Кіріспе

Шиллинг – монетаның немесе валюта бірлігінің атауы. Британдық және Ұлттар Достастығының монетасы. Шиллинг – тарихи монета, сонымен қатар бұрын Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия, Британдық Ұлттар Достастығының басқа елдері мен Ирландияда қолданылған заманауи валюталардың бірлігінің атауы. Ол әдетте 12 пенске немесе фунттың жиырмадан бір бөлігіне тең болған, бірақ 1960-1970 жылдары қолданыстан шығарылды. Қазір шиллинг Шығыс Африканың бес елінде валюта ретінде қолданылады: Кения, Танзания, Уганда, Сомали және де-факто Сомалиленд. Шығыс Африка қауымдастығы сондай-ақ Шығыс Африка шилінгін енгізуді жоспарлап отыр.

Тарих

Шилинг сөзі англосаксон тіліндегі "Scilling" сөзінен шыққан, бұл ақша термині сөзбе-сөз "фунттың жиырмадан бірі" деген мағынаны білдіреді. Сөзінің түбірі прото-герман тіліндегі skiljaną сөзінен келген, ол "бөлу, айыру, үлесу" дегенді білдіреді, ал (s)kelH сөзі "кесу, жару" мағынасын береді. "Scilling" сөзі ең ерте кезде жазылған герман заң кодекстерінде, атап айтқанда Кент графы Этельберттің заңдарында кездеседі. Бастапқыда "шиллинг" сөзі 4 ғасырда алтынның ауреус монетасын ығыстырған солдус монетасын білдірген. 7 ғасырдың англосаксон шиллингтері әлі де кішкентай алтын монеталар болған. 796 жылы Карл Ұлы Каролингтік күміс фунтына (шамамен 406,5 грамм) негізделген ақша реформасын жүргізді. Шиллинг – фунттың жиырмадан бір бөлігі, шамамен 20,3 грамм күміс. Бір шиллинг 12 динарға (немесе денарийге) тең болды. Дегенмен, Каролингтік дәуірде күміс шиллинг монеталары болған жоқ, ал алтын шиллингтер (он екі күміс пфенниге баламалы) өте сирек кездесетін. 12 ғасырда бірнеше пфенни салмақтың үлкен күміс монеталары айналымға түсті, олар денарий гросси немесе грошен (көктерек) деп аталды. Бұл ауыр монеталардың құны 4-ден 20 күміс динарға дейін бағаланды. Кейінгі орта ғасырларда Киелі Рим империясының мемлекеттері бірнеше пфенни салмақты ұқсас күміс монеталарды шығара бастады, олардың кейбіреулері шиллинг деп аталды. 16 ғасырда Еуропада шиллингтің көптеген түрлері айналымға түсті. Ағылшын шиллингі – Эдуард VI тұсындағы тестон монетасының жалғасы болды және алғаш рет 1551 жылы 92,5% "стерлинг" күмістен соғылды. 17 ғасырға қарай, одан әрі девальвация нәтижесінде Киелі Рим империясындағы шиллингтер күміс орнына негізгі металлдан (бильон) соғыла бастады, бір рейхсталерге 48 шиллинг шамасында келді. Ағылшын (кейін британдық) шиллинг 1946 жылға дейін күміс монета ретінде соғылды.

Англия Корольдігі

Шиллинг – Англияда Генрих VII (немесе шамамен 1550 жылы Эдуард VI) билік еткен кезеңнен бастап қолданылған монета. 1707 жылғы Одақ актісі Англия мен Шотландия Корольдіктерін біріктіріп, жаңа Біріккен Корольдік құрғаннан кейін де шиллинг қолданыла берді, ал Одақ шартының 16-бабына сәйкес жаңа Біріккен Корольдік үшін ортақ валюта енгізілді.

Шотландия Корольдігі

Шиллинг термині ерте орта ғасырлардан бері Шотландияда қолданылып келген.

