Кіріспе
аймақ Жердің оңтүстік полюсі маңындағы полярлық аймақ Антарктика (/æ//n/'/t/ɑr//t/ɪ//k/ немесе /æ//n/'/ɑr//k//t/ɪ//k/, американдық ағылшын тілінде /æ//n/'/ɑr//t/ɪ//k/ немесе /æ//n/'/ɑr//k//ɪ//k/; көбінесе /æ/'/n/ɑr//t//ɪ//k/) – Жердің оңтүстік полюсі маңындағы полярлық аймақ, Солтүстік полюсі маңындағы Арктика аймағына қарама-қарсы. Антарктика Антарктика құрлығын, Кергелен платосын және Антарктика тақтасында немесе Антарктика конвергенциясының оңтүстігінде орналасқан басқа да аралдық аумақтарды қамтиды. Антарктика аймағына мұздық жағалаулар, сулар және Оңтүстік мұхитындағы Антарктика конвергенциясының оңтүстігінде орналасқан барлық аралдық аумақтар кіреді. Бұл аймақ шамамен кең және маусымдық еніне қарай өзгереді. Аймақ Оңтүстік жарты шардың 20 пайызын құрайды, оның 5,5 пайызы (14 миллион км²) Антарктида құрлығының ауданына тиесілі. 60° оңтүстік ендігінен төмендегі барлық құрлық және мұздық шельфтер Антарктика шарты жүйесі бойынша басқарылады. Биогеографиялық тұрғыдан алғанда, Антарктика – Жер бетіндегі сегіз биогеографиялық аймақтың бірі. Антарктикадағы климаттың өзгеруі аса маңызды, себебі Антарктика мұзының еруі жаһандық теңіз деңгейінің көтерілуіне ықпал етуі мүмкін. Бұдан өзге, мұздың еруі Оңтүстік мұхитының айналым тогын бұзып, жергілікті климатқа және теңіз экожүйесінің жұмысына елеулі әсер етеді.
Polar region around Earth's South Pole
The Antarctic (/æ//n/'/t//ɑr//t//ɪ//k/ or /æ//n/'/t//ɑr//k//t//ɪ//k/, American English also /æ//n//t/'/ɑr//t//ɪ//k/ or /æ//n//t/'/ɑr//k//t//ɪ//k/; commonly /æ/'/n//ɑr//t//ɪ//k/) is a polar region around Earth's South Pole, opposite the Arctic region around the North Pole. The Antarctic comprises the continent of Antarctica, the Kerguelen Plateau, and other island territories located on the Antarctic Plate or south of the Antarctic Convergence. The Antarctic region includes the ice shelves, waters, and all the island territories in the Southern Ocean situated south of the Antarctic Convergence, a zone approximately wide and varying in latitude seasonally. The region covers some 20 percent of the Southern Hemisphere, of which 5.5 percent (14 million km2) is the surface area of the Antarctica continent itself. All of the land and ice shelves south of 60°S latitude are administered under the Antarctic Treaty System. Biogeographically, the Antarctic realm is one of eight biogeographic realms on Earth's land surface. Climate change in Antarctica is particularly important because the melting of the Antarctic ice sheet has a high potential to add to the global sea level rise. Further, this melting also disrupts the flow of Southern Ocean overturning circulation, which would have significant effects on the local climate and marine ecosystem functioning.
География
Антарктика келісімінің жүйесі бойынша Антарктика аймағы 60° оңтүстік ендігінен төменде жатқан барлық жерлерді қамтиды. Келісім аймағына Антарктика, Баллени аралдары, Петр I аралы, Скотт аралы, Оңтүстік Оркни аралдары және Оңтүстік Шетланд аралдары кіреді. Дегенмен, бұл аймаққа Антарктикалық конвергенция кірмейді, ол Оңтүстік мұхитының суық суларының солтүстіктің жылы суларымен қақтығысатын, аймақтың табиғи шекарасын құрайтын көшіру аймағы болып табылады. Конвергенция маусымдық түрде өзгеретіндіктен, Антарктика теңіз тіршілігін сақтау жөніндегі конвенция ендік және бойлық параллельдері бойынша белгіленген нүктелерді біріктіру арқылы конвергенция сызығын шамамен анықтайды. Конвенцияны іске асыру Австралияның Хобарт қаласындағы кеңсесі орналасқан халықаралық комиссия арқылы жылдық балық аулау квоталары, лицензиялар және балық аулау кемелеріндегі халықаралық инспекторлар, сондай-ақ спутниктік бақылау жүйесі арқылы жүзеге асырылады. 60° оңтүстік ендігінен төмен және Антарктикалық конвергенциядан солтүстікке орналасқан аралдар мен олардың тиісті эксклюзивті экономикалық аймақтары оларды иеленетін елдердің ұлттық құзыретіне жатады: Оңтүстік Георгия және Оңтүстік Сандвичи аралдары (Ұлыбритания), Буве аралы (Норвегия) және Хирд және Макдональд аралдары (Австралия). Кергелен аралдары (Франция; сонымен қатар Еуропалық Одақтың теңізден тыс аумағы) Антарктикалық конвергенция аймағында орналасқан, ал Исла Гранде де Тьерра дель Фуэго, Фолкленд аралдары, Исла де лос Эстадос, Хорнос аралы және Кейп Хорн, Диего Рамирес аралдары, Кэмпбелл аралы, Маккуари аралы, Амстердам және Сент-Пол аралдары, Крозет аралдары, Принц Эдуард аралдары, Гоф аралы және Тристан да Кунья тобы конвергенцияның солтүстігінде және осылайша Антарктика аймағынан тыс жерде орналасқан.
