Оңтүстік Австралия шығанағы: Географиясы, флорасы мен фаунасы

Кіріспе

Ұлы Австралия шығанағы – Австралия құрлығының оңтүстік жағалауының орталық және батыс бөліктеріндегі үлкен мұхиттық шығанақ немесе ашық шығанақ. Оның шектеріне қатысты екі анықтама бар: бірі Халықаралық гидрографиялық ұйымның (IHO), екіншісі Австралия гидрографиялық қызметінің (AHS). Шығанақ көбінесе Үнді мұхитының бөлігі саналады, бірақ AHS оны Оңтүстік мұхитының бөлігі деп жіктейді. Оның жағалауы биік жартастармен және тасты мүйістермен сипатталады, бұл киттерді бақылауға өте қолайлы жағдай жасайды. Бұл теңіз аймағын еуропалық саяхатшылар алғаш рет 1627 жылы кездестірді, ал 1802 жылы ағылшын теңізшісі Мэтью Флиндерс оны дәл картаға түсірді. Ұлы Австралия шығанағы шамамен 50 миллион жыл бұрын Гондвана суперконтинентінің бөлінуі нәтижесінде, Антарктика Австралиядан айырылғанда пайда болды. Шығанақтың сулары әртүрлі мұхит ағындарының әсерінен жоғары биологиялық әртүрлілікке ие, әсіресе зоопланктонға қатысты. Аймақтың күрделі экожүйелерін және адамның қызметінің, мысалы, пайдалы қазбаларды өндірудің ықтимал әсерін толыққанды түсіну үшін қосымша зерттеулер қажет. Оңтүстік тунеці шығанақта балық аулаудың танымал нысаны болып табылады, сонымен қатар 1960 жылдан бері аймақта мұнай мен газды іздеу жұмыстары жүргізілуде. Бірақ, осы ұсыныстар қоршаған ортаға тигізетін зиянды салдарларына байланысты үлкен қарсылыққа тап болды.

Тарих және зерттеу

Ұлы Австралия шығанағын алғаш рет 1627 жылы голландиялық теңізші Франсуа Тийсен батыс жағалауымен қатар жүзіп өткен кезде еуропалық саяхатшылар көрді. Ал кейіннен 1802 жылы ағылшын теңізшісі Мэтью Флиндэрс Австралия құрлығын айналып келе жатып бұл жағалауды дәл картаға түсірді. Жердегі келесі зерттеулерді ағылшын саяхатшысы Эдвард Джон Эйр жүргізді.

