Кіріспе
Мария, әлемнің патшайымы соборы, немесе толық атауы Мария, әлемнің патшайымы және Ұлы Яков соборы – Канаданың Квебек провинциясы, Монреаль қаласындағы кіші базилика және Монреаль Рим-католик архиепископиясының тақ орны. Бұл Квебектегі үшінші ірі шіркеу, Сент-Жозеф ораториясынан (Монреальде орналасқан) және Квебек қаласының шығысындағы Сент-Анн де Бопре базиликасынан кейін. Ғимараттың ұзындығы 101 метр, ені 46 метр, ал күмбездің биіктігі 77 метр, диаметрі 23 метрді құрайды. Шіркеу Монреаль қаласының орталығында, 1085 Cathedral көшесінде, Рене Левеск бульвары мен Меткалф көшесінің қиылысында, Бонавентур метро станциясы мен Орталық вокзалға жақын орналасқан. Ол және архиепископияның бас ғимараттары Place du Canada алаңының шығыс бөлігін құрайды және Дорчестер алаңында елеулі орынға ие.
Тарих
Собордың құрылысын М. Игнас Бурже, Монреальдің екінші епископы, 1852 жылы өртенген бұрынғы Сент-Жак соборын алмастыру үшін тапсырды. Оның Римдегі Киелі Петір базиликасының масштабты моделін жасауды таңдауы, Монреальдің феодалдық иелері болған Сульпициандық орденмен және нео-готикалық стильді жақтаған Англикан шіркеуімен болған бәсекелестіктің нәтижесі болды. Собордың орналасқан жері де қала орталығының батыс бөлігінде, сол кезде ағылшын тілді тұрғындар басым болған және француз канадалықтарының шіркеуге баруы қиын болғандықтан, дау тудырды. Алғашқы сәулетші Виктор Буржо, Киелі Петір шіркеуін зерттегеннен кейін, оны кішірек масштабта қайта жасау мүмкін емес деп жобадан бас тартты. Сол кезде Рим Папасы мен Папалық мемлекеттер, бүкіл Италияны бақылауға тырысқан Пьемонт патшасы Виктор Эммануэль II-нің ұлтшыл әскерлерінен қауіп көрді. Епископ Бурже осы оқиғаларға ден қойып, Италиядағы Папалық аймақтарды қорғау үшін 507 канадалық зуавты жіберді. Олардың есімдері собордағы мәрмәр тақташаларға алтын әріптермен жазылған. Олардың ұраны: «Құдайды сүй және өз жолыңмен жүр». Папалық зуавтардың қолбасшысы полковник Атанас де Шареттің суреті 1885 жылы Лионель Ройер салған. Әке Джозеф Мишо, Монреальдегі Папалық зуав еріктілерінің капелланы, жұмыс үшін масштабты модельді жасырын түрде жасау үшін Римге жіберілді. Құрылыс 1875 жылы басталды және жаңа шіркеу 1894 жылы, шіркеу қызмет көрсеткен приходтың қамқоршысы Ұлы Яков атымен Сент-Яков соборы деп аталды. Ол кезде бұл Квебек провинциясының ең үлкен шіркеуі болды. 1919 жылы Папа Бенедикт XV оны кіші базилика деп жариялады. 1955 жылы Папа Пий XII кардинал Пол Эмиль Лежердің өтініші бойынша оны Әлемнің патшайымы Мәрияға арнады. (Папа 1954 жылғы «Ad caeli reginam» энциклопедиясында Мәрияға осы атақ берген болатын). 1955-1960 жылдар аралығында бірнеше қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. 2000 жылдың 28 наурызында собор Канаданың Ұлттық тарихи орны деп жарияланды. 2003 жылдан бастап собордың эспланадасы мен нартексі кеңейтіліп, жаңадан құрылды. Епископ Игнас Буржедің сыртқы мүсіні 2005 жылы тазартылып, қалпына келтірілді.
Баптистерия
Кішкентай шіркеу шомылдыру рәсімдеріне арналған. Луи Филипп Хеберт мүсіндеген, шүберекпен қапталған крестке орнатылған, мәрмәр шомылдыру тағы.
