Кіріспе

Бактерия түрі

Bacillus cereus – топырақ, тағам және теңіз шүмектерінде кең таралған грам-оң, таяқша тәрізді бактерия. Латын тілінде "балауызды" деген мағына беретін cereus атауы, қан ағарда өсетін колониялардың сыртқы түріне байланысты қойылған. Кейбір штамдары адамға зиянды және спора түзетін қабілетіне байланысты тағамдық инфекцияларды тудырады, ал басқа штамдары жануарлар үшін пробиотиктер ретінде пайдалы болуы мүмкін, тіпті кейбір өсімдіктермен симбиоз қарым-қатынасын көрсетеді. B. cereus штамдары флагеллілік қозғалмалылыққа ие. Bacillus cereus тобына жеті жақын туысқан түр кіреді: B. cereus sensu stricto (әрі қарай B. cereus деп аталады), B. anthracis, B. thuringiensis, B. mycoides, B. pseudomycoides және B. cytotoxicus; немесе Bacillus cereus sensu lato-ның алты түрі ретінде: B. weihenstephanensis, B. mycoides, B. pseudomycoides, B. cereus, B. thuringiensis және B. anthracis. Филогеномдық талдау, орташа нуклеотидтік сәйкестік (ANI) талдауымен біріктіріліп, B. anthracis түріне B. cereus және B. thuringiensis деп белгіленген штамдардың да кіретінін анықтады.

Тарих

B. cereus колониялары алғаш рет 1887 жылы сиыр қорасында ауаға ашық қалдырылған желатин тақтасынан бөліп алынған. 2010 жылдары АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасының фармацевтикалық өндіріс орындарына, мекемелердегі микробтық ластану туралы берген ескерту хаттарын қарау барысында, ең көп кездесетін ластаушының B. cereus екені анықталды. B. cereus бактериясында AlkC және AlkD сияқты бірнеше жаңа ферменттер табылды, олардың екеуі де ДНК жөндеуге қатысады.

Микробиология

B. cereus – грам-оң жасушалық қаптамасы бар таяқша тәрізді бактерия. Штамға байланысты, ол анаэробты немесе факультативті анаэробты болуы мүмкін. Көптеген штамдары мезофильді, оңтайлы температурасы 25°C мен 37°C аралығында, ал нейтралитті, бейтарап pH-ты қалайды, бірақ кейбіреулері өте экстремалды жағдайларда да өсе алады. Бұл бактериялар спора түзеді және биофильмдер құрайды, бұл олардың тамақ өнеркәсібі үшін үлкен проблема тудыратын ластану қабілетіне байланысты. B. cereus биофильмдері көбінесе ауа-сұйықтық интерфейсінде немесе шыны сияқты қатты беттерде қалыптасады. B. cereus біліктерінің қозғалғыштығын көрсетеді, бұл биофильмдерге қолайлы беттерге жету, биофильмді үлкенірек аумаққа тарату және планктондық немесе жеке, бос тіршілік ететін бактерияларды тарту арқылы биофильмнің қалыптасуына көмектеседі. Олардың біліктері перитрихоздық, яғни жасуша денесінің барлық бетінде орналасқан көптеген біліктер бар, олар жасушаның бір жерінде бірігіп, оны жылжытуға мүмкіндік береді. Бұл білік қасиеті жасушаға білік талшықтарының қай жерде бірігуіне байланысты қозғалыс бағытын өзгертуге мүмкіндік береді. Кейбір зерттеулер мен байқаулар көрсеткендей, Bacillus cereus спорасының экстрацитоплазмалық аймағындағы споралық қабатында бірнеше нанометрлік кремний бөлшектері орналасқан. Бұл қабат алғаш рет сканерлік трансмиссиялық электронды микроскопия (STEM) арқылы анықталды, бірақ алынған суреттерде кремнийдің нақты орнын анықтау үшін жеткілікті жоғары ажыратымдылық болмады. Кейбір зерттеушілер бұл қабаттың әртүрлі споралардың бір-біріне жабысуын болдырмауға көмектесетінін болжайды. Сондай-ақ, ол қышқыл ортаға төзімділікті де арттырады. Кремний қабаты жасушаның ішкі мембранасының өткізгіштігімен байланысты. Күшті минералды қышқылдар споралардың өткізгіштік кедергісін бұзып, оларды өлтіре алады. Алайда, егер спорада кремний қабаты болса, ол мембрананың өткізгіштігін төмендетіп, көптеген қышқылдарға төзімділік береді.

