Кіріспе

Эдмунд Кин (4 қараша 1787 – 15 мамыр 1833) – британдық Шекспир сахнасындағы әйгілі актер, Лондон, Белфаст, Нью-Йорк, Квебек және Париж сияқты қалаларда өнер көрсеткен. Ол бойының аласа болуымен, құйынды жеке өмірімен және даулы ажырасу ісімен белгілі болды.

Ерте өмір

Кин Лондонның Вестминстер қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, мүмкін, Эдмунд Кин, архитектордің кеңсе қызметкері, ал анасы актриса, Энн Кэри, 18 ғасыр композиторы және драматургы Генри Кэридің қызы болған. Кин сахнада алғаш рет төрт жасында Жан Жорж Новеррдің "Симон" балетіндегі Купидон рөлінде өнер көрсетті. Бала кезінде оның жандылығы, ептілігі және мейірімділігі оны баршаға сүйікті етті, бірақ қиын жағдайы мен тәртіпсіздігі өзіне сенуге және еркелікке итермеледі. 1794 жыл шамасында бірнеше мейірімді адамдар оның оқуға баруы үшін төледі, онда ол жақсы оқыды; алайда, шектеулерді шыдамас деп тапқандықтан, Портсмуттен теңізге кабиналық болып кетті. Бірақ теңіздегі өмір одан да қиын болды. Ол керемет түрде саңырау және жаңсақ болып көрінді, тіпті Мадейрадағы дәрігерлерді де алдады. Англияға оралғаннан кейін ол өзінің емілген ағасы, Мұса Киннің қорғауын сұрады, ол мимик, іштен сөйлейтін және жалпы көңіл көтеруші болды. Ол пантомиманы зерттеуді жалғастырды, сонымен қатар оны Шекспирді зерттеуге баулыды. Сол кезде Шарлотта Тидсвелл, оған бала кезінен бастап ерекше мейірім көрсеткен актриса, актерлік өнердің негіздерін үйретті. Ағасы қайтыс болғаннан кейін ол оны өзіне алды, ал ол Шекспирдің басты кейіпкерлерін жүйелі түрде зерттей бастады, оның дарынының ерекшелігін, сол кезде осы рөлдердің шебері саналған Джон Филип Кемблдің түсіндірулерінен мүлдем өзгеше интерпретацияларымен көрсетті. Киннің таланты мен тартымды келбетінен кейін миссис Кларк оны асырап алды, бірақ ол бір қонақтың сөздеріне ренжіп, кенеттен үйінен кетіп, бұрынғы өміріне оралды.

Ашылу

14 жасында ол Йорк театрында 20 түн бойы басты рөлдерді ойнауға шақырылды, онда ол Гамлет, Гастингс және Като рөлдерін сомдады. Ұзақ өтпей, Ричардсон театрының құрамында болғанда, оның таланты туралы хабар Джордж III-ге жетті, ол оны Виндзор сарайында өнер көрсетуге бұйырды. Содан кейін ол Сондерстің циркіне қосылды, онда атқа мініп көрсетіліс барысында құлап, екі аяғын сындырып алды. Осы оқиға салдарынан өмірінің соңына дейін білегінде ісік қалды. Осы шамада ол Чарльз Инклидоннан музыканы, Джеймс Харви Д'Эгвилльден биді, ал Генри Анджелодан қылышпен қару қолдануды үйренді. 1807 жылы ол Белфаст театрында Сара Сиддонспен бірге басты рөлдерде ойнады, ол бастапқыда оны "қорқынышты кішкентай адам" деп атады. Оның шеберлігін көріп, ол "өте, өте жақсы ойнайды" деді, бірақ "үлкен актер болу үшін оның кішкентай екені анық" деді. Ол миссис Бейкердің труппасымен ертерек сахнада болған. 1808 жылы ол актер Сэмюэл Батлердің провинциялық труппасына қосылды және 17 шілдеде Уотерфордтан келген жетекші актриса Мэри Чемберске үйленді. Оның әйелі екі ұл туды, олардың бірі актер Чарльз Кин болды.