Қорғау
Антарктикада 1,07 миллион км² аумақты құрайтын әлемдегі ең ірі қорғалған аймақ орналасқан, ол 2012 жылы құрылған Оңтүстік Джорджия және Оңтүстік Сандвич аралдарының теңіз қорғау аймағы. Бұл аймақ Гренландия ұлттық паркінен де үлкен (Росс теңізінің теңіз қорғау аймағы 2016 жылы құрылған және 1,55 миллион км² аумақты құрайды, бірақ оның қорғалу мерзімі 35 жылдан кейін аяқталады). Аймақты қорғау мақсатында 500 тоннадан асатын барлық Антарктика кемелері Халықаралық теңіз ұйымы қабылдаған және 2017 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енген Полярлық кодекске сәйкес міндетті ережелерді сақтауға тиіс.
Адамдар
Антарктиканы алғаш рет 1603 жылы алыста орналасқан оңтүстік қарлы тауларды көрген испандық Габриэль де Кастилья есімді саяхатшы байқаған деп есептеледі. Антарктидада алғаш ашылған құрлық 1675 жылы ағылшын саудагері Энтони де ла Роше барып қайтқан Оңтүстік Георгия аралы болды. «Оңтүстік жер» (Terra Australis) туралы мифтер мен болжамдар көне заманға дейін барады, бірақ Антарктида құрлығының алғаш рет нақтыланған байқауы 1820 жылы Фабиан Готтлиб фон Беллинсгаузен мен Михаил Лазаревтің «Восток» және «Мирный» кемелерімен жасаған ресейлік экспедициясы кезінде болды деп қабылданды. Австралиялық Джеймс Кергелен Робинсон (1859–1914) 1859 жылдың 11 наурызында Кергелен аралындағы Морбиан шығанағында (кейіннен Корольдік бұғазы) «Оффли» нысанды кемесінде дүниеге келген Антарктикада туған алғашқы адам болды. Антарктида аралында туып өскен алғашқы адам – Солвейг Гунбьёрг Якобсен, ол 1913 жылдың 8 қазанында Оңтүстік Георгиядағы Гритвикенде дүниеге келді. Эмилио Маркос Палма (1978 жылдың 7 қаңтарында туған) – Аргентиналық, ол Антарктида құрлығындағы Эсперанса базасында туған алғашқы адам. Оның әкесі, капитан Хорхе Палма, базадағы Аргентина армиясының бөлімінің басшысы болды. Антарктикада он адам туғанмен, Палманың туған жері ең оңтүстік болып саналады. 1977 жылдың соңында жеті айлық жүкті Сильвия Морелла де Палма жүктілігін аяқтау үшін Эсперанса базасына тікұшақпен жеткізілді. Бұл тікұшақпен тасымалдау Антарктидадағы аумаққа қатысты Аргентинаның талаптарын іске асырудың бір бөлігі болды. Эмилионың ата-анасы Аргентина азаматтары болғандықтан, ол Аргентинада туғандықтан үкімет оған автоматты түрде Аргентина азаматтығын берді. Пальма Антарктиканың алғашқы тумасы болып есептеледі. Антарктика аймағы алғаш ашылған кезде жергілікті халқы болмаған, ал қазіргі тұрғындары әртүрлі елдер ұстап тұратын бірнеше ондаған ғылыми-зерттеу станцияларында жұмыс істейтін бірнеше мың ғалым мен техникалық қызметкерлерден тұрады. Дегенмен, аймаққа жыл сайын 40 000-нан астам турист келеді, ең танымал бағыттары – Антарктика түбегі (әсіресе Оңтүстік Шетланд аралдары) және Оңтүстік Георгия аралы. 2009 жылдың желтоқсан айында Жаңа Зеландияда өткен Антарктика шартына қол қойған елдердің сарапшылары туризмнің өсуі, оның экология мен қауіпсіздікке тигізетін әсері туралы мәлімдеме жасады. Конференцияның қорытындылары 2010 жылдың мамыр айында Уругвайде өткен Антарктика шарты бойынша мемлекеттердің кездесуінде ұсынылды.
Уақыт белдеулері
Антарктида Оңтүстік полюсті қоршағандықтан, теориялық тұрғыдан алғанда, ол барлық уақыт белдеулерінде орналасқан. Бірақ іс жүзінде уақыт белдеулері көбінесе аумақтық талаптарға, немесе станцияның иесі елдің немесе жабдықтау базасының уақыт белдеуіне сәйкес белгіленеді.