Ирландия шиллингтері

1701 жылдан 1825 жылы валюталардың бірігуіне дейін ирландиялық шиллинг 13 пенске бағаланды және «қара шошқа» деп аталды, ал 12 пенске тең ағылшын шиллингі «ақ шошқа» деп аталды. Ирландия еркін мемлекеті мен Ирландия Республикасында шиллинг монетасы «scilling» (ирланд тіліндегі баламасы) ретінде шығарылды. Ол ирландиялық фунттың 1/20 бөлігін құрады және Солтүстік Ирландияда қолданыла берген британдық монетамен бірдей құнмен айырбасталатын болды. Монетаның сыртқы жағында бұқа бейнеленген. 1928 жылдан 1941 жылға дейінгі алғашқы соғылған монетада 75% күміс болды, бұл британдық монетадан артық. Ондық жүйеге көшуден бұрынғы ирландиялық шиллинг (ондық жүйеге көшкеннен кейін де біраз уақыт қолданыста болды) 1993 жылдың 1 қаңтарында айналымнан алынды, сол кезде кішкентай 5 пенс монета енгізілді.

Қысқарту және жаргон

Шиллингтің бір қысқартуы – s (Solidus (сыйақы) үшін, қараңыз £sd). Көбінесе ол солидус символымен (ол, мүмкін, "" символын алмастырған) көрсетілетін, сондықтан "1/9" – "бір шиллинг және тоғыз пенс" дегенді білдіреді. Қосымша пенстері жоқ шиллингтер саны ретінде көрсетілген баға көбінесе сан, соңында солидус және сызық түрінде жазылатын: мысалы, он шиллинг "10 /" деп жазылатын. Екі шиллинг пен алты пенс (жарты корона немесе фунттың сегізден бірі) "2/6" деп, сирек "2s6d" деп жазылатын ("d" – пеннидің, яғни динардың қысқартуы). Шилингтің өзі он екі пенске тең болатын. Дәстүрлі фунт, шиллинг және пенс жүйесінде бір фунтта 20 шиллинг, ал бір шиллингте 12 пенс болып, бір фунтта барлығы 240 пенс болатын. Ескі шиллинг монеталарына қатысты сленгтік аталымдарға "боб" және "шоңғар" кіреді. "Боб" сөзінің шығу тегі нақты белгісіз, бірақ Джон Камден Хоттен 1864 жылғы жаргон сөздігінде бастапқы нұсқасы "бобстик" болғандығын жазған және ол сэр Роберт Уолполмен байланысты болуы мүмкін деген болжам айтады.

Австралия шиллингтері

Австралиялық шиллингтер, олардың жиырмасы бір австралия фунтын құрады, алғаш рет 1910 жылы шығарылды, сыртында Австралияның гербі, ал алдынан король Эдуард VII бейнесі салынған. Герб дизайны король Георг V билік еткен кезеңде сақталды, бірақ король Георг VI монеталары үшін жаңа қошқар басының дизайны енгізілді. Бұл дизайн 1963 жылғы соңғы шығарылымға дейін қолданылды. 1966 жылы Австралия валютасы ондық жүйеге көшті және шиллинг он центтік монетамен (австралиялық) алмастырылды, онда 10 шиллинг бір австралия долларын құрады. Австралияда шиллинг монетасы үшін сленгтік атау "деин" болды. Шиллинг валюта бірлігі ретіндегі сленгтік атауы "боб" болды, бұл атау Ұлыбританияда да қолданылды. 1966 жылдан кейін шиллингтер айналымда болды, себебі олар бірдей өлшемдегі және салмақтағы он центтік монеталармен ауыстырылды.

Жаңа Зеландия шиллингi

Жаңа Зеландия шиллингтері, олардың жиырмасы бір Жаңа Зеландия фунтын құрады, алғаш рет 1933 жылы шығарылды және оның артқы жағында "соғыс позасында" таиаха ұстаған маори жауынгерінің суреті бейнеленген. 1967 жылы Жаңа Зеландия валютасы ондық жүйеге көшті, шиллинг сол мөлшердегі және салмақтағы он центтік монетамен алмастырылды. 1960 жылдардың соңында айналымға түскен он центтік монеталардың артқы жағында "ONE SHILLING" деген жазу болды. 2006 жылы кішірек он центтік монеталар енгізілді.

Мальта шиллингтері

Шилинг (көпше түрі: xelini) 1972 жылы ондық жүйеге көшуден бұрын Мальтада қолданылды және оның номиналды құны бес мальталық цент болды.

