Кіріспе

Некелік мүліктік режим
Қоғамдық мүлік (АҚШ) немесе мүліктік бірлестік (Оңтүстік Африка) – некелік мүліктік режим, онда неке кезінде алынған мүлік екі жұбайдың да ортақ меншігі болып есептеледі және ажырасу жағдайында олардың арасында бөлінеді. Керісінше, бір жұбайдың некеге тұру алдындағы меншігі, сондай-ақ неке кезінде алған сыйлықтары мен мұралары ажырасу кезінде сол жұбайдың жеке меншігі ретінде қарастырылады. Кейбір жағдайларда жеке меншік "өзгертіліп" ортақ меншікке айналдырылуы немесе әділеттілік принциптерімен байланысты ерлі-зайыптылардың мүлкіне қосылуы мүмкін. Қоғамдық мүлік мұрагерлік құқықта, өсиеттің орындалуы кезінде де маңызды рөл атқара алады. Қоғамдық мүлік концепциясы азаматтық құқық жүйелерінде пайда болған, бірақ қазіргі таңдағы кейбір жалпы құқық жүйелерінде де кездеседі. Қоғамдық мүлік режимдері әлемнің көптеген елдерінде қолданылады, оның ішінде Швеция, Германия, Италия, Франция, Оңтүстік Африка және АҚШ-тың бірқатар штаттарында. Испания, Франция және Германия сияқты азаматтық құқық елдерінде жұбайлар мүлкін бөлу үшін бірнеше некелік режимдердің бірін таңдауға мүмкіндік береді, олардың бірі – ортақ мүлік, ал қалғандары – жеке меншік жүйесі және қатысу жүйесі болып табылады.

Вариациялар

Сатып алынған және пайдаланған мүліктердің ортақ үлесі: Әр жұбай неке кезінде сатып алынған барлық мүліктердің жартысына тең үлесті иеленеді, неке кезінде сыйлық ретінде немесе мұрагерлікпен алынған мүліктерді қоспағанда, бұл бөлек мүлік болып табылады; немесе некеге дейін алынған бөлек мүлікке байланысты мүлік, ол бөлек мүлік болып қалады; немесе ерлі-зайыптылар тұрақты түрде бөлек өмір сүрген кезеңде (мысалы, заңды ажырысу, нақты немесе де-факто) алынған мүлік, ол да бөлек мүлік болып табылады. Бұл ортақ мүлік түрі «қағаздық ортақ мүлік» деп те аталады. (Fr communauté réduite aux acquêts, Sp sociedad de gananciales, Du gemeenschap van aanwinst van goederen, gemeenschap van vruchten en inkomsten, Ger Errungenschaftsgemeinschaft, It comunione degli acquisti)
Пайда мен шығынның ортақ үлесі: Жоғарыда айтылғанға ұқсас, бірақ міндеттемелер («шығындар») бөлек мүлік болып табылады. (Du gemeenschap van winst en verlies, Afrik gemeenskap van wins en verlies)
Жеке және некелік мүліктердің ортақ үлесі: Ортақ мүлік неке кезінде алынған барлық мүліктен – жылжымалы және жылжымайтын мүліктен – тұрады; сондай-ақ некеге дейін алынған жылжымалы мүліктен. Некеге дейін алынған жылжымайтын мүлік бөлек мүлік болып табылады. (Fr communauté de meubles et acquêts, Du gemeenschap van inboedel, Ger Fahrnisgemeinschaft)
Шектелген ортақ мүлік: Сатып алынған және пайдаланған мүліктердің ортақ үлесіне ұқсас, бірақ кейбір некелік мүліктер бөлек мүлік болып табылады. (Fr communauté de biens limitée, Du beperkte gemeenschap van goederen, Swiss Ger Ausschlussgemeinschaft)
Жалпы немесе абсолютті ортақ мүлік: Барлық некеге дейінгі және некелік мүлік ортақ мүлік болып табылады. Алайда, егер бұрынғы некеден балалар болса, осы некелік ортақ мүлікке байланысты мүлік кейінгі некедегі ортақ мүліктен бөлініп, бұрынғы жұбайдың балаларының мұрагерлік құқығын қамтамасыз етуі мүмкін. (Fr communauté universelle, Sp comunidad absoluta de bienes, Du algehele gemeenschap van goederen, Ger allgemeine Gütergemeinschaft, It comunione universale dei beni)

