Кіріспе

Батыс Еуропадағы экономикалық оқиғалар сериясы
Бағалар революциясы, кейде испандық бағалар революциясы деп аталады, 16-ғасырдың екінші жартысы мен 17-ғасырдың бірінші жартысы аралығында болған экономикалық оқиғалардың тізбегі. Бұл, ең алдымен, Батыс Еуропаның осы кезеңінде байқалған инфляцияның жоғары деңгейімен байланысты. Бағалар 150 жыл ішінде шамамен алты есеге өсті. Бұл инфляция деңгейі жылдық 1,2% құрайды, қазіргі стандарттар бойынша салыстырмалы түрде төмен көрсеткіш, бірақ 16-ғасырдың ақша-кредит саясатын ескеретін болсақ, өте жоғары. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, бұл жоғары инфляцияның себебі Жаңа дүниеден – Мексикадан, Перуден, Боливиядан және Испания империясының басқа да аймақтарынан алтын мен күмістің көп көлемде келуі болды. Испания арқылы ақша ағыны оның және одақтас еуропалық елдердің (мысалы, Карл V-нің императорлық иеліктерінің) бағаларын көтерді. Испанияның төлем балансының дефициті салдарынан байлық Батыс Еуропаның қалған бөлігіне тарады, немесе пираттардың испандық флотқа жасаған шабуылдары арқылы Ұлыбритания және Франция сияқты елдерге тікелей енгізілді. Бұл көптеген еуропалық елдердің ақша ұсынымын және баға деңгейін арттырды.

Өмірбаян

Көптеген тарихшылар Ренессанс дәуірінің аяқталуын Бағалар революциясының басталуы деп қарастырады. Батыс Еуропа халқы үшін көбінесе бейбітшілік кезеңі саналған Ренессанс, Батыс Еуропада тауарлар мен еңбектің бағасындағы тепе-теңдіктің сақталған дәуірі болды. Бұл сонымен қатар байлықтың аз ғана адамдардың қолында жинақталған кезең еді (бір ғасыр бұрын Қара өлім салдарынан халықтың шамамен үштен бірі қырылған еді). Одан қоса, Еуропа тау-кен өндірісінде технологиялық прогресс жасады, патшалардың валютаны құндылығын төмендету арқылы ақша ағыны күшейді және протестантизм пайда болды. Импортталған күмістің жалпы мөлшері шамамен 3915 тоннаға жетті. Осы құнды металдардың көптеп келуі және одан туындаған ақша айналымының өзгеруі 16 ғасырда Испаниядағы бағаның өсуін түсіндіруге көмектеседі.

Еуропалық күміс өндірісі

Кейбір есептер Еуропаның ішінде күміс өндірісінің артуына баса назар аударады. Нефтің сөзіне сәйкес, Богемия, Германия және Венгриядағы күміс кендерінің өндірісі шамамен 1460 жылдан 1510 жылға дейін қарқынды өсті. Өндіріс 1530 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін келесі тридцать жыл бойы бірте-бірте төмендеді. 1560 жылдан кейін Еуропадағы күміс өндірісінің төмендеуі жылдам болды. Флинн бұл төмендеудің себебі испандық Америкадан күміс импорты екенін айтады.

Ақшаның сандық теориясы

Америка "байлығының" ағыны мен Бағалар төңкерісі арасындағы сандық теориялық байланысты алғашқы жасаған ғалым француз философы Жан Боден болды деп есептеледі. Ол 1566 жылы Король кеңесшісі Жан де Малестройттың жазған еңбегіне 1568 жылы жауап берген. Малестройт төмен сапалы монеталардың бағаның өсуіне басты себепкер екенін, бұл 14 және 15 ғасырлардағы мерзімдік инфляцияға ұқсас екенін айтқан. Боден бұл пікірмен келіспей, испандық Америкадан күміс ағынының артуы бағаның өсуіне негізгі себеп болды деп мәлімдеді. Заманалас баға төңкерісі теориясының өкілі Эрл Гамильтон испан трактаттарын, хаттарын және басқа да құжаттарды мұқият зерттегеніне қарамастан, 16 ғасырдағы ешбір испан жазушысы Жан Боденнің пікірлеріне ұқсас ой-пікір білдірмегенін анықтады. Бірақ бұл рас емес; Саламанка мектебінің дін қызметкері Мартин де Азпилкуэтаның 1556 жылғы еңбегінде испандық американдық күмістің бағаның өсуіне тигізген рөлі туралы дәл осындай мәлімдеме жасалған, бірақ бұл еңбек аз танымал.