Метаболизм

Bacillus cereus аэробты және анаэробты тыныс алу механизмдеріне ие, сондықтан ол факультативті анаэроб болып табылады. Оның аэробтық жолы үш терминалды оксидазадан тұрады: цитохром aa3, цитохром caa3 және цитохром bd, олардың әрқайсысының қолданылуы ортадағы оттегі мөлшеріне байланысты. B. cereus геномы метаболизмілік ферменттерге арналған гендерді кодтайды, соның ішінде NADH дегидрогеназалары, сукцинат дегидрогеназасы, III кешені және цитохром c оксидазасы, сондай-ақ басқалары. Bacillus cereus энергияны құру үшін көмірсулар, белоктар, пептидтер және аминқышқылдарды қоса алғанда, бірнеше түрлі қосылыстарды метаболизмдей алады. B. cereus-тің негізгі геномын талдау полисахаридтерді ыдыратуға арналған ферменттердің шектеулі мөлшерде болуын және протеазалардың, аминқышқылдардың ыдырау және тасымалдау жолдарының басымдығын көрсетеді, бұл олардың негізгі тамақтану режимі белоктар мен олардың ыдырау өнімдерінен тұратынын көрсетеді. ПХБ өндіретін бактерия изоляты 16S рРНК тізбегін талдау және морфологиялық және биохимиялық сипаттамалардың ұқсастығы арқылы B. cereus ретінде анықталды. PHB ортада артық көміртегі немесе қажетті қоректік заттар жетіспеген жағдайда пайда болуы мүмкін, ал кейіннен микроб аштық жағдайында оны отын көзі ретінде ыдыратады. Бұл B. cereus-тің биоразделгіш пластик құралдарын өндірудегі әлеуетті рөлін көрсетеді. PHB өндірісі глюкоза көміртегі көзі ретінде берілген кезде ең жоғары болды.

