үшін әртүрлі әдістемелер бар (мысалы, үйлестірілген TRA әдістемесі), олардың барлығы келесі элементтерді қамтиды: қорғалатын активтерді анықтау, анықталған активтерге қатысты қауіптер мен осалдықтарды анықтау және бағалау, осалдықтарды пайдалану мүмкіндігін анықтау, осалдықтармен байланысты тәуекел деңгейін анықтау (активтер зақымданса немесе жоғалса қандай салдар болады) және тәуекелді азайту бағдарламасын ұсыну.
Мегаинвестициялық жобалар
Мегажобалар (кейде "ірі бағдарламалар" деп те аталады) – бұл өте кең ауқымды инвестициялық жобалар, әдетте әр жобаның құны 1 миллиард АҚШ долларынан асып түседі. Оларға көпірлер, туннельдер, тас жолдар, теміржолдар, әуежайлар, теңіз порттары, электр станциялары, тоғандар, сарқынды су жобалары, жағалау су тасқынынан қорғау, мұнай және табиғи газды өндіру жобалары, қоғамдық ғимараттар, ақпараттық технологиялар жүйелері, ғарыш жобалары және қорғаныс жүйелері кіреді. Мегажобалар қаржы, қауіпсіздік, әлеуметтік және қоршаған ортаға тигізетін әсерлер тұрғысынан ерекше тәуекелді екені көрсетілген.
Бағдарламалық жасақтаманың дамуы
Зерттеулер көрсеткендей, жүйе құру циклінің бастапқы кезеңдері, мысалы, талаптар мен жобалау сипаттамалары, қателерге жиі ұшырайды. Бұл мәселе әртүрлі пікірлері бар көптеген мүдделі тараптар қатысатын жобаларда ерекше көзге түседі. Эволюциялық бағдарламалық жасақтама құру процестері талаптарды жасауға итеративті тәсіл ұсынады, бұл бағдарламалық жасақтаманы дамыту кезінде туындайтын белгісіздік, екіұштылық және үйлесімсіздік сияқты проблемаларды азайтуға көмектеседі.
Теңіз шаруашылығы
2010 жылдың шілдесінде кеме жүзу компаниялары негізгі кемелік операциялардағы тәуекелді бағалау үшін біркелкі процедураларды пайдалануға келісті. Бұл процедуралар ISM кодексіне енгізілген өзгерістердің бір бөлігі ретінде іске асырылды.
Су асты суға түсу
Ресми тәуекелді бағалау кәсіби суға түсуді жоспарлаудың қажетті бөлігі болып табылады, бірақ оның форматы мен әдістемесі әртүрлі болуы мүмкін. Белгілі бір қауіптің салдарынан туындаған жағдайлар әдетте стандартталған санаттардың шектеулі тізімінен таңдалады, ал ықтималдығы қолжетімді болған сирек жағдайларда статистикалық деректерге негізделген, ал көбінесе жеке тәжірибе мен компания саясатына сүйенген шамамен бағалаулар қолданылады. Осы мәліметтерді тәуекел деңгейіне айналдыру үшін көбінесе қарапайым матрица қолданылады, ол әдетте «қабылдауға болмайтын», «шектеулі» немесе «қабылдауға болатын» ретінде көрсетіледі. Егер тәуекел қабылдауға болмайтын деңгейде болса, оны қабылдауға болатын деңгейге дейін төмендету үшін шаралар қабылдануы керек, ал суға түсуге рұқсат беру алдында тәуекелді бағалаудың нәтижелері зардап шегуі мүмкін тараптармен келісілуі тиіс. Көлемді тәуекелдер әскери немесе іздеу-құтқару операциялары сияқты ерекше жағдайларда қабылдануы мүмкін, егер аман қалғандарды табу мүмкіндігі болса. Суға түсуді қадағалаушылар қауіпті анықтау және тәуекелді бағалау процедуралары бойынша оқытылады, бұл олардың жоспарлау және операциялық жауапкершілігінің бір бөлігі