Кіріспе
Росс теңізі – Антарктидадағы Оңтүстік мұхиттың терең шығанағы, Виктория және Мари Берд жерлері аралығында орналасқан, Росс шығанағының құрамында, және Жер шарындағы ең оңтүстік теңіз. Оның аты 1841 жылы осы аймақты зерттеген британдық саяхатшы Джеймс Кларк Росс есімімен аталған. Теңіздің батысында Росс аралы мен Виктория жері, ал шығысында Рузвельт аралы және Мари Берд жеріндегі Эдвард VII жарты аралы жатыр. Ең оңтүстік бөлігі Росс мұздық жалағымен жабылған және Оңтүстік полюске шамамен 322 километр (200 миль) қашықтықта орналасқан. Росс теңізінің айналымын желдің күшімен қозғалатын мұхит айналымы бағадарлайды, ал ағынына оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған үш суасты жотасы күшті әсер етеді. Континенттік шельфке белгілі бір жерлерде құйылатын, салыстырмалы түрде жылы, тұзды және қоректік заттарға толы су массасы – түсқарасты терең су ағысы. Росс теңізі жылдың көп бөлігінде мұзбен жабылған. Қоректік заттарға бай су планктонның көптеуіне, ал одан да теңіз фаунасының өркендеуіне мүмкіндік береді. Мұнда кем дегенде он түрлі сүтқоректі, алты түрлі құс және 95 түрлі балық, сондай-ақ көптеген омыртқасыз жануарлар кездеседі. Теңіз әлі де адам қызметінен салыстырмалы түрде аз әсер көрген. Жаңа Зеландия бұл теңіздің Росс тәуелділігінің бір бөлігі ретінде өз құзыретіне кіретінін мәлімдеді. Теңіз биологтары теңіздің биологиялық әртүрлілігі жоғары деңгейде екенін және оның көптеген ғылыми зерттеулер орталығы екенін санайды. Сондай-ақ, бұл аймақты әлемдік теңіз қорығы деп жариялау үшін үгіт жүргізіп келе жатқан экологиялық ұйымдардың назарында. 2016 жылы халықаралық келісіммен аймақ теңіз саябағы болып бекітілді. Роальд Амундсен 1911 жылы Оңтүстік полюске жасаған экспедициясын жалақта орналасқан Киттер шығанағынан бастады. Росс теңізінің батыс бөлігіндегі Макмердо бұғазы жаз айларында мұздан азат болатын порт. Росс теңізінің ең оңтүстік бөлігі – Гоулд жағалауы, ол географиялық Оңтүстік полюске шамамен 322 километр (200 миль) қашықтықта жатыр.
The Ross Sea is a deep bay of the Southern Ocean in Antarctica, between Victoria Land and Marie Byrd Land and within the Ross Embayment, and is the southernmost sea on Earth. It derives its name from the British explorer James Clark Ross who visited this area in 1841. To the west of the sea lies Ross Island and Victoria Land, to the east Roosevelt Island and Edward VII Peninsula in Marie Byrd Land, while the southernmost part is covered by the Ross Ice Shelf, and is about 200 mile (322 km) from the South Pole. Its boundaries and area have been defined by the New Zealand National Institute of Water and Atmospheric Research as having an area of
The circulation of the Ross Sea is dominated by a wind driven ocean gyre and the flow is strongly influenced by three submarine ridges that run from southwest to northeast. The circumpolar deep water current is a relatively warm, salty and nutrient rich water mass that flows onto the continental shelf at certain locations. The Ross Sea is covered with ice for most of the year. The nutrient laden water supports an abundance of plankton and this encourages a rich marine fauna. At least ten mammal species, six bird species and 95 fish species are found here, as well as many invertebrates, and the sea remains relatively unaffected by human activities. New Zealand has claimed that the sea comes under its jurisdiction as part of the Ross Dependency. Marine biologists consider the sea to have a high level of biological diversity and it is the site of much scientific research. It is also the focus of some environmentalist groups who have campaigned to have the area proclaimed as a world marine reserve. In 2016 an international agreement established the region as a marine park. Roald Amundsen started his South Pole expedition in 1911 from the Bay of Whales, which was located at the shelf. In the western parts of the Ross Sea, McMurdo Sound is a port that is usually free of ice during the summer. The southernmost part of the Ross Sea is Gould Coast, which is approximately 200 mile (322 km) from the geographic South Pole.
