Кіріспе

Бактериялар филамы Актиномицетоталар (немесе актинобактериялар) – жоғары ГК-құрамына ие, әртүрлі Грам-оң бактериялардың филамы. Олар құрлықта да, суда да тіршілік етуі мүмкін. Ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы топырақ жүйелеріне олардың тигізетін үлесіне байланысты болғандықтан, адам үшін олардың экономикалық маңызы зор. Топырақта олар өлі организмдердің органикалық заттарын ыдыратып, молекулаларды өсімдіктердің қайтадан сіңіруіне көмектеседі. Бұл қызметті саңырауқұлақтар да атқарады, бірақ актиномицетоталар олардан әлдеқайда кішідірек және бірдей экологиялық орынды иеленбейді. Осы рөлде колониялар көбінесе саңырауқұлақтар сияқты кең таралған мицелия өсіреді, ал филумның маңызды реті – актиномицеттер (Actinomycetales) – олардың бұрын саңырауқұлақтар деп есептелгенін көрсетеді. Кейбір топырақ актиномицетоталары (мысалы, Frankia) тамырлары топырақты жайлаған өсімдіктермен симбиоз қарым-қатынасында болады, өсімдіктерге азотты бекітіп, олардың сахаридтеріне қол жеткізеді. Mycobacterium туысының көптеген өкілдері сияқты, басқа да түрлер маңызды патогендер болып табылады. Актиномицетоталардың топырақтағы рөліне деген үлкен қызығушылықтан басқа, олар туралы әлі көп нәрсе білу қажет. Қазіргі уақытта олар негізінен топырақ бактериялары ретінде қарастырылса да, тұщы суларда олардың саны көп болуы мүмкін. Актиномицетота – бактериялардың басым филамының бірі және бактериялардың ең ірі туыстарының бірі – Streptomyces. Streptomyces және басқа актиномицетоталар топырақтың биологиялық буферленуіне үлкен үлес қосады. Олар көптеген антибиотиктердің де көзі болып табылады. Актиномицетота туысының Bifidobacterium өкілдері – адам баласының микробиомында ең көп кездесетін бактериялар. Ересектерде бифидобактериялардың саны азайғанмен, ішектегі бифидобактериялар шырыш қабығының кедергісін сақтауға және ішектегі липополисахаридтердің мөлшерін азайтуға көмектеседі. Ең ірі және күрделі бактериялық жасушалардың кейбіреулері Актиномицетотаға жатса да, теңіз Actinomarinales тобы ең кішкентай, дербес тіршілік ететін прокариоттық жасушаларға ие деп сипатталады. Кейбір Сібір немесе Антарктида актиномицетоталары Жердегі ең көне тірі организмдер саналады, олар шамамен жарты миллион жыл бұрын мәңгі тоңған жерде мұздатылған. Өмірдің белгілері 640 мың жылға дейін немесе одан да жас пермафрост үлгілерінен шығарылған кезде анықталды.

Жалпы

Медициналық немесе экономикалық маңызы бар актиномицетоталардың көпшілігі Actinomycetia класына жатады және Actinomycetales қатарына жатады. Олардың көптеген түрлері адамдарда ауру тудырады, бірақ Streptomyces антибиотиктердің маңызды көзі ретінде ерекшеленеді. Актиномицетота, әсіресе Streptomyces spp., медицинада адамдар үшін пайдалы көптеген биоактивті метаболиттерді өндіруші ретінде танылады, мысалы антибактериялық, антифунгальдық, антивирустық, антитромботикалық, иммуномодуляторлық, ісікке қарсы препараттар және ферменттерді тежеушілер; сондай-ақ ауыл шаруашылығында инсектицидтер, гербицидтер, фунгицидтер және өсімдіктер мен жануарлардың өсуін күшейтетін заттар сияқты қолданылады. Медицинада маңызды актиномицетотадан алынған антибиотиктерге аминогликозидтер, антрациклиндер, хлорамфеникол, макролидтер, тетрациклиндер және т.б. жатады. Актиномицетоталардың ДНК-сында гуанин мен цитозиннің құрамы жоғары. Актиномицетотаның G+C құрамы 70%-ға дейін жете алады, бірақ кейбіреулерінде G+C құрамы төмен болуы мүмкін. Актиномицетотаның филогенетикалық талдауы үшін глутамин синтетазасының тізбегін зерттеу ұсынылған.