Қадірін түсіру

Осыған қарамастан, Малестройт бағалар революциясы туралы бірнеше дұрыс тұжырымдар жасады, олар бүгінге дейін сақталып келеді, әсіресе оның әртүрлі баға индекстерін түсіндіруі және испандық бағалар неліктен ең аз, ал Брабантилік бағалар неліктен ең көп өсті деген аргументі. Испания, осы дәуірдегі көптеген еуропалық елдерден айырмашылығы, кезектің көп бөлігінде алтын мен күміс монеталарының құнын төмендетпеді, бірақ 1599 жылы Испанияның жаңа королі Филип III (1598–1621) таза мыстан жасалған «велон» монетасын енгізгеннен кейін жағдай өзгерді. 1460–1620 жылдар аралығында Еуропа халқының айтарлықтай өсуі, енді көбірек адамды тамақтандыру, кию және баспанамен қамтамасыз ету қажеттігін білдірді, бұл барлық тауарларға сұранысты арттырды. Осыдан кейін еуропалық нарықта ауыл шаруашылығы өнімдері маңызды рөл атқарды. Өндірушілер жаңа және аз құнарлы жерлер өңделгендіктен, сұраныстың өсуіне тиісінше жауап бере алмады. Қысқасы, шекті шығындар артып, жан басына шаққандағы өнім төмендеді, ал сұраныс өсе берді. Ауыл шаруашылығы тауарларының, әсіресе астықтың бағасы басқа тауарларға қарағанда ертерек және жылдам өсті, ал ауыл шаруашылығы тауарларының бағасының инфляциясы барлық салаларда баға деңгейінің жалпы өсуіне әкелді. 17 ғасырдың ортасына дейін тамақтандыру қажеттігі ауыл шаруашылығының негізгі азық-түлікпен қамтамасыз ету мүмкіндігінен асып, адамдардың көпшілігі үнемі аштықпен күресуге мәжбүр болды. Азық-түлік өндірісі халық санының өсуіне жете алмайынша, бағалар, әсіресе негізгі азық-түлік – нан бағасы өсе берді.

Жер иелері

XVI ғасырдағы Еуропадағы жағдайлар, үнемі өсіп келе жатқан бағалар мен белгілі бір сомадағы жалға алу ақысының арасындағы айырмашылық жер иелерін қиратты деген пікірді қолдайды. Бірақ бұл Испанияға қатысты емес, себебі онда жалға алу ақысы белгіленбеген еді, ал жер иелерінің күші оларға жалға алу ақысын көтеруге және жалдама төлей алатын жалдамагерлерді ауыстыруға мүмкіндік берді. Керісінше, бағалар революциясы белгілі бір кірісі бар және шағын жалға алу ақысы төлейтін адамдарды кедейлікке түсірді, өйткені олардың табысы испан бағаларымен бірқатар бола алмады. Ақсүйектердің төменгі лауазымдағы өкілдері, төменгі рух жатқызушылар, мемлекеттік қызметкерлер және тағы да көптеген адамдар тауар бағасының өсуіне байланысты өмір сүру деңгейінің төмендеуіне тап болды. Шаруалардың жағдайы осыншалықты анық емес, себебі ауыл шаруашылығының гүлденуі мен қалаларға шаруалардың көптеп көшіп кетуін қатар келтіру қиын, бұл өз кезегінде Испаниядағы жер өңдеудің кеңеюі туралы айтылған мәлімдемені түсіндіруді қиындатады. Бірақ бір нәрсе анық – жалақы бағадан қалып қойды.

Сатушылар мен саудагерлер

Бірақ жер иелері мен байлар ғана емес, баға төңкерісінен пайда тапқандар көп болды. Инфляция кез келген сатушыға немесе тауармен айналысатын адамға пайда әкелуге мүмкіндік берді, әсіресе өндірушілер мен саудагерлерге. Алайда, ғасырдың екінші жартысында баға төңкерісінің жағдайы нашарлағанда және үздірілмейтін инфляция испандық кәсіпорындарды халықаралық және отарлық нарықта бәсекеге қабілетсіз еткенде, барлық саудагерлер мен өндірушілердің өмірі оңай болмады. Тек күшті саудагерлер ғана шетелдік бәсекеге төтеп бере алды, соның арқасында зор табысқа жетті. Үлкен байлықтар Индия саудасы арқылы жасалды (оның кеңеюі бағаның өсуімен тікелей байланысты болды), бұл одан да көп инвестициялар мен үлкен пайда табуға ықпал етті. Пайдалы табыстар Севилья сауда үйлерінен тыс Испанияның басқа аймандарына таратылды, себебі американдық нарық Андалусияның майы мен шарабын, Кастилияның жұнын, Баск елінің металлургиялық өнімдерін және кемелерін қабылдады. Генуялық және басқа да көптеген шағын инвесторлар өздерінің несиелеріне кепіл ретінде Корольдіктен ұзақ мерзімді облигацияларды (juros de resguardo) алды. Сонымен қатар, Asientos деп аталатын қысқа мерзімді несиелер ұзақ мерзімді облигацияларға айналдырылуы мүмкін. Шарттарда мемлекет қарыздарды өтемесе, бұл облигациялар сатылатыны көрсетілген. Шын мәнінде, генуэздік банкирлер пайыздық ставкаларды ауыстыруды жүзеге асырды. Сонымен қатар, Король Испаниядағы күмісті генуэздіктерге Антверпенге алтын жеткізу шартымен сатты, ал алтын Төмен елдерде соғысқан испан әскерлеріне жалақы төлеуге қолданылды. Генуя баға төңкерісінен пайда тапты, өйткені олар "халықаралық қаржылық қызметтердегі масштабты өсімнің артықсымасын" пайдаланды. Баға төңкерісі кезінде Генуя жаһандық қаржының ең жақсы үлгісіне айналды.