Кіріспе

Ирландиялық драматург, ақын және фольклоршы (1852–1932)

Изабелла Августа, Леди Грегори (15 наурыз 1852 – 22 мамыр 1932) – ағылшын-ирланд драматургы, фольклоршы және театр директоры. Уильям Батлер Йейтс және Эдвард Мартинмен бірге ол Ирландия әдеби театры мен Абби театрын құрды және екі театр үшін де көптеген қысқа туындылар жазды. Леди Грегори ирланд мифологиясынан алынған әңгімелердің қайта айтуларын қамтитын бірнеше кітап жариялады. Британдық билікпен жақын байланыста болған топта туған ол оған қарсы шықты. Оның жазбаларында көрінетін мәдени ұлтшылдыққа бет бұруы, оның өмірінде Ирландияда болған көптеген саяси күрестердің символы болды. Леди Грегори Ирландияның әдеби қайта жаңғыруымен байланысты ең көп есте қалады. Галвей графтығындағы Куль паркіндегі үйі қайта жаңғырудың жетекші тұлғалары үшін маңызды кездесу орны болды, ал Абби театрының кеңесінің мүшесі ретіндегі оның ерте жұмысы, оның шығармашылық жазбаларымен бірдей, театрдың дамуы үшін маңызды болды. Леди Грегоридің ұраны Аристотельден алынған: «Дана адам сияқты ойлау, бірақ қарапайым халық сияқты өрнектеу».

Ерте өмір және неке

Грегори Роксборо, Галвей графтығында, Перссе англо-ирландтық дворяндық отбасының кіші қызы болып дүниеге келді. Оның анасы, Франсис Барри, виконт Гилламормен туыс, ал оның отбасылық үйі, Роксборо, Горт пен Логрея арасында орналасқан 6000 акр (24 км²) жерді қамтыды, оның бас үйі кейіннен Ирландия азамат соғысы кезінде өртелді. Ол үйде тәрбиеленді, ал оның болашақ мансабына отбасылық мейірбике (яғни бала күтуші), католик және туған тілінде ирландша сөйлейтін Мэри Шеридан күшті әсер етті. Мэри Шеридан жас Аугустаны жергілікті аймақтың тарихы мен аңыздарымен таныстырды. Ол 1880 жылдың 4 наурызында Дублиндегі Сент-Маттайс шіркеуінде Горттың жанындағы Куль-парктегі үйі бар жесір, сэр Уильям Генри Грегориге тұрмысқа шықты. Сэр Уильям, одан 36 жас үлкен болған, Сейлон (қазіргі Шри-Ланка) губернаторы лауазымынан зейнеткерлікке шыққан еді, бұрын бірнеше рет Галвей округінің парламент мүшесі болып қызмет еткен. Ол көптеген әдеби және көркем мүдделерге ие білімді адам болды, ал Куль-парктегі үйде үлкен кітапхана мен өте бай өнер коллекциясы болды, оларды Леди Грегори зерттеуге аса құштар еді. Оның Лондонда да үйі болды, онда жұбайлар көп уақыт өткізіп, апта сайынғы салон өткізді, онда сол кездегі көрнекті әдеби және өнер қайраткерлері, соның ішінде Роберт Браунинг, Лорд Теннисон, Джон Эверетт Миллаис және Генри Джеймс жиналатын. Олардың жалғыз баласы Роберт Грегори 1881 жылы дүниеге келді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста ұшқыш ретінде қызмет еткен кезде қаза тапты, бұл оқиға В.Б. Йейтстің «Ирландиялық ұшқыш өлімін болжайды», «Мейор Роберт Грегоридің естелігінде» және «Шопан мен ешкіші» атты өлеңдеріне шабыт берді.