Континенттік текше
Росс теңізі (және Росс мұздық шельфі) терең континенттік шельфтің үстінде орналасқан. Әлемдік құрлық шельфтерінің орташа тереңдігі (континенттік беткейге қосылатын жерде) шамамен 130 метрді құрасса, Росс шельфінің орташа тереңдігі шамамен 500 метрге жетеді. Батыс Росс теңізінде (шығыс бойлықтарында) тереңдік шығыс Росс теңізіне (батыс бойлықтарында) қарағанда аз. Мұндай құрылым Антарктида айналасындағы басқа да жерлерде кездеседі. Эрозия шельфтің ішкі бөліктеріне көбірек әсер еткен, ал шөгінділердің жиналуы сыртқы бөліктерде басым болғандықтан, ішкі шельф сыртқы шельфке қарағанда тереңдеу. ХХ ғасырдың екінші жартысында жүргізілген сейсмикалық зерттеулер Росс теңізі геологиясының негізгі ерекшеліктерін анықтады. Ең терең немесе іргелі тау жыныстары төрт негізгі солтүстікке қарай созылған грабен жүйелеріне бөлінген, олар шөгінділермен толған алаптар болып табылады. Бұл алаптарға батыстағы Солтүстік және Виктория Жері алаптары, Орталық ойысы және ені басқа үш алапқа шамамен тең Шығыс алабы кіреді. Коулман биіктігі Виктория Жері алабы мен Орталық ойысты, ал Орталық биіктігі Орталық ойысты және Шығыс алабын бөліп тұрады. Жарылыстардың көп бөлігі және олармен байланысты жер қыртысының кеңеюі Гондванада Антарктидадан Зеландия микроконтинентінің Крида кезеңінде бөлінуі кезінде болған. Палеоген және неоген дәуіріндегі жарылыстар мен кеңею Виктория Жері және Солтүстік алаптарымен шектелген.
Стратиграфиялық
Жертөледегі грабендер қасиеттері мен жасы белгісіз рифтік шөгінділермен толтырылған. Бұл ірі сәйкессіздіктің (RSU 6 деп аталады) үстінде Олигоцен және одан кейінгі кезеңдерде Антарктика мұздықтарының бірнеше рет ілгерілеуі мен шегінуі кезінде Росс теңізінің теңіз түбінде жиналған мұздық-теңіз шөгінділік бірліктерінің сериясы орналасқан. Терең теңіз бұрғылау жобасының (DSDP) 28-ші экспедициясы теңіздің орталық және батыс бөліктерінде құрлықтан алыс орналасқан бірнеше (270–273) тесіктерді аяқтады. Бұл нәтижеде Олигоцен және жас шөгінділерді қамтитын көне мұздықтардың көп бөлігі үшін стратиграфия анықталды. Росс теңізіндегі кең ауқымды ірі сәйкессіздік RSU 6 жаһандық климаттық оқиғаны және Олигоценде Антарктика мұздықтарының алғашқы пайда болуын көрсетеді деп ұсынылған. 2018 жылы DSDP-нің соңғы ұрпағы – Халықаралық мұхитты зерттеу бағдарламасының (IODP) 374-ші экспедициясы Росс теңізінің орталық бөлігінде неоген және квартерлік мұздықтар тарихын анықтау үшін қосымша тесіктер (U1521–1525) бұрғылады.
Төменгі қабат
Жер асты тау жыныстарының сипаты және грабендердегі толысу материалдары аз ғана жерлерде белгілі. DSDP 28-ші экспедициясының 270-ші бұрғылау алаңында негізгі жыныстардан сынамалар алынды, онда жасы анықталмаған метаморфты жыныстар табылды. Екі жерде де метаморфты жыныстар – креда кезеңінде деформацияланған милониттер, бұл Росс шығанағының сол кездегі күшті созылуын көрсетеді. Ең ежелгі тау жыныстары – Перм кезеңіне жататын Свансон формациясының аз дәрежеде метаморфоздалған шөгінділері. Девон кезеңіне жататын Форд гранодиориті осы шөгінділерге еніп жатыр. Кейіннен, креда кезеңіне жататын Бёрд жағалауы граниті бұрынғы тау жыныстарына еніп кіреді. Бёрд жағалауы және ескі формациялар базальт дикелерімен тілінген. Форд таулары мен Фосдик тауларында кеңінен таралған жаңа кайнозойлық жанартаулық жыныстар Едуард VII жарты аралының батысында кездеспейді. Фосдик таулары мен Александра тауларында метаморфты жыныстар, мигматиттер табылды. Олар креда кезеңінде метаморфозданып, деформацияланған. Виктория жерінде және Росс теңізінің батыс жағындағы Трансантарктикалық тауларда орналасқан Росс супертобы және Бейкон супертобы – Росс жүйесінің тау жыныстары теңіз төрінің шөгінді қабатының астындағы негізгі жыныстар болуы мүмкін. Бұл тау жыныстары жоғарғы кембрийден төменгі палеозойға дейінгі кезеңге жатады және кембрийдегі Росс орогенезі кезінде көптеген жерлерде деформацияланған. Юра кезеңіне жататын Феррар вулканы Росс супертобынан Кукри Peneplain арқылы бөлінген. Росс теңізінің батыс жағасындағы Кейп Робертс жобасының бұрғылау өзегінен маяк тастары табылды деп хабарланған.