Дрюри Лейн және Нью-Йорк

Бірнеше жыл бойы оның болашағы өте күңгірт болды, бірақ 1814 жылы банкротқа тіреліп қалған Дрюри Лейн театрының комитеті оған өзінің танымалдығын қайтару үшін жасаған «эксперименттерінің» арасында мүмкіндік беруді шешті. Лондонға алғаш рет шығуға дайындалып жатқанда, ол қатты қызуға шалдығып, «Егер сәттілікке жетсем, ақылдан асып кетемін» деп айқайлады. Біраз уақыт бойы медициналық көмек алуға шамасы келмегендіктен, оның үлкен ұлы Дрюри Лейнмен үш жылдық келісімге қол қойғаннан кейін бір күннен кейін қайтыс болды. 1814 жылғы 26 қаңтарда Дрюри Лейнде Шейлок рөліндегі дебюті көрермендерді бақылап тұра алмайтын ынтаға бөледі. Замандастары Киннің кейіпкерді сомдауына лайықтылық пен адамгершілік сыйғасынғанын мойындады. Джейн Остин оның танымалдығы туралы 1814 жылғы 2 наурыздағы әпкесі Кассандраға жазған хатында айтады: «Дрюри Лейнде сенбіге билеттер алынды, бірақ Кинды көруге деген құштарлық соншалық, үшінші және төртінші қатарлар ғана қол жетімді болды». «Ричард III», «Гамлет», «Отелло», «Макбет» және «Король Лир» спектакльдеріндегі өнер көрсетулері оның трагедиялық эмоциялардың кең ауқымын меңгергенін көрсетті. Оның жетістігі соншалық, ол бірде өзі: «Сахнаның астында екенін сезінбедім», – деді. 1817 жылы жергілікті драматург Чарльз Бак «Италиялықтар немесе Қайғылы айыптама» пьесасын Дрюри Лейнге ұсынды, онда Кин басты рөлді ойнауы керек еді. Пьеса кеңес пен актерлер тарапынан жақсы қабылданып, бірақ Киннің көңілі өзгеруіне байланысты, ол өзінің рөлі өте шағын екенін бірнеше рет айтты. Содан кейін, 1819 жылдың ақпан айында, тарихи романдар жазушысы Джейн Портердің «Швейцария» пьесасының премьерасын Киннің жеке наразылығына байланысты бүлдіргеннен кейін, Бакке Киннің мінез-құлқына наразылық білдіріп, пьесаны қайтарып алды. Театр қызметкерлерінің пьесаны қоюға көптеген әрекеттерінен кейін, Бакке мырза кейіннен оқиғаға қатысты алғы сөзбен, соның ішінде қатысқан тараптар арасындағы хат алмасудан үзінділермен пьесаны қайта басылымдады, бұл кейіннен «Шабуылға ұшыраған шабуылшы» және «Эдмунд Кин мырзаның қорғаны» атты екі кітапта сынға ұшырады. Нәтижесінде екі тарап та беделін жоғалтты, ал пьеса 1819 жылғы 3 сәуірде, пьесаның айналасындағы дау-дамайлар мен Киннің бұрынғы мінез-құлқына байланысты сәтсіз қабылданып, қойылды. 1820 жылғы 29 қарашада Кин Нью-Йорктегі Энтони Стрит театрында Ричард III рөлінде алғаш рет пайда болды. Оның Америкаға сапары сөзсіз табысқа ие болды, бірақ ол баспасөзбен келіспеушілікке түсті. 1821 жылы ол Бостонда Мэри Энн Даффпен Амброуз Филлипстің «Қайғылы ана» пьесасында, Расиннің «Андромаха» ромасының бейімделуінде ойнады. 1821 жылғы 4 маусымда ол Англияға оралды. Кин Шекспирдің «Лир патшасының» трагедиялық соңын алғаш қалпына келтірді, ол 1681 жылдан бері сахнада Нахум Тейттің «Лир патшасының тарихы» атты бақытты соңымен ауыстырылған. Кин бұрын Тейттің «Лир» рөлінде ойнаған, бірақ әйеліне Лондон көрермендері «Корделияның денесінің үстінде мен не істей алатынымды білмейтінше» білмейтінін айтқан. Кин трагедиялық Лир рөлін бірнеше рет ойнады. Олар жақсы қабылдамады, бірақ бір сыншы оның өлім сахнасын «терен әсерлі» деп сипаттады; Кин өкінішпен Тейтке оралды.