Табиғат тарихы

Бұл шығанақ Гондвананың бөлінісімен, Антарктиканың Австралиядан 50 миллион жыл бұрын айырылуымен қалыптасқан. Ұлы Австралия шығанағының жағалауы биік жартастармен (биктігіне дейін), серфингке қолайлы жағажайлармен және киттерді бақылауға өте ыңғайлы тас платформаларымен ерекшеленеді. Оңтүстік жарты шардағы қыс мезгілінде, Антарктидадағы жазғы жемдік жерлерінен осы аймаққа көшіп келетін оңтүстік жұбы киттерінің саны артуына байланысты, бұл қызмет кеңінен танымал. Киттер Бьютт аймағына, әсіресе Бьютттың басына, туу және көбейту үшін келеді және Антарктикаға қайтып оралғанша тамақтанбайды. Олардың саны, әсіресе 19 ғасырда кит аулаудың салдарынан күрт азайды, бірақ кейіннен белгілі бір деңгейде қалпына келді. Шығанақтың жағалауының көп бөлігін қоршап тұрған Нулларбор жазығы – миоцен дәуірінде көтерілген бұрынғы теңіз түбі. Әктастан тұратын, өте жазық, жауын-шашын аз, жазғы температурасы жоғары және булану жылдамдығы жоғары құрғақ немесе жартылай құрғақ климатқа ие. Оның жер бетінде дренаж жоқ, бірақ астыңғы әктас тастарындағы үңгірлер арқылы карсттық дренаж жүйесі бар. Нулларбордың солтүстігінде Ұлы Виктория шөлі орналасқан, оның ішкі су ағысы көптеген кішкентай тұзды көлдерге құяды. Жер бетінен су ағысының және құрлықтық қоректік заттардың болмауы Ұлы Австралия шығанағының салыстырмалы түрде терең емес суларындағы қоректік заттардың азаюына себеп болады, сондықтан ол көптеген басқа континенттік шельфтермен салыстырғанда олиготрофтық болып табылады. Шығанақтың шығыс бөлігіндегі Эйр түбегінің жағалауындағы терең мұхит суының маусымдық көтерілуі жер бетіндегі суларға қоректік заттар жеткізеді, нәтижесінде құнарлылық маңызды теңіздің ыстық нүктесін құрайды. Ұлы Австралия шығанағының сулары өте әртүрлі, әсіресе зоопланктонға байланысты, мұхит ағындарының ерекше тізбегінің арқасында. 2003 жылы Оңтүстік Австралия зерттеу және даму институты (SARDI) Ұлы Австралия шығанағының теңіз саябағының қорғалатын аймағына қатысты әдебиеттерді қарап шығып, былай деді: «Жаз және күз айларында судың көтерілуі Эйр түбегінің оңтүстік жағалауында суық аймақтарды құрайды. Бұл аймақтарда қоректік заттардың концентрациясы жоғары және алғашқы өнімділікті арттырады. Аймақтың солтүстік-батысындағы зоопланктонның жоғары тығыздығы оңтүстік-шығыс желдерінің осы жоғары биологиялық өндірістің өнімдерін орталық шығанаққа тасымалдайтынын көрсетеді. Бұл планктондық қоғамдастықтар Австралия суларында сардина мен анчоустарды қоса алғанда, шағын планктивті балықтардың ең жоғары тығыздығын қамтамасыз етеді. Оңтүстік плавтоуыл тунасының (SBT) жас даралары жыл сайын осы бай теңіз ресурстарымен қоректену үшін шығанаққа көшіп келеді». Қоректік заттар терең мұхит түбінен көтеріліп, жағалауға қарай жылжығанда, азық тізбегіне төменгі сатыдан үлкен мөлшерде энергия құйылады. Ұлы Австралия шығанағында тұратын немесе көшіп-қонып жүретін түрлердің толық спектрі туралы жеткілікті мәлімет жоқ, сондықтан қосымша зерттеулер қажет. «Австралияның теңіз және жағалау аймақтарының аралық жіктелуі (IMCRA) шығанақтағы жоғары биологиялық әртүрлілікті шығыс және батыс жаққа жақын түрлердің болуымен, сондай-ақ солтүстік аймақтардан келген тропикалық түрлермен түсіндіруге болады. Алайда, әртүрлілік үлгілері таксондар арасында әр түрлі болады. Мангр бұталары сағалардың жетіспеушілігіне байланысты сирек кездеседі. Теңіз шөптері негізінен қорғалған шығанақтарда және рифтер мен аралдардың тыныш жағында өседі, өйткені жағалаудағы тіршілік орталарын үлкен толқындар жиі бұзады. Ал шығанақтың макробалдырлар жиынтығы әлемдегі ең көп түрлілердің бірі болып табылады және оған 1200-ден астам түр кіреді. Омыртқасыз жануарлар тобының 90%-дан астамы оңтүстік Австралияға тән, бірақ шығанаққа ғана тән түрлердің үлесі белгісіз». Бірнеше ірі мұнай компаниялары – BP, Statoil/Equinor және Chevron – 2017 жылдан бастап аймақтың оңтүстік бөлігінде барлау ұңғымаларын бұрғылау жоспарларын ұсынды. 2016 жылдың 11 қазанында BP компаниясы аймақты зерттеу жоспарларын кері қайтарып алды, бұл аймақ бәсекеге қабілетсіз және BP-дің стратегиялық мақсаттарына сәйкес келмейді деп мәлімдеді. Бұл жобаға жергілікті тұрғындар қарсылық білдірді. Саябақ қоғамы мұнайдың ағып кетуі Австралияның оңтүстік жағалауына апатты әсер ететін ең нашар сценарийді көрсетті. Австралия Сенаты 2016 жылдың 22 ақпанында Ұлы Австралия шығанағында мұнай немесе газ өндіру туралы тергеуді бастады. Комитет Австралия Федералды сайлаудан кейін 2016 жылдың 13 қыркүйегінде қайта құрылды. 2017 жылдың қазанында Chevron жобадан бас тартты, бірақ 2019 жылы BP қатарына қайта қосылды. Ұлттық теңіз мұнай және қоршаған ортаны басқару органы 2019 жылдың соңында барлау жоспарларын мақұлдағанмен, Equinor 2020 жылдың ақпанында жобадан бас тартты, себебі пайдалылығына қанағаттанбады. Шығанақтың жағалауындағы Седуна және Эукла сияқты елді мекендерде шығанаққа қол жеткізуге мүмкіндік беретін жабдықтар бар. Эйр тас жолында немесе Нулларборда орналасқан кейбір басқа жерлерде жабдықтар немесе оңай қол жеткізу жоқ.

