Сомырдың дамыту жолдары мен технологиясы

Кіріспе

Монета жасау тәсілі

Нумизматикада "мелденген монета" (машинамен соғылған монета) термині, екі қалыптың арасында қолмен соғылған монеталар немесе қалыптардан монеталар құйылған монеталар сияқты емес, машинаның көмегімен жасалған монеталарды сипаттау үшін қолданылады.

Кіріспе

1550 жылға дейін Еуропа монета айналымында қолданылатын монета дайындау технологиялары ежелгі Грекияда қолданылған соқпа монета жасау әдісінен қалысқан еді. Бұл мәселе тудырды, себебі Орталық Еуропа мен Америкадан құйма металдың көбеюі монета айналымын жүргізушілерге үлкен жүктеме салды. Соның салдарынан төмен сапалы монеталар жасала бастады, олардың жасалуы оңай болатын және жиектерінен асыл металл қырқылып алынды. Грэшам заңына сәйкес, қырқылып алынған және жалған монеталар сапалы монеталарды айналымнан ығыстырып, валюта құнын төмендетті. Леонардо да Винчидің жазбаларында одан жақсы тәсіл бар екені көрсетілген, ал Киелі Петр базиликасының жобасын жасаған сәулетші Донато Браманте Папалық құжаттарға тіркелетін қорғасын мөрлерді жасау үшін бұрандалы пресс құралын ойлап тапты. 1550 жылы Аугсбургтегі француз елшісі Шарль де Мариллак, жергілікті инженердің құйма металды қажетті қалыңдыққа дейін домалату, содан кейін домалатылған металлдан бос жайын кесіп алып, одан монеталар соғу процесін жетілдіргенін білгенде Францияның Киелі Рим империясынан экономикалық үстемдік алу мүмкіндігін байқады. Бұл технология 16 ғасырдың жалпы өндіріс процестерінен айтарлықтай озық болғандықтан, монеталарды жалған жасау өте қиын болды. Франция үшін процеске құқықтарды алу бойынша жүргізілген келіссөздердің құпиялылығы соншалық, өнертапқыш әріптес есіммен таныстырылды, бірақ ол, әдетте, Маркс Шваб болды. Обин Оливье техниканы үйрену үшін Аугсбургке барды, ал Франция королі Генрих II 1551 жылдың 27 наурызында оны Париждегі механикаландырылған монета айналымын жүргізуші зауыттың бас инженеры етіп тағайындады. Бұл зауыт сапалы соғылған, дөңгелек пішіндегі алтын және күміс монеталарды өндірді. Дөңгелек пішіндегі монеталардың болуы оларды қырқуды анықтауды жеңілдетті, бірақ монета айналымын жүргізушілер бұған келіспеді және он жыл ішінде Moulin des Étuves зауытының бұрынғы қызметкерлері Наварра және Англияда жұмыс таба бастады. Англияда 1560 жылы Елизавета I-нің жарлығымен ескі құны төмендеген монеталар жаңа, таза монеталарға айырбасталды. Тауэр монета айналымын жүргізуші зауыты осы "үлкен монетаны қайта жасау" үшін соғу машиналарын қосты. Элой Местрель Франциядан технологияны әкелуді жүзеге асырды, бірақ үлкен монетаны қайта жасау аяқталғаннан кейін монета айналымын жүргізушілер оны қажетсіз деп тапты және 1578 жылы ол жалған монета жасағаны үшін дарға асылды. 1632 жылы Карл I Англия мен Шотландияда монета стандартын жақсарту үшін тағы бір француз босқыны, Николас Бриоды жұмысқа алды, Шотландия 1707 жылға дейін өз монетасын шығарды, бірақ Англия азамат соғысы оның машинамен жасалған монетасын тоқтатты. Тағы бір француз, Питер Блондо, Оливер Кромвельдің суреті бар Томас Саймонның жобалаған монетасын жасау үшін жабдықтармен қамтамасыз етті. 1660 жылы монархия қайта орнатылғаннан кейін бұл жоба тоқтатылды, бірақ 1662 жылы Карл II Блондоны машинамен жасалған тұрақты монетаны құру үшін қайта шақырды. Ол монеталардың жиегіне әріптер немесе басқа да суреттер салу үшін құпия әдіс қолданды. Жиекке таңдалған жазу – DECVS ET TVTAMEN, яғни «әшекей және қорғау» – жиектегі әріптердің қырқудан қорғауын білдіреді. Алайда, Грэшам заңына сәйкес, төмен сапалы соқпа монеталар оның монеталарының айналымын шектеді, олар 1695 жылы айналымнан алынғанша. Осы уақытта, континенттік Еуропада Франция 1639 жылы машинамен жасалған монеталарды қайта қабылдады. 1641 жылы француз күмісін қайта жасау кезінде машинамен жасалған және соқпа монеталар бірге қолданыла берді, бірақ енді машинамен жасалған монеталардың уақыты келді және француз соқпа монеталары 1645 жылы тоқтатылды. Цюрих және Гейдельберг тиісінше 1558 және 1567 жылдары монета жасау машиналарын сынап көрді, ал Тирольдегі Холл монета айналымын жүргізуші зауыты 1567 жылы монета жасау машиналарын тұрақты түрде қабылдады. Франция мен Англияда қолданылған бұрандалы престен айырмашылығы, Холл роликпен жұмыс істеді. Бұл жерде екі цилиндрлі штамп домалап өтетін металлға суреттерді басып берді. Содан кейін металлдан монетаны кесу үшін металл төгілді. Бұл техника 1568 жылы Холлдан Кельнге, 1574 жылы Дрезденге, 1577 жылы Кремница мен Данцигке, сондай-ақ басқа да шағын монета айналымын жүргізуші зауыттарға тарады. Оның ең маңызды әсері Испанияның Филипп II жеке қаражатымен Сеговияда монета айналымын жүргізуші зауыт салғанда, ол Америкадан келген күмісті тиімді түрде монетаға айналдыру үшін осы технологияны қолданды. Бұл корольге қарызын әдеттегіден гөрі жақсырақ төлеуге мүмкіндік берді. Сеговия монета айналымын жүргізуші зауыты корольдік үйге тиесілі болды; бірақ Ұлттық қазына басқарған басқа испан монета айналымын жүргізуші зауыттары ондаған жылдар бойы соқпа монеталарды жасауды жалғастырды.