Епископтардың мәйітханалық шіркеуі
1933 жылы аяқталған жерлеу капелласы ғимараттың шығыс қабырғасында, негізгі кемеден шығысқа қарай, бас кіреберіс пен орталықтағы алтарьдың арасында орналасқан. Орталықта М. Борже архиепископының қабірі орналасқан, ол Римде жасалған көркем туынды. Кафедральдағы бір тіреудің астындағы жерленген епископтың қалдықтары 1933 жылғы 27 сәуірде осы қабірге көшірілді. Титуляр епископтар батыс жағына, ал көмекші епископтар шығыс жағына жерленеді. Қабырғалары мен едендері Италиядан әкелінген мәрмәрмен қапталған және бірнеше мозаикалар бар. Альтарь үстіндегі қола тақтада Римдегі Әулие Петр базиликасы бейнеленген. Кафедральда көмекші епископтарды жерлеуге орын жетпей қалғандықтан, 2005 жылы алғашқы капелланың жанына екінші капелла салынды. Мұнда тағы 15 жерлеу орны дайындалды.
Асылу шіркеуі
Бұл шапель, сонымен қатар Неке шапелі деп те аталады, кеменің батыс жағында орналасқан (Епископ шапелінің қарсы жағында). Бұл өнер туындысында алтын жапырақпен әшекейленген, ағаштан ойылған құрбандық алтарі бар, ол Құдай ананың Көкке көтерілуін бейнелейтін суреттің айнасы ретінде қызмет етеді. Ол 1635 жыл шамасында Швейцариядағы Беллелейдегі бенедиктиндер аббаттығында испан монахы жасаған. Діни қудалау кезінде монахтар кетіп қалғанда, француз әскерлері аббаттағы барлық құнды жиһаздарды сатты. 20-шы ғасырдың басында австриялық архитектор-реставратор Родольф Месмер Францияның Суарс қаласындағы шіркеуден осы алтарьды тауып сатып алды. 1994 жылы Бруно Месмер оны Монреаль Рим-католик архиепископтығына сыйға берді. 1957 жылы кардинал Пол Эмиль Лежер шапельді Мальта орденінің қарамағына қойды. Витражды терезелер осы орденге арналған.
Цибор
Дөңгелек күмбездің астында орналасқан алтарьды нео-барокколық цибориум немесе балдахин жабады, оның бұралаған бағаналары бар. Ол 1900 жылы Римде Жозеф Артур Винсент жасаған, және бұл Жан Лоренцо Бернини жасаған Санкт-Петер базиликасындағы әйгілі "балдакиноның" көшірмесі. Бұл туынды толығымен қолмен, қызыл мыс және алтын жапырақтарымен жасалған. Періштелер, гирляндалар және папалық белгілер 1910 және 1911 жылдар аралығында Олинда Граттонмен мүсінделген. Бұл өнер туындысын сулпициандар соборға сыйға берген.
Үлкен орган
Касаван Фрере компаниясы салып бітірген орган 1893 жылдың 22 қыркүйегінде пайдалануға берілді. Ол кезде ол үш мануал және бір педаль тақтасымен 56 тоқтаудан тұрды. 1951 жылы органға күтім қажет болды, содан кейін оны толыққанды қайта жаңарту туралы шешім қабылданды. Бұл жұмысқа қайтадан Касаван Фрере таңдалып алынды, олар 20 тоқтау және бір мануал қосты. 1995–1996 жылдары аспапты Сент-Хясинт қаласынан Гилбо Терьен қалпына келтірді. Тағы бірнеше қосымшалар енгізілді, соның нәтижесінде қазір органның құрамында барлығы 93 тоқтау, төрт мануал және бір педаль тақтасы бар.