Жеке өмір

Кейіннен Киннің өмір салты мансабына кедергі келтірді. Лондон Сити әкімінің әйелі Шарлотта Кокспен болған қарым-қатынасы салдарынан, Кин мырза Кокс оны қылмыстық әңгіме (зиярат) үшін өтемақы талап етіп сотқа берді. Қазылар алқасы, бар болғаны 10 минут ойластықтан кейін, оған қарсы 800 фунт стерлинг өтемақы төлеу туралы шешім шығарды. "Таймс" газеті оған қарсы қызу шабуыл жасады. 1825 жылғы 17 қаңтарда Коксқа қарсы Киннің қылмыстық әңгіме ісі бойынша шығарылған жағымсыз шешім оның әйелінің оны тастап кетуіне себеп болды, және оған деген ащы сезімдер оянды, сол себепті ол Дрюри-Лейнде қайта пайда болғанда оны ұялтып, жеміс-жидектермен лақтырды, бұл оны толығымен жеке өмірге шегінуге мәжбүр етті. Ол көп жылдар бойы Хорндиндегі Кейделл үйінде тұрды. Сонымен қатар, ол Лондонға жақын орналасқан Миддлсекс ауылының Норт-Энд ауылындағы Уолнат-Три коттеджін де тұрғын үйі ретінде пайдаланды.

Екінші американдық сапар

1825 жылы Америкаға жасаған екінші сапары Англияда бастан өткерген қуғын-сүргіннің көп жағдайымен қайталанды. Кейбір қалалар оған қайырымдылық көрсетсе, көптеген көрермендер оны қорлап, тіпті зорлық-зомбылыққа ұшыратты. Квебек қаласында ол өнер көрсетулеріне келген кейбір гурон үндістерінің мейірімділігіне қатты әсер етті, және ол рудың құрметті басшысы атанды, соның ішінде Аланьенуидет есімін алды. Киннің Нью-Йорктегі соңғы өнері 1826 жылғы 5 желтоқсанда Ричард III ролінде болды – ол Америкада алғаш рет осы рөлде көрінген еді.

Өлу және қайтыс болу

Ол Англияға оралып, ақырында жақсы қабылданып, бірақ қазір стимуляторларға тәуелді болғандықтан, оның қабілеттерінің бірте-бірте төмендеуі сөзсіз болды. Дегенмен, оның ұлы күштері шабыттанған сәттерінде дене мүшелерінің толық құлауына қарамастан жеңіске жетті. Париждегі өнері мас күйде болғандықтан сәтсіз аяқталды. 1827 жылы Томас Колли Граттанның «Бен Назир» пьесасының бас рөлінде «Друри Лейн» театрында қайта оралуға мүмкіндік алды, бірақ пьеса сәтті болмады. Ол Джеймс Шеридан Ноулздың «Ұлы Альфред» рөлінен бас тартты, ол рөл Уильям Макредиге берілді. 1831 жылы Суррейдегі Ричмонд театрының басқаруын өз қолына алып, екі жылдан кейін қайтыс болғанға дейін сол қызметте болды. Ол театрдың жанындағы үйde тұрды. Сахнадағы соңғы өнері 1833 жылдың 15 наурызында Ковент-Гарденде болды, онда ол ұлы Чарльз Киннің «Яго» рөліне қарсы «Отелло» рөлін ойнады, ол да шебер актер еді. Үшінші актінің үшінші көрінісіндегі «Жақсылыққа сенімді бол» деген сөздерден кейін ол кенеттен құлап, әлсіз дауыста «О, Құдай, мен өліп жатырмын. Олармен сөйлесе бер, Чарльз» деп айтып, ұлының құшағына құлады. Ол бірнеше аптадан кейін Суррейде қайтыс болды және оның қабірін белгілейтін едендегі тақта, сондай-ақ бастапқыда сыртында болған, бірақ 1904 жылы қалпына келтіру жұмыстары кезінде ішке көшіріліп, жақсырақ жаңартылған қабырғадағы тақта бар. Ол Хэмпширдегі Кэтерингтон ауылындағы Барлық Әулиелер шіркеуіне жерленген. Оның соңғы сөздері «өлу оңай, комедия қиын» болған дегенді айтады. Дублинде Густав Вон Брук Киан бос қалдырған Уильям Телл рөлін алды.