Until 1550, coinage techniques used in European mints had not progressed from the hammered coinage of Ancient Greece. This was problematic because an increase in the supply of bullion from central Europe and America was overworking mints. That led to low quality coins which were easily forged or clipped, i. e. precious metal was shaved from the edges of the coins. In accordance with Gresham's law, the clipped and forged coins drove good coins out of circulation, depreciating the currency. Leonardo da Vinci's notebooks showed there was a better way and Donato Bramante, the architect who made the initial plans for St. Peter's Basilica, developed a screw press to make the lead bullae attached to Papal documents. In 1550, the French ambassador to Augsburg, Charles de Marillac, saw a way for France to get an economic advantage over the Holy Roman Empire when he learned that a local engineer had perfected a mechanical process of rolling bullion to the required thickness, cutting blanks from the rolled metal, and striking coins from those blanks. This technology was significantly more advanced than the general manufacturing processes of the 16th century making the coins difficult to counterfeit. The negotiations which obtained rights to the process for France were so secret that the inventor was identified with a codename, but he was most likely Marx Schwab. Aubin Olivier went to Augsburg to learn the technique and Henry II of France made him chief engineer of a mechanized mint in Paris, called the Moulin des Étuves, on 27 March 1551. This mint produced well struck and perfectly round gold and silver coins. Having perfectly round coins made it easy to detect clipping, but the coiners' establishment would have none of this and within a decade the Moulin des Étuves' ex employees were finding work in Navarre and England. In England, a 1560 proclamation of Elizabeth I exchanged old debased coins for new pure coins. The Tower Mint added machinery to its hammering for this "great recoinage". Eloy Mestrelle undertook the technology transfer from France, but when the great recoinage ended mint authorities found him redundant and in 1578 he was hanged for counterfeiting. In 1632, Charles I employed another French refugee, Nicholas Briot, to improve coinage standards in both England and Scotland, which had its own coinage until 1707, but the English Civil War ended his machine coinage. Yet another Frenchman, Peter Blondeau, provided machinery for a proposed coinage designed by Thomas Simon with Oliver Cromwell's portrait. The restoration of 1660 ended that, but in 1662 Charles II recalled Blondeau to establish a permanent machine made coinage. He employed a secret process for placing lettering or other designs on the edges of coins. The inscription chosen for the edge—DECVS ET TVTAMEN, meaning an ornament and a safeguard—refers to the protection against clipping which the lettered edge provided. In accordance with Gresham's law, however, the inferior hammered coins limited the circulation of his coins until the hammered coins were demonetized in 1695. Meanwhile, in continental Europe, France readopted machine made coins in 1639. Both machine made and hammered coins continued through the recoinage of French silver in 1641, but by now machine made coinage's time had come, and hammered French coinage ended in 1645. Zürich and Heidelberg experimented with coinage machinery in 1558 and 1567 respectively, and the Hall mint in Tirol permanently adopted coinage machinery in 1567. Unlike the screw press used in France and England, Hall used a roller press. Here two cylindrical dies impressed designs on bullion which rolled between them. Coins were then cut from the rolled and impressed metal. This technique spread from Hall to Cologne in 1568, Dresden in 1574, Kremnica and Danzig in 1577, as well as other small mints. Its most significant impact occurred when Philip II of Spain used his personal funds to build a mint at Segovia which used this technique to convert silver from the Americas to coins efficiently. This allowed the king to pay his debts at a better rate than he otherwise could. The Segovia mint was owned by the King's Royal House; but other Spanish mints, which were run by the National Treasury, continued hammered coinage for decades.