Экология

Бациллдың көпшілігі сияқты, Bacillus cereus-тің ең көп таралған экожүйесі – топырақ. Арбускулярлы микоризамен (және кондық шөптегі Rhizobium leguminosarum-мен) бірлесіп, олар кейбір өсімдіктерде фосфор, азот және калийдің сіңуін арттыру арқылы, сондай-ақ биоаккумуляция және биотрансформация арқылы ауыр металл топырақтарында өсімдіктердің өсуін жақсарта алады. B. cereus металл негізіндегі фунгицидтердің қолданылуынан туындаған ауыр металл топырағындағы құрттардың тірі қалуына да көмектеседі, бұл биомассаның, көбеюдің және көбеюге қабілеттіліктің артуын, бактериямен емделгендердегі тіндердің металл құрамының төмендеуін көрсетеді. Бұл нәтижелер оның экологиялық биоремедиацияда қолданылуының үлкен мүмкіндіктерін көрсетеді. Bacillus cereus-тің биоремедиациялық әлеуеті су экожүйесінде де анықталды, онда эутрофты көлді ластайтын органикалық азот және фосфор қалдықтары B. cereus қатысуымен ыдырады. B. cereus ішекте Salmonella және Campylobacter сияқты Gram-теріс бактериялармен бәсекелеседі; оның болуы Gram-теріс бактериялардың санын азайтады, әсіресе олардың кворумды сезу қабілетін бәсеңдететін және бактерицидтік белсенділікті көрсететін цереин сияқты ферменттер арқылы антибиотикалық әрекеттері арқылы. Тамаққа пайдаланылатын тауықтарда, қояндарда және шошқаларда B. cereus-тің кейбір зиянсыз штаммдары жануарлардың ішегіндегі және сүрегіндегі Salmonella-ны азайту үшін пробиотикалық жем қоспасы ретінде қолданылады. Бұл жануарлардың өсуін жақсартады, сондай-ақ оларды жейтін адамдар үшін азық-түлік қауіпсіздігін арттырады. Сонымен қатар, B. cereus басқа организмдердің ішегінде, мысалы, ағаш тәрізді материалдар сияқты, оңай қорытылмастан қалған материалдарды қорытуға көмектесетін ферменттерді шығарады және бөліп шығарады. Фигероа Лопес және авторлар тобы жасаған зерттеу B. cereus-тің Fusarium verticillioides өсуін тежейтінін көрсетті. Bacillus-тың тамақтан туындайтын аурулары ластанған тағам дұрыс пісірілмегенде немесе жеткіліксіз пісірілгенде бактериялық эндоспоралардың тірі қалуына байланысты пайда болады. 100 °C-қа тең немесе одан төмен температурада пісіру кейбір B. cereus спораларының тірі қалуына мүмкіндік береді. Егер тағам дұрыс салқындатылмаса, эндоспоралар өсіп, бұл мәселе ушығады. Дереу тұтынуға немесе жылдам салқындатуға және тоңазытуға арналмаған пісірілген тағамдар 10 °C (50 °F) төмен немесе 50 °C (122 °F) жоғары температурада сақталуы керек. Bacillus cytotoxicus штаммдары 52 °C (126 °F) дейін температурада өсе алады. Бактериялардың өсуі энтеротоксиндердің өндірілуіне әкеледі, олардың бірі қышқылдар мен сілтілерге (pH 2 мен 11 аралығында) өте төзімді; ішке түсу екі түрлі ауруға әкеледі: диареялық және құсу синдромы. B. cereus өндіретін энтеротоксиндер бета-гемолитикалық белсенділікке ие. "Құсу" формасы көбінесе спораларды өлтіруге жеткіліксіз температурада пісірілген және дұрыс салқындатылмаған күріштен туындайды. Қалған споралар кейін қыздыру арқылы жойылмайтын токсин – церулидті өндіреді. Бұл форма тамақ ішкеннен кейін 1-5 сағаттан кейін құсу мен лоқсығуға әкеледі. Staphylococcus aureus сияқты басқа қысқа мерзімді бактериялық тамақтан туындайтын уланулардан ажырату қиын болуы мүмкін. Пациенттерде байқалатын диареялық синдромдар үш токсинмен байланысты деп есептеледі: гемолизин BL (Hbl), гемолизсіз энтеротоксин (Nhe) және цитотоксин K (CytK). nhe/hbl/cytK гендері бактериялардың хромосомасында орналасқан. Бұл гендердің транскрипциясы PlcR арқылы реттеледі. Бұл гендер таксономиялық жағынан туысқан B. thuringiensis және B. anthracis-те де кездеседі. Бұл энтеротоксиндердің барлығы қожайынның жұқа ішегінде түзіледі, осылайша қожайынның эндогендік ферменттері арқылы ас қорытуды тежейді. Hbl және Nhe токсиндері E. coli-дың ClyA-сына ұқсас тесік түзуші токсиндер. Ақуыздар гидрофобты сыртқы бетіне байланысты жасушалық мембраналарға еніп, гидрофильді ішкі жағы бар тесіктерді құрайтын "бета-барел" деп аталатын конформацияны көрсетеді. Нәтижесінде жасушалық мембрананың әлеуетінің жоғалуы және ақырында жасушаның өлімі болады. Бұрын токсиннің өндірілу уақыты екі түрлі аурудың барысына жауапты деп есептелген, бірақ кейіннен құсу синдромы тек құсу штаммдарында кездесетін және B. cereus-тің "стандартты құралдар жинағының" бөлігі емес, церулид токсинінен туындайтыны анықталды. Церулид – үш аминқышқылының қайталануын қамтитын циклдік полипептид: окси-лейцин (Leu)—аланин (Ala)—окси-валин (Val)—валин (valine) (Streptomyces griseus өндіретін валиномицинге ұқсас), бейрибосомалық пептидтік синтез арқылы өндіріледі. Церулид 5-гидрокситриптамин 3 (5 HT3) серотониндік рецепторларына байланысып, оларды белсендіретіні және вагус нервінің афференттік стимуляциясын күшейтетіні саналады. Екі зерттеу тобы тәуелсіз түрде оның pCERE01 немесе pBCE4810 плазмидаларында кодталғанын көрсетті. pBCE4810 плазмидасы B. anthracis вируленттілік плазмидасы pXO1-мен гомологияны бөліседі, ол антракс токсинін кодтайды. B. cereus-тің периодонтальды изоляттары да pXO1-ға ұқсас плазмидаларды иеленеді. Көптеген циклдік пептидтер сияқты, қышқылдық аминқышқылынан тұратын церулид жылуға, протеолиз бен қышқылдық жағдайларға төзімді. B. cereus сонымен қатар жоюға қиын созылмалы тері инфекцияларын тудырады, бірақ некротизациялық фасциитке қарағанда аз агрессивті. B. cereus кератитті де тудыра алады. Көбінесе асқазан-ішек ауруларымен байланысты болғанымен, B. cereus фульминантты бактериялық инфекция, орталық нерв жүйесінің зардап шегуі, тыныс жолдарының инфекциясы және эндофтальмит сияқты аурулармен де байланысты. Эндофтальмит – асқазан-ішек жолынан тыс патогенездің ең көп кездесетін түрі, бұл көздің инфекциясы, соқырлыққа әкелуі мүмкін. Инфекция көбінесе мүйіз қабығының сақина тәрізді абсцесін тудырады, одан кейін ауырсыну, проптоз және торлы қабық қан кетуі сияқты басқа белгілер пайда болады. B. anthracis-тен өзгеше болғанымен, B. cereus B. anthracis-те бастапқыда табылған кейбір токсин гендерін қамтиды, олар антраксқа ұқсас тыныс жолдарының инфекцияларына жатады. 2019 жылы 91 жастағы ер адамда B. cereus-тің катетерге байланысты қан ағынының инфекциясы туралы жағдай жарияланды, ол бұрын соңғы сатыдағы бүйрек жеткіліксіздігімен гемодиализден өткен. Ол суық тию, тахипноэ және жоғары температурамен келді, оның ақ қан клеткаларының саны және жоғары сезімталдықтағы С-реактивті белок (CRP) айтарлықтай жоғарылаған, ал КТ суретінде торакалық аорта аневризмасы анықталды. Ол аневризмаға сәтті емделді, сонымен қатар венамицин, ауызша фторхинолондар және PermCath алынып тасталды. 2021 жылы 30 жастағы әйелдегі B. cereus инфекциясы туралы тағы бір жағдай жарияланды, ол катетер салғаннан кейін инфекциялық эндокардитке шалдыққан. Қан сынамалары B. cereus оң болды және пациентке венамицинмен ем жасалды. Изолят өндіретін токсиндерді растау үшін ПТР да қолданылды.