The bight came into existence when Gondwana broke apart and separated Antarctica from Australia around 50 million years ago. The coastline of the Great Australian Bight is characterised by cliff faces (up to high), surfing beaches and rock platforms, ideal for whale watching. This is a popular activity during the southern hemisphere winter, when increasing numbers of southern right whales migrate to the region from their summer feeding grounds in the Antarctic. The whales come to the Bight region, especially to the Head of Bight, to calve and breed, and do not feed until they return to the Antarctic. Their numbers were severely depleted by whaling, particularly during the 19th century, but have since recovered to some extent. The Nullarbor Plain, which borders much of the length of the Bight's coastline, is a former seabed, uplifted during the Miocene. Consisting of limestone, it is very flat, and has an arid or semi arid climate with very little rainfall, and high summer temperatures and high evaporation rates. It has no surface drainage, but has a karst drainage system through cave formation in the underlying limestone. North of the Nullarbor lies the Great Victoria Desert, which has an internal drainage system terminating in numerous small salt lakes. The lack of surface runoff and terrestrial nutrients results in the relatively shallow waters of the Great Australian Bight being generally low in nutrients, and therefore oligotrophic, compared with many other continental shelves which support major fisheries. Seasonal upwelling of deep ocean water along the coast of the Eyre Peninsula in the eastern part of the Bight brings nutrients to the surface waters, with the resulting fertility creating an important marine hotspot. The waters of the Great Australian Bight are highly biodiverse, particularly in zooplankton, due to a particular series of ocean currents. A literature review undertaken by SARDI (South Australian Research and Development Institute) on the Benthic Protection Zone of the Great Australian Bight Marine Park in 2003 states: "Upwelling events during summer and autumn produce cool patches of surface water along the coast of the southern Eyre Peninsula. These patches contain elevated nutrient concentrations and support enhanced levels of primary productivity. High densities of zooplankton to the northwest of the patches indicate that the prevailing southeasterly winds transport the products of this enhanced biological production into the central GAB. These plankton communities support the highest densities of small planktivorous fishes, including sardine and anchovy, in Australian waters. Juvenile southern bluefin tuna (SBT) migrate into the GAB annually to feed on these rich pelagic resources." As the nutrients are swept up from the deep water ocean floor and pushed in towards the coast, the food chain is injected with a massive influx of the bottom rung. There is not enough known about the full scope of species that dwell in or migrate to the Great Australian Bight, so more studies are required. "The Interim Marine and Coastal Regionalisation of Australia (IMCRA) classification suggests that high biodiversity in the GAB may be explained by the presence of temperate species with eastern and western affinities, as well as “tropical stragglers” from northern regions. However, patterns of diversity vary between taxa. Mangroves are poorly represented due to the lack of estuaries. Seagrasses are confined mainly to sheltered bays and the lees of reefs and islands due to the frequent disturbance of inshore habitats by large swells. In contrast, the macroalgal assemblage of the GAB is one of the world's most diverse and includes >1200 species. Over 90% of species in most invertebrate groups are endemic to southern Australia, but the proportion that is confined to the GAB is unknown." Several oil majors — BP, Statoil/Equinor, and Chevron — proposed plans to drill exploration wells in the southern part of the area from 2017 onwards. On 11 October 2016, BP withdrew its plans to explore the area stating that it was not competitive and did not align with BP's strategic goals. The proposal to explore in the bight was the focus of community opposition. The Wilderness Society showed that a worst case scenario leak of oil could have a catastrophic effect on the southern coastline of Australia. The Australian Senate commenced an inquiry into oil or gas production in the Great Australian Bight on 22 February 2016. The committee was reestablished on 13 September 2016 following the Australian Federal Election. In October 2017, Chevron withdrew from the project, but it returned alongside BP in 2019. Though the National Offshore Petroleum Safety and Environmental Management Authority approved exploration plans in late 2019, Equinor withdrew from the project in February 2020, citing profitability reasons. The settlements existing along the coastline of the bight, such as Ceduna and Eucla have facilities to access the bight. Some other locations on the Eyre Highway or located on the Nullarbor do not have facilities or easy access.