Өнеркәсіптік революциядағы монеталар

Өнеркәсіптік революция экономиканың негізгі бағытын ауылдықтан қалалық, ақшаға негізделген кәсіпкерлікке өзгертті. Өнеркәсіптік революцияның басты технологиясы – Ватттың бу машинасы экономикалық белсенділіктің жалпы деңгейін арттырды. Бұл екі фактор да ақшаға деген сұранысты күшейтті. Зауыттар қағаз ақша мен кредит арқылы қаржыландырылды, бірақ жұмыскерлерге жалақы төлеу үшін ұсақ номиналды монеталар қажет болды, ал Англияда мыс монеталар тапшы болды. Мэтью Болтон Ватттың бу машинасының жасалуына демеу берді және оны Соходағы өндіріс орнында монета дайындау машиналарын қуаттандыру үшін пайдаланды. Ол Шығыс Индия компаниясы үшін монеталар соқты, Мәскеу монетаханасына бумен жұмыс істейтін монета соғу машиналарын ұсынды және Англияда кеңінен таралған жекелеген таңбаларды (токендерді) жасады. Содан кейін басқа испандық-американдық монетаханалар да пайда болды, ал олардың талер өлшеміндегі күміс монеталары «Испан диірменді доллары» деп белгілі болды. «Испан диірменді доллары» және оның ізбасары – Мексикалық песо, бұрын құйылатын Синосферамен саудада кеңінен қолданылды. Қазіргі Вьетнамда император Мин Манг 1832 жылы «Испан диірменді доллары» үлгісіндегі монетаны енгізді. Кейіннен аймақты билеген француз үкіметі де Париждегі монетаханада соғылған «Испан диірменді доллары» үлгісіндегі монетаны пайдаланды. 1853 жылы коммодор Перри Жапонияны шетелдік саудаға ашты, оның көп бөлігі Мексикалық песомен төленді. 1870 жылы, шогунат құлатылғаннан кейін екі жыл өткен соң, қайта орнатылған император Мэйдзи Осакада монетахана салып, Англияның Бирмингем қаласынан оған монета соғу машиналарын әкелді. Сол сияқты, 1800 жылдардың ортасында «Испан диірменді доллары» мен Мексикалық песолар Қытайдың оңтүстігіндегі саудада қолданылатын негізгі валютаға айналды. Қытай 1877 жылы Түркістан үшін, ал 1890 жылы өзінің қажеттілігі үшін осындай монеталар соқты. Қазіргі Америка Құрама Штаттарында «milling» немесе «milled edge» термині монета бетінің жиегіндегі көтеріңкі жиекті білдіруі мүмкін, ол монета дайындалғаннан және жылтыратылғаннан кейін арнайы фрезерлік станокпен жасалады. Сонымен қатар, құнды монеталардың жиегіндегі тістің (реeding) болуы, монета соғылғанда оны ұстап тұратын қалыптың бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін.

The Industrial Revolution shifted the focus of the economy from a rural to an urban, money based, enterprise. The main technology of the Industrial Revolution, the Watt steam engine, also increased the overall level of economic activity. Both of these factors increased the demand for money. Factories were financed by introducing paper money and credit, but low denomination coins were required to pay their workers and in England copper coins were scarce. Matthew Boulton had backed Watt's development of the steam engine, and he used it to power coin making machinery at his Soho Manufactory. Boulton struck coins for the East India Company, supplied steam powered coining machinery to the Moscow mint, and manufactured private tokens which circulated widely in England. Other Spanish American mints followed and their thaler size silver coins are widely known as Spanish Milled Dollars. The Spanish Milled Dollar, and its successor the Mexican Peso, were widely used in trade with the Sinosphere, where coins were previously cast. In what is now Vietnam, emperor Minh Mạng introduced a coin based on the Spanish Milled Dollar in 1832. The subsequent French rulers of the area had a coinage based on the Spanish Milled Dollar struck at the Paris mint. Commodore Perry opened Japan to foreign trade, which was mostly paid for in Mexican pesos, in 1853. In 1870, two years after the shogunate was overthrown, the restored Emperor Meiji built a mint at Osaka and imported minting machinery from Birmingham, England for it. Likewise, Spanish Milled Dollars and Mexican pesos became the primary currency used for trade in large parts of southern China during the mid 1800s. China struck similar coins for Turkestan in 1877, and for its own use in 1890. In modern practice in the United States, milling, or a milled edge, can refer to the raised edge on the coin face, applied by a special milling machine after the planchets are cut out and polished. In addition, the reeding of coins of higher value, applied by the collar holding the coin when it is stamped, can be considered part of the milled edge.