Кіріспе

Эндоспора құрайтын бактериялар түрі

Clostridium botulinum – грамположитивті, таяқша тәрізді, анаэробты, спора құрайтын, жылдам қозғалмалы бактерия, нейротоксин болып табылатын ботулинум токсинін өндіре алады. C. botulinum – патогенді бактериялардың алуан тобы. Алғашқыда олар ботулинум токсинін өндіру қабілетіне байланысты топтастырылды және қазір төрт ерекше топ ретінде белгілі: C. botulinum топтары I–IV. Clostridium butyricum және Clostridium baratii түрлерінің кейбір штамдарымен қатар, бұл бактериялардың барлығы да токсин өндіреді. C. botulinum көбінесе ісіңкі консервіленген тағамдармен байланысты; консервінің ісінуі немесе пішінінің бұзылуы бактериялардың өндіретін газдан туындаған ішкі қысымның артуынан болуы мүмкін. C. botulinum тағамдық ботулизмге (алдын ала қалыптасқан токсинді жұту), нәресте ботулизміне (токсин өндіретін C. botulinum-мен ішек инфекциясы) және жара ботулизміне (C. botulinum-мен жараның жұғуы) жауапты. C. botulinum жылуға төзімді эндоспораларды өндіреді, олар топырақта жиі кездеседі және қолайсыз жағдайларда тірі қалуға қабілетті. C. botulinum нейротоксинді тек спорациялау кезінде ғана өндіре алады, ал бұл процеске тек анаэробтық ортада ғана қол жеткізуге болады. C. botulinum төрт ерекше фенотиптік топқа (I–IV) бөлінеді, сондай-ақ өндірілген ботулинум токсинінің антигендік қасиеттеріне сүйене отырып, жеті серотипке (A–G) жіктеледі. ДНК тізбектерінің деңгейінде фенотиптік топтастыру толық геномдық және рРНК талдауларының нәтижелерімен сәйкес келеді.

Серотиптер

Ботулиндік нейротоксин (BoNT) өндірісі – түрдің біріктіретін қасиеті. Жеті серотиптік токсин анықталды, оларға әріптер (A–G) тағайындалған, олардың бірнешеуі адамдарда ауру тудыруы мүмкін. Олар асқазан-ішек жолы ферменттерімен ыдырауға төзімді. Бұл жұтылған токсиндердің ішектерден қанға сіңуіне мүмкіндік береді. Дегенмен, барлық ботулиндік токсин түрлері 100 °C температурада 15 минут (900 секунд) бойы қыздыру арқылы жылдам жойылады. 80 °C температурада 30 минут бойы да BoNT жойылады. Көптеген штаммдар бір типті BoNT өндіреді, бірақ бірнеше токсин өндіретін штаммдар да сипатталған. Жаңа Мексика және Калифорнияда адам ботулизмі жағдайларынан B және F токсиндерін өндіретін C. botulinum штаммдары бөлініп алынды. Токсин түрі Bf деп белгіленді, себебі F түріне қарағанда B түріндегі токсин көп мөлшерде табылған. Сол сияқты Ab және Af токсиндерін өндіретін штаммдар туралы да хабарлар келіп түскен.

Аурудың токсин түрлері

Адамда тек А, В, Е, F және H (FA) типтеріндегі ботулинтoксин ауру тудырады. А, В және Е типтері тағам арқылы жұғатын аурулармен байланысты, ал Е типі балық өнімдерімен байланысты. С типі құстарда мойынның жұмсаруына, ал D типі басқа сүтқоректілерде ботулизмге себеп болады. G типімен ешқандай ауру байланысты емес. Токсин типін анықтаудың "алтын стандарты" – егеуқұйрықтардағы биозерттеу, бірақ А, В, Е және F типтерінің гендері енді сандық ПТР арқылы оңай ажыратылады. "H" типі – шындығында А және F типтерінен алынған рекомбинантты токсин. Оны А типіне қарсы сарысумен бейтараптандыруға болады және ол енді жеке тип деп есептелмейді. Clostridium тұқымдасына жататын басқа организмдердің бірнеше штаммдары адам ботулизмін тудырды: C. butyricum E типіндегі токсинді, ал C. baratii F типіндегі токсинді өндірді. C. botulinum-ның басқа кластридияларға нейротоксин гендерін табиғи түрде беру қабілеті алаңдатарлық, әсіресе тамақ өнеркәсібінде, онда сақтау жүйелері тек C. botulinum-ды жоюға немесе тежеуге бағытталған, бірақ басқа Clostridium түрлерін емес. C. botulinum-ның Hall штаммы хитиннің ыдырауына көмектесетін белсенді хитинолиздік жүйеге ие. Бұл процестер де катаболиттік репрессияға ұшырайтынына дәлелдер бар.