болып табылады. Денсаулық және қауіпсіздік тәуекелдерінің екеуі де ескерілуі керек. Тәуекелді бағалаудың бірнеше кезеңдері болуы мүмкін: суға түсу жобасын жоспарлау кезіндегі тәуекелді бағалау, күндік жағдайларды ескеретін орындағы тәуекелді бағалау және суға түсу тобының мүшелері, әсіресе қадағалаушы және жұмыс істейтін суға түсушілер операция кезінде жүзеге асыратын динамикалық тәуекелді бағалау. Демалыс мақсатындағы суға түсуде суға түсушіден күтілетін тәуекелді бағалау деңгейі салыстырмалы түрде қарапайым және суға түсу алдындағы тексерулерге кіріктірілген. Суға түсуді сертификаттау агенттіктері тәуекелге назар аудару үшін суға түсушілерге еске түсіретін бірнеше еске түсіру құралдарын жасады, бірақ оқыту негізгі деңгейде болады. Суға түсу қызметтерін ұсынатын провайдерлер өз клиенттеріне жоғары деңгейде қамқорлық көрсетуі керек, ал суға түсу нұсқаушылары мен суға түсу шеберлері клиенттерінің атынан тәуекелді бағалауға және оларды нақты орынға тән қауіптер туралы ескертуге, сондай-ақ жоспарланған суға түсу үшін тиісті деп саналатын біліктілік туралы хабардар етуге міндетті. Техникалық суға түсушілер тәуекелді толыққанды бағалауы керек, бірақ олар ерікті түрде таңдау жасағандықтан, қабылданатын тәуекел деңгейі жұмыс берушінің басшылығымен жұмыс істейтін кәсіби суға түсушілерге рұқсат етілген деңгейден әлдеқайда жоғары болуы мүмкін.
Сыртқы және жабайы табиғаттағы оқиғалар
Сыртқы ауадағы коммерциялық білім беру, далалық экспедициялар және ашық ауада демалысты қоса алғанда, сыртқы қызметтердегі тәуекелді бағалау – бұл қоршаған орта мен оған байланысты себептерге байланысты жарақат алу, ауру, мүлікке зиян келтіру сияқты жағымсыз нәтижелердің ықтималдығы мен ауқымын, сыртқы қызметтің адам дамуына немесе басқа да пайдасына қарап талдауды білдіреді. Бұл, әсіресе мектеп бағдарламалары мен басқа да ұйымдар жастар мен ересектердің түрлі сыртқы оқу шараларына қатысу артықшылықтарын осы шараларға тән және басқа да қауіптермен салыстырғанда маңызды. Мектептер, команда құруға бағытталған корпоративтік ұйымдар, ата-аналар/қамқоршылар және сыртқы тәжірибелерді қарастырып отырғандар ұйымдардан әртүрлі сыртқы қызметтердің – мысалы, желкендесу, нысана ату, аң аулау, тау шаруашылығы немесе кемпинг – қауіптерін және тәуекелдерін бағалауын күтеді немесе талап етеді, сондай-ақ қабылданатын тәуекел деңгейі бар шараларды таңдауды талап етеді. Сыртқы білім беру, далалық саяхаттар және басқа да сыртқы қызметпен байланысты ұйымдар коммерциялық мақсатта бағдарлама ұсынар алдында тәуекелді бағалау жүргізуі керек, ал кейбір елдерде бұл талап ретінде қойылады. Мұндай ұйымдарға тәуекелді бағалауды қалай жүргізуге болатыны туралы нұсқаулар беріледі. Басшылықпен жүзеге асырылатын сыртқы іс-шараларға қатысты тәуекелді бағалау – кешенді тәуекелді басқару жоспарының бір бөлігі ғана, себебі көптеген тәуекелді бағалаулар күрделі әлеуметтік-техникалық жүйелер теориясын қолданатын қазіргі заманғы тәуекелді басқару тәжірибесін пайдаланбай, қарапайым сызықтық ойлау қағидатын қолданады.