Суреттер
Нефтің қатарлары мен трансепттегі аркаларда Монреальдің алғашқы күндері (сол кезде Виль-Мари деп аталған) тарихи оқиғаларды бейнелейтін суреттер орналасқан. Онда тоғыз картина және әлі де үш бос орын бар. Суреттер:
Монреальдегі Папалық зуавтардың қолбасшысы полковник Атанас де Шареттің аталған суреті. Лайонел Райдердің туындысы. Маргарита д'Ювилль 1765 жылғы 18 мамырда өрт кезінде ауруханасын қиратқан кезде балаларға "Te Deum" әнін орындады. Жорж Дельфосс туындысы. Маргарита Буржуа 1694 жылы сульпициандарға тиесілі тарихи мұнаралардың бірінің іргесінде американдық шәкірттерін оқытты. Жорж Дельфосс туындысы. Жан де Бребёф пен Габриэль Лалеман гурондықтар жерінде шейіт болды. Ирокездер иезуит миссионерлерін азаптап, олардың арасында қолдары тіреуге байланған де Бребёфті көруге болады. Жорж Дельфосс туындысы. Әке Бартеломи Вимонт 1642 жылғы 18 мамырда Монреальде алғашқы әйін жасады. Монреальдің негізін қалаушылар Пол де Хомде, Сиер де Мейсоннев және Жанна Манс әйінге қатысты. Эрнест Лоранның бұл туындысы француз үкіметінен Пол Брушезиге сыйлық ретінде табыс етілді. Монреаль серіктестері жобасының қасиеттіленуі. 1641 жылғы 3 ақпанда Жаңа Францияда Виль-Мари қаласын құру арманындағы ақсүйек ерлер мен әйелдер және дін қызметкерлері Париждің Нотр-Дам соборында Жан Жак Олиер өткізген әйінде Күдіретті Анамыздың қорғауын тіледі, көптеген адамдар бұл істі "ақылға сыймас" деп санады. Жорж Дельфосс туындысы. Әке Денис Жамет 1615 жылғы 24 маусымда Ривиер-де-Прейриде алғашқы әйін жасады. Жозеф Ле Карон Жамедің казулыгінің жиегін ұстап тұр. Квебек қаласының негізін қалаушы Самуэль де Шамплен орталықта тұр. Жорж Дельфосс туындысы. Николас Виел (қайықта көрінеді) және оның шәкірті Ахунсик (суға құлаған күйде көрінеді) үш американдықтар Саулт-о-Реколеттегі тасқын суларда шейіт болды. Жорж Дельфосс туындысы. Монреальдің негізін қалаушы Жанна Манс және Сент-Жозефтің діни қызметкерлерінің медбикелері Монреальдің алғашқы ауруханасы - Hôtel Dieu de Montréal-да науқас балаға күтім көрсетіп жатыр. Жорж Дельфосс туындысы.
The aforementioned painting of colonel Athanase de Charette, commander of the Papal Zouaves of Montreal. Work by Lionel Ryder. Marguerite d'Youville singing "Te Deum" to children during the fire that destroyed her hospital on May 18, 1765. Work by Georges Delfosse. Marguerite Bourgeoys teaching her Amerindian pupils in 1694 at the foot of one of the historic towers on ground belonging to the Sulpicians. Work by Georges Delfosse. The martyrdom of Jean de Brébeuf and Gabriel Lalemant in the land of the Hurons. The Iroquois tortured the Jesuit missionaries, of whom de Brébeuf can be seen in the centre with his hands tied to a stake. Work by Georges Delfosse. Father Barthélemy Vimont saying the first Mass in Montreal on May 18, 1642. Paul de Chomedey, Sieur de Maisonneuve and Jeanne Mance, the co founders of Montreal, can be seen attending the Mass. This work by Ernest Laurent was a gift from the French government to Paul Bruchési. The consecration of the Associates of Montreal's project. On February 3, 1641, noble man and women, and priests, who dreamed of founding the city of Ville Marie in New France, attend a Mass celebrated by Jean Jacques Olier in the Notre Dame of Paris to pray for the protection of Our Lady for what many considered to be a "foolish undertaking." Work by Georges Delfosse. The first Mass celebrated at Rivière des Prairies by Father Denis Jamet on June 24, 1615. Joseph Le Caron holds the edge of Jamay's chasuble. Samuel de Champlain, founder of Quebec City, is in the centre. Work by Georges Delfosse. The martyrdom of Nicolas Viel (seen in the boat) and his disciple Ahuntsic (seen already fallen in the water) by three Amerindians on the rapids at the Sault au Récollet. Work by Georges Delfosse. Jeanne Mance, co founder of Montreal, and the nursing sisters of Religious Hospitallers of St. Joseph tend to a sick child Montreal's first hospital, Hôtel Dieu de Montréal. Work by Georges Delfosse.