Диагностика

Тамақ арқылы жұғатын ауру болған жағдайда, B. cereus диагнозын эпидемиологиялық тұрғыдан байланысты тамақтан граммына 100 000-нан астам B. cereus бактериясын анықтау арқылы растауға болады, бірақ бұл тест көбінесе жасалмайды, себебі бұл ауру шамалы зиянды және көбінесе өзінен-өзі сауығып кетеді.

Болжам

Көптеген құсумен ауырған науқастар 6-дан 24 сағат ішінде жазылып кетеді. 2014 жылы Ұлыбританияда B. cereus бактериясымен ластанған толық парентеральді тамақтанған 23 жаңа туған нәрестеде сепсис дамыды, соның салдарынан үш нәресте қайтыс болды.

Алдын алу

B. cereus вегетативтік жасушалары қалыпты пісіру кезінде өлтіріледі, бірақ споралары көбірек төзімді болады. Тамақтағы тірі споралар ішекте вегетативтік жасушаларға айналып, түрлі диареялық энтеротоксиндерді өндіруі мүмкін, сондықтан спораларды жою қажет. Ылғалды жылуда (қайнату, баяу пісіру, қайнатып пісіру, сорпа дайындау, сөңге пісіру, буға пісіру) спораларды жою үшін ең суық жерде 121 °C (250 °F) температурада 5 минуттан артық уақыт керек. Құрғақ жылуда (тостау, қуыру, пеште пісіру, қажау, қуырып пісіру) 120 °C (248 °F) температурада 1 сағат бойы ашық беттегі барлық спораларды өлтіруге болады. Спораларды жою процесі өте маңызды, себебі B. cereus споралары пастеризациядан немесе гамма сәулелеріне ұшырағаннан кейін де ерекше төзімді. Қойдың асқазанынан оқшауланған Bacillus cereus изолятының зерттеуі, оның β-циперметрин немесе β-CY-ді ыдырата алатынын көрсетті, ол антимикробтық агент ретінде белгілі. GW 01 деп аталатын бұл штамм, бактериялық жасушалар антимикробтық агентке қатысты жоғары концентрацияда болғанда, β-CY-ді айтарлықтай жылдамдықпен ыдырата алады. Сондай-ақ, β-CY-ді ыдырату қабілетінің индукцияланатыны байқалды. Дегенмен, β-CY концентрациясы артқан сайын, β-CY ыдырау жылдамдығы төмендейді. Бұл агент GW 01 штаммына қарсы токсин ретінде де әрекет ететінін көрсетеді. Бұл маңызды, өйткені дұрыс концентрацияда β-CY Bacillus cereus-қа қарсы антимикробтық агент ретінде қолданылуы мүмкін.

Су жануарларындағы аурулар

Bacillus cereus тобы, әсіресе B. cereus (Bc) және B. thuringiensis (Bt), көптеген су жануарларына, соның ішінде қытайлық жұмсақ қабықты торнаға (Pelodiscus sinensis) да патогенді болып табылады. Олар бауырдың толығуы және көкбауырдың үлкеюі сияқты айқын зақымданулармен сипатталатын инфекцияны қоздырады, бұл жоғары өлім-жітімге алып келеді.

Бактериофагтар

B. cereus тобының бактериялары Tectiviridae тұқымдасына жататын бактериофагтармен зараданады. Бұл тұқымда икосаэдрлі ақуыз қабығының астында липид мембранасы немесе көпіршігі бар, сондай-ақ қожайын жасушасының плазмалық мембранасынан алынған, вирусты кодтаған ақуыздар мен липидтерден шамамен тең мөлшерде құралған құйрықсыз фагтар кіреді. Жұққан кезде липид мембранасы геномды жеткізуге пайдаланылатын құйрық тәрізді құрылымға айналады. Геном шамамен 15 килобазалық, сызықтық, екі тізбекті ДНК-дан (dsDNA) тұрады және ұзын, инверттік терминалды қайталама тізбектері бар (100 негіз жұбы). GIL01, Bam35, GIL16, AP50 және Wip1 – B. cereus тобын зарадайттын умеренный тективирустардың мысалдары.