Алғашқы жазбалар

Грегорилер Цейлон, Үндістан, Испания, Италия және Мысырға саяхат жасады. Мысырда Леди Грегори 1882 және 1883 жылдары ағылшын ақыны Уилфрид Скавен Блантпен кездесіп, оныңмен қарым-қатынаста болды, осы кезеңде ол «Әйелдің сонеттері» атты махаббат өлеңдерінің сериясын жазды. Өзінің атымен жарық көрген алғашқы еңбегі – «Араби және оның үйі» (1882) атты памфлет, ол бастапқыда «Таймс» газетіне жолданған, Ахмед Ораби пашаға қолдау білдіретін хат болған. Кейін ол осы кітапша туралы: «Менде туған саяси наразылық немесе күш-жігер Египетте аяқталып, тозығып қалған болуы мүмкін» деді. Осыған қарамастан, 1893 жылы ол Уильям Эварт Гладстонның екінші «Үйдегі басқару» заң жобасына қарсы «Фантомның қажылығы» немесе «Үйдің құлауы» атты памфлет жариялады. Анонимді памфлетте Египет құдайлары Гладстонды соттайды, ал оның көлеңкесіне жоғары салықтар мен ағылшын үкіметінің салдары көрсетіледі. Джеймс Петика жазғандай, «Анархия мен құлдырауға бет бұрып бара жатқан елді бейкомпромиссіз бейнелейтін анонимді памфлет Грегоридің лондондық достарынан мақтау алды, олар оның жұмысы екенін білген. Ол күнделігінде: «Бұл сәтті болды» деп жазды.» Ол некеде болған кезінде проза жазуды жалғастырды, соның ішінде «Ангус Грей» деген псевдониммен жариялаған қысқа әңгімелер де бар. 1883 жылдың қысында күйеуі Цейлонда болғанда, ол балалық шағындағы үйі туралы естеліктерді «Көшпендінің күнделігі» деген атпен жариялауды жоспарлады, бірақ бұл жоспардан бас тартты. «Көшпендінің күнделігі» 1883-1893 жылдарға арналған Леди Грегоридің ерте ирланд жазбаларында (2018) жарық көргенге дейін жарияланбады. Ол 1887 жылы «Өзен арқылы» атты бірнеше памфлеттер жазды, онда ол Лондонның оңтүстігіндегі Саутварк ауданындағы Сент-Стефенс шіркеуіне қаржы жинауға шақырды. Ол 1890 және 1891 жылдары бірқатар қысқа әңгімелер жазды, бірақ олар да басылымға шыққан жоқ. Осы кезеңнен сақталған бірнеше жарияланбаған өлеңдер де бар. 1892 жылдың наурыз айында сэр Уильям Грегори қайтыс болғанда, Леди Грегори аза тұтып, Куль-паркке оралды; ол жерде күйеуінің өмірбаяндық естеліктерін өңдеп, 1894 жылы жариялады. Кейін ол: «Егер мен үйленбесем, әңгімелесу кезінде сөйлемдерді жылдам байытуды үйренбес едім; егер мен жесір болмасам, кейіпкерді түсінуге, оны білдіруге және түсіндіруге қажетті ақыл-ойымның оқшаулануын, бақылауға уақыт таба алмас едім. Жалғыздық мені байытты – Бэкон айтқандай, «толық» етті» деп жазды.

Мәдени ұлтшылдық

1893 жылы Аран аралдарындағы Инишерге жасаған сапары леди Грегориде ирланд тіліне және өзі тұрған аймақтың фольклорына деген қызығушылықты қайта оятты. Ол Кульдегі мектепте ирланд тілі сабақтарын ұйымдастырды және үйінің маңындағы аймақтан, әсіресе Горт жұмыс үйінің тұрғындарынан әңгімелер жинауға кірісті. Оның оқытушыларының бірі Норма Бортвик болды, ол Кульге көп рет келіп тұратын. Бұл қызметінің нәтижесінде халықтық материалдардың бірнеше томы жарық көрді, оның ішінде «Әулиелер мен кереметтер кітабы» (1906), «Килтартан тарихы кітабы» (1909) және «Килтартан кереметтер кітабы» (1910). Ол сондай-ақ ирланд мифтерінің «килтартандық» нұсқаларының бірнеше жинағын шығарды, соның ішінде «Кухулин Мюртемне» (1902) және «Құдайлар мен батырлар» (1903). («Килтартандық» – леди Грегоридің Килтартан ауданында сөйленетін диалект негізінде, гэль тілінің синтаксисімен жазылған ағылшын тіліне берген анықтамасы.) Йейтс «Кухулин Мюртемне» кітабына жазған кіріспесінде: «Менің ойымша, бұл кітап – менің өмірімде Ирландиядан шыққан ең үздік кітап» деп жазды. Джеймс Джойс өзінің «Улисс» романындағы «Сцилла мен Харибдис» тарауында осы мәлімдемені пародиялады. 1894 жылдың соңында күйеуінің автобиографиясын редакциялауға жақсы пікірлер алынғаннан кейін, леди Грегори тағы бір редакциялық жобаға көшті. Ол сэр Уильям Грегоридің атасының хаттарынан таңдамаларды «Грейгоридің хат қорабы, 1813–1830» (1898) деген атпен жариялауға дайындауға бел буды. Бұл оның сол кезеңдегі Ирландия тарихын зерттеуін қажет етті; осы жұмыстың бір салдары – оның саяси ұстанымының өзгеруі болды, ол бұрынғы «жұмсақ» одақтастықтан үй билігі туралы жазбаларынан ирланд ұлтшылдығы мен республикашылдықты қолдауға, ал кейіннен «Англияға деген жек көрушілік пен сенімсіздік» деп сипаттады.