Жіберу және споруляция

C. botulinum спорациясының нақты механизмі белгісіз. C. botulinum-ның әртүрлі штаммдары жылуға төзімділік, температура және биома сияқты қоршаған орта жағдайларына байланысты I, II және III топқа бөлінеді. Әр топтың ішіндегі әртүрлі штаммдар тірі қалу үшін қоршаған ортаға бейімделудің әртүрлі стратегияларын қолданады. C. botulinum споралау процесін бастау үшін кворумды сезуге тәуелді, бірақ C. botulinum адамнан адамға жұқпайды.

Қозғалыс құрылымдары

C. botulinum үшін ең көп таралған қозғалыс құрылымы – флагеллум. Бұл құрылым C. botulinum-ның барлық штаммдарында кездеспесе де, көпшілігі перитрихті флагеллумдар шығарады. Әртүрлі штаммдарды салыстырғанда, флагеллумның ұзындығы және жасушада олардың саны да әртүрлі болады. Бұл бактерия табиғатта кеңінен таралған және барлық тағам беттерінде кездесуі мүмкін деп есептеуге болады. Оның өсуі үшін ең қолайлы температура мезофильдік диапазонға жатады. Споралы күйде ол жылуға төзімді патоген болып табылады, төмен қышқылды тағамдарда тірі қалады және уытты заттар өндіруге қабілетті. Токсин жүйке жүйесіне шабуыл жасайды және шамамен 75 нг дозасында ересек адамды өлтіруі мүмкін. Бұл токсинді тамақты 10 минут бойы 100 °C температурада ұстау арқылы заласыздандыруға болады. Ботулизм уыты консервіленген немесе үйде жасалған, төмен қышқылды тағамдардан туындауы мүмкін, олар дұрыс сақтау уақыты мен/немесе қысым қолданылмай өңделген. Бактерияның өсуін жоғары қышқылдық, еріген қанттың жоғары концентрациясы, оттегінің көп мөлшері, ылғалдың өте төмен деңгейі немесе А түрі үшін 3 °C (38 °F) төмен температурада сақтау тоқтатуы мүмкін. Мысалы, жеткілікті қыздырылмаған (қысымды ортада) төмен қышқылды консервіленген көкөністер, мысалы, жасыл бұршақ, споралардың өсуіне және токсин өндіруіне қажетті оттегісіз ортаны қамтамасыз етуі мүмкін. Дегенмен, тұздалған өнімдер жеткілікті мөлшерде қышқылды болып, өсуге кедергі келтіреді; тіпті споралар болса да, олар тұтынушы үшін қауіпті емес. Бал, жүгері сиропы және басқа тәттілендіргіштерде споралар болуы мүмкін, бірақ олар жоғары концентрацияланған қант ерітіндісінде өсе алмайды. Алайда, тәттілендіргіш нәрестелердің аз оттегілі, төмен қышқылды ас қорыту жүйесінде сұйылтылғанда, споралар өсіп, токсин өндіруі мүмкін. Сәбилер қатты тағам жей бастаған кезде, ас қорыту сөлі бактерияның өсуіне кедергі келтіретіндей қышқылға айналады. C. botulinum қоздырған тамақ арқылы жұғатын ботулизмді бақылауға негізгі стратегия – спораларды термиялық жою (жылыту) немесе споралардың бактерияға айналуын тежеу, сондай-ақ жасушалардың өсуіне және тағамдағы уыттарды өндіруіне мүмкіндік беру. Өсуге қолайлы жағдайлар әртүрлі қоршаған орта факторларына байланысты. C. botulinum өсімі 4,6-дан жоғары pH көрсеткіші бар төмен қышқылды тағамдарда қауіпті, бірақ pH 4,9-дан төмен болса, өсуі айтарлықтай баяулайды.

Емдеу

Ботулизм диагнозы немесе күдігі болған жағдайда, пациенттер дереу ауруханаға жатқызылуы керек, тіпті диагноз және/немесе зерттеулер нәтижесі күтілуде болса да. Сонымен қатар, ботулизм күдікталғанда, өлім-жұлымды азайту мақсатында пациенттерге антитоксиндік терапиямен дереу емдеу жүргізілуі тиіс. Тыныс алу жеткіліксіздігі ботулизмнен болатын өлімнің басты себебі болғандықтан, дереу интубация жасау да қатты ұсынылады. Солтүстік Америкада жылқыдан алынған гептавалентті ботулиндік антитоксин нәрестелік емес, табиғи ботулизмнің барлық серотиптерін емдеу үшін қолданылады. Бір жасқа дейінгі нәрестелерге А немесе В типін емдеу үшін ботулизмге қарсы иммундық глобулин қолданылады.

Емделу нәтижелері бір-үш ай аралығында өзгереді, бірақ жедел шаралар қабылданған жағдайда ботулизмнен болатын өлім көрсеткіші 5 пайыздан 8 пайызға дейін құрайды.

Егу

Бұрын ботулизмге (А және Е серотиптері) қарсы формалинмен өңделген токсоидты вакцина болған, бірақ 2011 жылы токсоидтық қорының тиімділігі төмендегендіктен қолданудан тоқтатылды. Ол бастапқыда жұқтыру қаупі жоғары адамдарға арналған еді. Қазір бірнеше жаңа вакцина әзірленуде.