Ресей

Ресейде қоғамдық меншік 1926 жылы Кеңес үкіметі тарапынан енгізілді. Оған дейін, 18-шы ғасырдың соңына қарай қалыптасқан заңдар жеке меншік режимін бекітті, сондықтан үйленген әйел (кем дегенде теориялық тұрғыдан) өзінің мүлкіне, соның ішінде қалың малға және неке кезінде жеке өндіргеніне толық құқығы болды. Жаңа кеңестік жүйе бұл жүйені шектеулі қоғамдық меншікпен, атап айтқанда, ортақ табыспен алмастырды, және ол бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. 1995 жылы жасалған жалғыз маңызды өзгеріс – Кеңес заңнамасында болмаған неке шартының енгізілуі болды. Мұндай шарт некеге тұру алдында немесе кейін кез келген уақытта жасалуы мүмкін. Ол заңмен белгіленген тәртіпке мүлдем қарама-қарсы негізде әйелдер мен ерлердің құқықтарын реттеуге мүмкіндік береді, бірақ олардың ешқайсысын (әсіресе өздігінен қамтамасыз ете алмайтындарын) жақсырақ емес жағдайға түсірмеуі керек.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада, егер жұбайлар некеге тұру алдында нотариус куәлігінде шартқа қол қоймаса, және ол шарт мүлік тіркеу кеңсесінде тіркелмесе, олар мүліктік ортақтастықта некеге тұрады. Бұл, олардың барлық мүлкі мен міндеттемелері (некеге дейін жинағандары да) неке кезеңінде бірлескен мүлікке біріктіріледі дегенді білдіреді, онда әр жұбайдың жартылай үлесі болады. Әр жұбай мүлікті тәуелсіз түрде басқаруға тең құқықтары бар, бірақ маңызды мәмілелер жасау үшін екі жұбайдың да келісімі қажет. Оңтүстік Африкада мүліктік ортақтастықтың бір салдары – егер неке кезінде бір жұбай банкрот деп жарияланса, екінші жұбай да банкротқа ұшырайды, бұл өте ауыр салдарға алып келуі мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында тоғыз ортақ меншік штаты бар: Аризона, Калифорния, Айдахо, Луизиана, Невада, Нью-Мексико, Техас, Вашингтон және Висконсин. Тағы төрт штат міндетті емес ортақ меншік жүйесін қабылдады. Аляскада әйелдер мен ерлер ортақ мүлік туралы келісім жасасу арқылы немесе ортақ мүлік трастын құру арқылы ортақ мүлік құруға құқылы. 2010 жылы Теннесси Аляскаға ұқсас заң қабылдады және штат тұрғындары мен тұрғындары емес адамдарға ортақ мүлік трасты арқылы ортақ меншікті таңдауға мүмкіндік береді. Соңғы кезде Кентукки штаты 2020 жылы тұрғындары мен тұрғындары емес адамдарға ортақ мүлік трасттарын құруға рұқсат беретін міндетті емес ортақ меншік жүйесін қабылдады. Соңында, 2021 жылы Флоридада да осыған ұқсас заң қабылданды, ол азаматтар мен азамат емес адамдарға ортақ мүлік трасттарын құруға мүмкіндік береді. Пуэрто-Рико одақтастығы мүлікті ортақ меншік ретінде иеленуге рұқсат береді, сондықтан назар белгілі бір заттардың ортақ немесе жеке меншік ретінде жіктелуіне ауысады. Техас сияқты басқа да юрисдикцияларда ажырасу соты ортақ мүлікті "әділ бөлуге" бұйыра алады, бұл тең емес бөліске әкелуі мүмкін. Ортақ меншік емес штаттарда мүлікті әділ бөлу арқылы бөлуге болады. Жалпы алғанда, әрбір серік некеге әкелген немесе неке кезінде сыйлық, мұрагерлік немесе өсиет бойынша алған мүлік жеке меншік (ортақ меншік емес) деп аталады. Мүлікті бөлу қараңыз. Ортақ қарызды бөлу ортақ мүлікті бөлуден өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, Калифорнияда ортақ мүлік "тең" бөлінуі керек, ал ортақ қарыз "әділ" бөлінуі керек.