Қоршаған орта
Экологиялық тәуекелді бағалау (ЭТБ) – стресс факторларының, әдетте химиялық заттардың, жергілікті ортаға тигізетін әсерін бағалау мақсатын көздейді. Тәуекел – бұл жағымсыз оқиғаның болу ықтималдығы мен оның салдарының ауырлығын кешенді бағалау. ЭТБ-да жағымсыз оқиға көбінесе зерттеліп отырған химиялық затқа және тәуекелді бағалау сценарийіне байланысты болады. Бұл жағымсыз оқиға әдетте организмдерге, популяцияларға немесе экожүйелерге зиян келтіру болып табылады. Қазіргі ЭТБ әдетте әсер етпейтін деңгеймен, мысалы, Еуропада қолданылатын болжамды орталық концентрация/болжамды әсер етпейтін концентрация (PEC/PNEC) қатынасымен салыстырылады. Бұл қатынас пайдалы және реттеу мақсатында жиі қолданылса да, ол тек көзге көрінетін шекті мәннен асып түскенін көрсетеді. ЭТБ-да осы тәуекелді сандық тұрғыда анықтау және оны басқарушылармен де, жалпы халықпен де тиімді жеткізу үшін жаңа тәсілдер әзірленуде. Жағымсыз (кері) оқиғаны анықтау – саяси немесе саясатқа қатысты шешім, бұл экологиялық жүйелерге дәстүрлі тәуекелді талдау құралдарын қолдануды одан да қиындатады. Экологиялық тәуекелді бағалау төңірегіндегі көптеген саяси пікірталас жағымсыз оқиғаның нақты анықтамасын табуға байланысты.
Биологиялық әртүрлілік
Биологиялық әртүрлілік тәуекелдерін бағалау биологиялық әртүрлілікке, әсіресе түрлердің жойылуы немесе экожүйенің құлдырауы тәуекеліне баға береді. Бағалау объектілері биологиялық (түрлер, түршелер немесе популяциялар) немесе экологиялық (мекендер, экожүйелер және т.б.) бірліктер болып табылады, ал тәуекелдер көбінесе адамның іс-әрекеті мен араласуымен байланысты (қауіптер мен қысымдар). Көптеген академиялық және мемлекеттік мекемелер мен жұмыс топтары аймақтық және ұлттық хаттамалар ұсынды, бірақ қауіп төнген түрлердің Қызыл тізімі және Экожүйелердің IUCN Қызыл тізімі сияқты жаһандық стандарттар кеңінен қабылданды және халықаралық саясаттың мақсаттары мен міндеттеріне жетудегі ресми индикаторлар ретінде мойындалды немесе ұсынылды, мысалы, Айти мақсаттары мен Тұрақты даму мақсаттары.
Заң
Тәуекелдерді бағалау сот процесінің көптеген кезеңдерінде қолданылады және рецидив көрсеткіштері, сотқа дейінгі әлеуетті мәселелер, пробация/шартты түрде босату, сондай-ақ айыпталушылар үшін қолданылатын араласуларды анықтау сияқты кең ауқымды факторларды өлшеу үшін жасалған. Клиникалық психологтар, сот-психологтары және басқа да мамандар тәуекелдерді бағалауды жүргізуге жауапты. Тәуекелді бағалау құралына байланысты, мамандар бағаланатын адам немесе айыпталушы туралы әртүрлі ақпарат жинауға міндетті. Бұл ақпаратқа оның бұрынғы қылмыстық тарихы (бар болған жағдайда) және басқа да деректер (яғни, демографиялық мәліметтер, білімі, жұмыс жағдайы, медициналық тарихы) кіреді, оларды айыпталушымен тікелей сұхбаттасу немесе іс материалдары арқылы алуға болады. Бұл сотқа келмеу, сотқа дейінгі бостандықта жаңа қылмыс жасау және сотқа дейінгі бостандықта зорлық-зомбылықпен қылмыс жасау ықтималдығын болжайды. ПСА-ның қай аспектісіне назар аударылғанына байланысты, көптеген факторлар қарастырылады және ескеріледі, ал басқа да актүарлық тәуекелді бағалаулар сияқты, әрбір факторға соңғы балл алу үшін салмақтық коэффициент беріледі. Қылмыстық жазасын өтегендер үшін тәуекелді бағалау олардың рецидивті болу ықтималдығын анықтауға және жаза мерзімін белгілеуге көмектеседі. Тәуекелді бағалау пробация/шартты түрде босату инспекторларына пробациядағы адамға қандай деңгейде бақылау қажет екенін және қылмыскердің тәуекел деңгейін жақсарту үшін қандай шаралар қолданылуы мүмкін екенін анықтауға да көмектеседі. Қылмыстық жазаларды басқару және баламалы санкцияларды іздеу үшін түзетулерді жүзеге асыруға арналған (COMPAS) – бұл сотқа дейінгі босату тәуекелін, жалпы рецидив тәуекелін және зорлық-зомбылықпен рецидив тәуекелін өлшеуге арналған тәуекелді бағалау құралы. COMPAS-тың бағалау және алгоритмдері туралы егжей-тегжейлі ақпарат жалпы қоғамға қолжетімді емес.