Аббатхананың құрылуы

Эдвард Мартин леди Грегоридің көршісі болды, және ол 1896 жылы оның үйіне, Туллира қамалына барған кезде алғаш рет В. Б. Йейтспен кездесті. Үшеуі арасындағы келесі бір жылға жуық уақыттағы әңгімелер 1899 жылы Ирланд әдеби театрының құрылуына әкелді. Леди Грегори қаржы жинаумен айналысты, ал алғашқы бағдарлама Мартиннің «Хизер Филд» және Йейтстің «Контесса Кэтлин» пьесаларынан тұрды. Ирланд әдеби театры жобасы 1901 жылға дейін сақталды, бірақ қаржы тапшылығына байланысты тоқтатылды. 1904 жылы Леди Грегори, Мартин, Йейтс, Джон Миллингтон Синге, Æ, Энни Хорниман және Уильям мен Фрэнк Фэй бірігіп, Ирландия Ұлттық Театр Қоғамын құрды. Қоғамның алғашқы қойылымдары Мольсворт залы деп аталатын ғимаратта өтті. Lower Abbey Street-тегі Hibernian Varieties театры мен Marlborough Street-тегі жанындағы ғимарат қолжетімді болғанда, Хорниман мен Уильям Фэй оларды сатып алып, қоғамның қажеттіліктеріне сай жөндеуге келісті. 1904 жылдың 11 мамырында қоғам Хорниманның ғимаратты пайдалану туралы ұсынысын ресми түрде қабылдады. Хорниман әдетте Ирландияда тұрмағандықтан, қажетті Корольдік патент Хорниман төлегенімен, Леди Грегоридің атынан ресімделді. Оның «Жаңалық тарату» атты пьесасы 1904 жылдың 27 желтоқсанындағы ашылу кешінде қойылды. 1907 жылдың қаңтарында Сингтің «Батыс әлемінің ойыншысы» пьесасының премьерасында көпшіліктің үлкен бөлігі наразылық тудырып, қалған қойылымдар сөзсіз ойналды. Леди Грегори Йейтс сияқты осы пьесаны жоғары бағаламады, бірақ Сингті принципті тұрғыдан қорғады. Оның оқиғаға деген көзқарасы Йейтске жазған хатында былай делінген: «Бұл тіс щеткасын қолданатындар мен қолданбайтындар арасындағы ежелгі шайқас».

Кейінгі мансап

1925 жылдың шілдесінде Леди Грегоридің "Саяхатшы адам" пьесасын жаңадан құрылған Британдық радиокомпаниясының 2LO (Лондон) станциясы эфирге берді. Ол денсаулығы нашарлағанға дейін 1928 жылға дейін театрдың белсенді директоры болып қызмет етті. Осы кезеңде ол негізінен Аббатханада қойылуы үшін 19-дан астам пьеса жазды. Пьесаларынан өзге, ол 1920 жылы туған жерінің фольклорына арналған екі томдық "Ирландия батысындағы көріністер мен сенімдер" атты зерттемесін жазды. Сонымен қатар, ол 1919 жылы Кэтлин Ни Холиханның үш қойылымында басты рөлді ойнады. Аббатхана басқармасында қызмет еткен кезінде Куль-парк оның үйі болды, ал ол Дублиндегі уақытын бірнеше қонақүйлерде өткізді. Мысалы, 1911 жылғы ұлттық санақта ол 16 South Frederick Street мекенжайындағы қонақүйде болды. Ол онда қарапайым тамақтанып, көбінесе үйден әкелген тағамын жейтін. Ол қонақүй бөлмелерін жиі Аббатхана драматургтерімен сұхбаттасу және жаңа пьесалардың премьерасынан кейін труппаны тойлау үшін пайдаланды. Ол көп күндерін Ирландия Ұлттық кітапханасында аудармаларымен айналысып өткізді. Ол біршама консервативті тұлға ретінде танылды. Мысалы, Денис Джонстон Аббатханаға өзінің алғашқы пьесасы "Shadowdance" ұсынғанда, Леди Грегори оны қабылдамады және пьеса авторына "Қарлы ханым «Жоқ» дейді» деп жазылған күйінде қайтарды. Джонстон пьесаның атын өзгертуге шешім қабылдады, ал «Қарлы ханым «Жоқ» дейді!» пьесасы 1928 жылы «Гейт» театрында қойылды.