Өнер мұрасы

Британ энциклопедиясының он бірінші басылымы бойынша, Шекспирдің гениалды туындыларын сомдауда Киннің актерлік өнерінің сан алуан сұлулығы мен шарықтығы ең жоғары деңгейде танылды. Дегенмен, оның ең күшті рөлі – Филипп Массинджердің «Ескі қарыздарды төлеудің жаңа жолы» пьесасындағы сэр Джайлс Оверрич болды. Оның осы рөлдегі алғашқы өнерінің әсері соншалық, зал тұрғындары бірден көтеріліп, тіпті актерлер мен актрисалардың өзі де қорқынышты драмалық иллюзияға берілді. Оның актерлік өнеріндегі негізгі кемшілігі – бойының аласа болуы еді. Кольридж: «Оның өнерін тамашалау – Шекспирді молнияның шағылысында оқумен тең» деді.

Эксцентрикалық

Оның атақ-даңқының шарықталу кезіндегі ерекшеліктері көп-ақ болды. Ол кешкі асын ойнайтын рөліне қарай таңдайтын. Зұлматшы үшін шошқа, кісі өлтіруші үшін сиыр еті, ал ғашық үшін қой еті. Кейде ол түні бойы Шылок деген атына шапқылап мініп жүретін. Оған қолға үйретілген арыстан сыйға тартылды, оны ол өз кабинетінде ойнап жүргенде көруге болар еді. Мендоза және Ричмонд Блэк сияқты жекпе-жек шеберлері оның қонақтарының арасында болды, ал Генри Граттан оның берілген досы еді.

Бағалаулар

Франсуа Талма оның жайлы: "Ол – кесілмеген тамаша асыл тас; оны тегістеп, дөңгелектесең, керемет трагедия актері болар еді" деді. Уильям Макреди, Киннің «Ричард III» спектакліне қатты әсерленіп, актермен кешкі ас дастарқанында кездескен, оның «шамалы ұялшақтыққа бой алған» мінез-құлқы мен ән айтуының «құпиялы әдемілігі» туралы айтады. Киннің «Жоқ!» деген үш сөзді «Темір сандық» пьесасындағы сэр Эдвард Мортимер рөлінде айтуы Макредиді осы рөлде оған тең түсуге үмітсіздікке ұшты. Эдмунд Киннің өмірі драмалық қызығушылыққа толы болғандықтан, ол Жан-Поль Сартрдың «Кин» пьесасының сюжетіне, сондай-ақ Александр Дюманың «Кин, немесе тәртіпсіздік және гений» атты пьесасына арналды, онда актер Фредерик Лематр өзінің ең үлкен жетістіктерінің бірін иеленді. 1924 жылы режиссер Александр Волков Дюманың пьесасын француз тілсіз көркем фильміне бейімдеді, онда орыс актері Иван Мосюкин түсті, ол сол кезде Парижде тұрды. «Кин: Гений ме, әлде ізгісіз бе?» (итальянша: Kean Genio e sregolatezza) – Витторио Гассманның 1956 жылғы итальяндық Киннің өміріне арналған драмалық туындысы. Ол Александр Дюманың «Кин» (1836) драмалық пьесасы мен Жан-Поль Сартрдың 1953 жылғы бейімдемесіне негізделген. Фильм 1957 жылы Локарно кинофестивалінде көрсетілді. Фильмнің декорацияларын суретші-қоюшы Джанни Полидори жасады. Фильмнің көп бөлігі Римдегі Театро Валле театрында түсірілді.

Мәдениеттің әсері

ХХ ғасырдың соңғы жартысында танымал британдық театр және кино актері Питер О’Тул бір кезде Кинге тиесілі болған саусақ сақинасына ие болды және оны өзінің "Loitering with Intent: The Apprentice" (1997) автобиографиясының екінші томын жазу үшін әдеби шабыт көзі ретінде пайдаланды. О’Тул "өлу оңай, комедия жасау қиын" деген сөзді 1982 жылғы "Менің сүйікті жылым" фильмінде Киннің соңғы сөздері деп айтты.