Сейлон шилінгі

Британдық Цейлонда шиллинг (, ) сегіз фанамға тең болды. 1852 жылы риксдоллар рупиямен алмастырылғаннан кейін шиллинг жарты рупияға бағаланды. 1969 жылы валюта ондық жүйеге көшкен кезде шиллинг 50 Цейлон центіне тең деп есептелді. Бұл атау 20 ғасырдың соңына дейін күнделікті тілде қолданылып келді.

Шығыс Африка шиллингтері

Шығыс Африка шиллингі 1920 жылдан бастап, рупияны алмастырғаннан кейін, британдық колониялар мен протектораттарда – Британдық Сомалиленд, Кения, Танганьика, Уганда және Занзибарда қолданысқа енді. Бұл валюта аталған елдер тәуелсіздік алғаннан кейін де, сондай-ақ 1964 жылы Танганьика мен Занзибар бірігіп Танзания құрғаннан кейін де қолданылды. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Британдық Сомалилендтегі Шығыс Африка шиллингі мен Сомалидің сенімгерлік территориясындағы сомали сомалысы Сомали шиллингімен алмастырылды. 1966 жылы Шығыс Африка валюталық одағы тарап, мүше елдер өз валюталарын тиісінше Кения шиллингімен, Уганда шиллингімен және Танзания шиллингімен ауыстырды. Бүгінгі таңда бұл валюталардың құны әртүрлі болғанымен, 2009 жылға дейін Шығыс Африка шиллингін жаңа ортақ валюта ретінде қайта енгізу жоспары болған, алайда ол іске аспады.

Солтүстік Америка

1776 жылы АҚШ-қа айналған он үш британдық колонияда британ ақшасы жиі айналымда болды. Әр колония өз қағаз ақшасын шығарып, фунт, шиллинг және пенс стандартты есептік бірліктер ретінде қолданылды. Массачусетс шығанағындағы колонияда қарағай ағашы шиллингі сияқты кейбір монеталар колонияларда соғылды. АҚШ долларды валюта бірлігі ретінде қабылдап, алтын стандартын қабылдағаннан кейін бір британдық шиллинг 24 АҚШ центіне тең болды. Кейбір аймақтарда АҚШ монеталарының жетіспеуіне байланысты шиллингтер он тоғызыншы ғасырдың басына дейін айналыста болды. Соломон Нортаптың (1853) автобиографиясында шиллингтер стандартты ақша бірлігі ретінде сипатталған, ал Хорацио Алгердің «Рагг Дик» (1868) әңгімесінде бірнеше рет еске алынған. 1859 жылы Чикаго газетінде жарияланған жарнамада бағалар доллар мен шиллингтермен көрсетілген. Канадада £sd валютасы француз кезеңінде (Жаңа Франция ливрі) және британдық жаулап алудан кейін (Канада фунты) қолданылды. 1760-1840 жылдары Төменгі Канадада француз және британдық фунттар есептік бірліктер ретінде қатар өмір сүрді, француз ливрі британдық шиллингке шамалас болды. Әртүрлі монеталар айналымда болды. 1858 жылы ондық Канада доллары қолданысқа енді. Британдық Солтүстік Американың басқа бөліктері де көп ұзамай ондық жүйеге көшті, ал 1867 жылы Канада конфедерациясы валюта бақылауын федералды үкіметке берді.