Зейнеткерлік және өлім

Аббатство кеңесінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Леди Грегори Галвейге қайтып келді, бірақ Дублинге үнемі барып тұра берді. 1927 жылы Куль паркіндегі үй мен жер Ирландия Орман шаруашылығы комиссиясына сатылды, бірақ Леди Грегори өмір бойына пайдалану құқығын сақтап қалды. Оның Галвейдегі үйі Ирландия әдеби жаңаруымен байланысты жазушылардың жиналатын орыны болды және зейнеткерлікке шыққаннан кейін де солай болды. Үйдің ауласындағы ағаштардың бірінде Синг, Æ, Йейтс және оның суретші ағасы Джек, Джордж Мур, Шон О’Кейси, Джордж Бернард Шоу, Кэтрин Тинан және Вайолет Мартинның қашап салынған әріптерін әлі де көруге болады. Йейтс үй мен оның аумағы туралы бес өлең жазды: «Кульдегі жабайы аққулар», «Мен Кульдегі жеті орманның арасымен серуендедім», «Жеті орман ішінде», «Куль паркі, 1929» және «Куль паркі мен Бэллили, 1931». 1932 жылы Шоу бір кезде «қазіргі заманғы ең ұлы ирланд әйелі» деп сипаттаған Леди Грегори 80 жасында үйінде емшек безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды және ол Голвейдегі Богермор зиратына жерленді. Оның қайтысынан үш ай өткен соң Куль паркінің барлық мүлігі аукционға сатылды, ал үй 1941 жылы бұзылды.

Мұра

Оның пьесалары қайтыс болғаннан кейін танымалдылығын жоғалтты және қазір сирек қойылады. Оның ересек өмірінің көп бөлігінде жазған күнделіктері мен жазбаларының көп бөлігі жарияланды, бұл 20-ғасырдың алғашқы үш онжылдығындағы ирланд әдеби тарихы туралы құнды мәліметтер көзі болып табылады. Оның «Мюртхемннің Кухулейні» әлі күнге дейін Дейдре, Кухулейн және «Тайн Бо Куаилнге» сияқты Ольстер аңыздарының жақсы қайтажазылуы саналады. Томас Кинселла: «Мен Леди Грегоридің «Мюртхемннің Кухулейні», тек парафраз болғанымен, Ольстер оқиғалары туралы ең жақсы түсінік береді» деген сенімде болды. Дегенмен, оның нұсқасы ертегідегі кейбір элементтерді қамтымайды, көбінесе викториялық қоғамның сезімталдығын қоздырмау үшін, сондай-ақ ирландтар үшін «құрметті» ұлттық миф құруға тырысу мақсатында жасалған, бірақ оның парафразы адал емес деп есептелмейді. Басқа сыншылар оның туындыларындағы цензураны көбірек кінәлайды, тек жыныстық қатынас және дене функцияларына сілтемелерді алып тастау ғана емес, сонымен қатар Кухулейннің «соғыс ызасы» (Риастрад) жоғалған; басқа салаларда ол Стендиш О’Грейди сияқты кейбір әріптестеріне қарағанда аз цензура жүргізді. 2019 жылы Нью-Йорк қалалық кітапханасы Грегори мен оның шығармаларына арналған «Бәрі менікі ғана: Леди Грегори және ирланд әдеби жаңаруы» атты ірі көрмені жариялады. Көрме 2020 жылдың наурыз айында ашылды, бірақ әлемдік пандемияға байланысты жабылды; онлайн нұсқасы қолжетімді болып қала береді. Көрмемен бірге Нью-Йорктегі Ирланд репертуарлық театры мен Галвейдегі Друид театры Грегоридің кейбір пьесаларын қайта қойды. 2020 жылдың қараша айында Дублин Тринити колледжі кітапханасының 40 бюсті тек ер адамдарды бейнелейтіні хабарланды және төрт қосымша әйел бюстінің жасалуы жоспарланды, соның бірі Леди Грегориге арналды. 2023 жылы Грегори екі бөлімді RTÉ деректі фильмінің тақырыбы болды, онда Мириам Марголиес пен сенатор Линн Руан түсті, сондай-ақ Рой Фостер, Джеймс Петика, Джудит Хилл, Мелисса Сихра және басқа Грегори зерттеушілерінен пікірлер алынды.