Сомали шилінгі

Сомали шиллингі – Сомалидің ресми валютасы. Ол 100 центке (ағылшын тілінде), сентиге (сомали тілінде, сондай-ақ سنت) немесе центезимиге (итальян тілінде) бөлінеді. Сомали шиллингі 1921 жылдан бері Сомалидің бір бөлігінің валютасы болып табылады, сол кезде Шығыс Африка шиллингі бұрынғы Британдық Сомалиленд протекторатына енгізілді. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, Итальяндық Сомалиленд сомалосы мен Шығыс Африка шиллингі (екі валютаның құны тең болған) 1962 жылы сомали шиллингімен тең құнмен алмастырылды. Номиналдарды атау үшін цент, центезимо (көпше түрі: centesimi) және سنت (көпше түрі: سنتيمات және سنتيما) сөздері, сондай-ақ шиллинг, счеллино (көпше түрі: счеллини) және шлин қолданылды. Сол жылы Banca Nazionale Somala 5, 10, 20 және 100 шиллингтік банкноттар шығарды. 1975 жылы Bankiga Qaranka Soomaaliyeed (Сомали Ұлттық Банкі) 5, 10, 20 және 100 шиллингтік банкноттарды енгізді. 1978 жылы Bankiga Dhexe Ee Soomaaliya (Сомалидің Орталық Банкі) сол номиналдардағы банкноттар шығарды. 1983 жылы 50 шиллинг/шиллингтік банкноттар, 1989 жылы 500 шиллинг/шиллингтік, ал 1990 жылы 1000 шиллинг/шиллингтік банкноттар енгізілді. Сондай-ақ 1990 жылы валютаны 100:1 пропорциясында реформалауға тытылу жасалды, қайта номиналдауға дайындалған 20 және 50 жаңа шиллингтік жаңа банкноттар басылды. 1990 жылдардың басында басталған азаматтық соғысқа байланысты орталық биліктің әлсіреуінен кейін сомали шиллингінің құны тұрақсыздыққа ұшырады. Сомалидің Орталық Банкі де қызметін тоқтатты. Кейіннен, Сомалиленд аумағы сияқты автономды аймақтық бірліктерді қоса, жергілікті валютаның бәсекелес өндірушілері пайда болды. Сомалидің жаңадан құрылған Уақытша Федералдық Үкіметі 2000 жылдардың соңында Сомалидің таратылған Орталық Банкін қайта жандандырды. Қаржылық басқару тұрғысынан алғанда, ақша-кредиттік орган ақша-кредиттік саясатты қалыптастыру және іске асыру міндетін өз мойнына алуда.

Сомалиленд шиллингінің бағамы

Сомалиленд шиллингі – Сомалилендтің ресми валютасы. Сомалиленд – халықаралық деңгейде Сомалидің автономиялық аймағы ретінде танылған, өзін-өзі жариялаған республика. Бұл валюта халықаралық қауымдастық тарапынан заңды төлем құралы ретінде мойындалмайды және қазіргі уақытта оның ресми бағамы белгіленбеген. Оны Сомалиленд банкі, Сомалилендтің орталық банкі реттейді. Сомалиленд билігі сомали шиллингін қолдануға тыйым салуға әрекет еткенімен, кейбір аймақтарда Сомалидің ресми валютасы әлі де айналымда жүр.

Басқа

Бұрынғы Британ империясының басқа жерлерінде шиллинг сөзінің түрлері бейресми қолданыста сақталып келеді. Вануату мен Соломон аралдарында селен сөзі бислама және пиджин тілдерінде "ақша" мағынасында қолданылады; Малайзияда силинг (шиллинг секілді айтылады) "сыйлық" дегенді білдіреді. Мысыр мен Иорданияда шиллин (شلن) мысыр фунтының немесе иордания динарының 1/20 бөлігін (бес қырш — قرش) құрайды. Белизде шиллинг аталымы жиырма бес центті білдіреді.

Басқа елдер

Австрия шиллингі 1924 жылдың 1 наурызынан 1938 жылға дейін және 1945 жылдан 2002 жылға дейін Австрияның валютасы болды. Ол 1 € = 13,7603 шиллингтік бекітілген бағамен евроға ауыстырылды. Шиллинг 100 грушенеге бөлінген. Қазіргі Нидерланды, Бельгия және Люксембургті қамтитын княздықтарда «шеллинг» деген туысқан термин «арифметикалық» есептеу валютасы ретінде қолданылған, «солидус» 12 «денардан» немесе 1/20 «фунттан» тұрған, ал нақты монеталар көбінесе оның физикалық еселігіне сай келмеген, бірақ осы терминдермен белгіленген. Шиллингтер Скандинавия елдерінде (скиллинг) 1873 жылғы Скандинавия ақша одағына дейін және Германияның Гамбург қаласында қолданылған. Польшада «szeląg» атымен тағылымда болған. «Солл», кейін «соу» деп аталған, екеуі де римдік «солидустан» шыққан, Франциядағы балама монеталар болды, ал «сол» (PEN) Перудің валютасы болып табылады. Франциядағыдай, перуандық «соль» бастапқыда римдік «солидустың» атымен аталған, бірақ перуандық валютаның атауы қазір испан тіліндегі «күн» (sol) сөзімен тығыз байланысты. Бұл инкалардың күн құдайының атымен аталған «инти» деген уақытша ауыстырушысының атын түсіндіреді.