Айналым
Росс теңізінің айналымы, негізінен полиния процестерімен сипатталады, және жалпы алғанда өте жай қозғалады. Айналмалы терең су (АТС) – Росс теңізінің белгілі бір жерлерінде континенттік шельфке құйылатын, салыстырмалы түрде жылы, тұзды және қоректік заттарға бай су массасы. Жылу ағыны арқылы бұл су массасы мұз жамылғысын теңдестіреді. Бетке жақын су кейбір жануарлар үшін жылы орта жасайды және негізгі өнімділікті күшейтуге қажетті қоректік заттармен қамтамасыз етеді. АТС-тің шельфке тасымалдануы тұрақты және мерзімді болып табылады, және бұл процесс теңіз түбі топографиясының әсерінен белгілі бір жерлерде жүзеге асады деп есептеледі. Росс теңізінің айналымы желмен туындаған айналыммен басым. Ағынға оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылатын үш суасты жотасы күшті әсер етеді. Беттік қабаттан төменгі шельфтегі ағын екі антициклондық айналымнан тұрады, олар орталық циклондық ағынмен байланысқан. Көктем және қыс айларында ағынның қарқыны жоғары, себебі ол толқындарға әсер етеді. Росс теңізі жылдың көп бөлігінде мұзбен жабылған, мұздың шоғырлануы жоғары және оңтүстік-орталық аймақта еру өте аз. Росс теңізіндегі мұз шоғырлануы желдерге тәуелді, мұз оңтүстік көктем бойы батыс аймақта сақталады және қаңтар айында жергілікті жылынудың нәтижесінде еруге ұшырайды. Бұл Росс теңізінің батысында өте күшті қабаттану мен беттік қабаттың аз тереңдігіне алып келеді. Аймақтағы бақылаулар мен деректерге қол жеткізуді Оңтүстік мұхитты бақылау жүйесінің Росс теңізі жұмыс тобы үйлестіреді.
Экологиялық маңызы және сақталуы
Росс теңізі – адам қызметінен салыстырмалы түрде аз әсер көрген Жер бетіндегі соңғы теңіздердің бірі. Осының салдарынан Росс теңізі көптеген экологиялық ұйымдардың назарына ілігіп, олар бұл аймақты әлемдік теңіз табиғат қорығы деп жариялау үшін күш салып келеді, себебі Росс теңізін өсіп келе жатқан қауіп-қатерлер мен құрылыстан қорғаудың сирек мүмкіндігі бар. Теңіз биологтары Росс теңізін өте жоғары биологиялық әртүрлілікке ие деп санайды, сондықтан ол адамдардың зерттеу және ғылыми талдау тарихында маңызды орын алады, ал кейбір мәліметтер 150 жылдан астам уақытқа дейін жетеді.
Биологиялық әртүрлілік
Росс теңізінде кем дегенде 10 түрлі сүтқоректі, жарты ондай құс түрі, 95 түрлі балық және 1000-нан астам омыртқасыздар мекендейді. Росс теңізінде және оның жанында ұялайтын құстардың кейбір түрлеріне Аделия пингвині, император пингвині, Антарктика петрелі, қар петрелі және оңтүстік полярлы скуа жатады. Росс теңізіндегі теңіз сүтқоректілеріне Антарктика минке киті, қасқыр киті, Уэдделл иті, краб жейтін ит және леопард иті кіреді. Антарктика тісті балығы, Антарктика күміс балығы, Антарктика крилі және кристалды криль де Росс теңізінің суық суларында жүзеді. Теңіз флорасы мен фаунасы басқа оңтүстік Антарктика теңіз аймақтарына ұқсас деп есептеледі. Әсіресе жазда, қоректік заттарға толы теңіз суы мол планктондық өмірді қолдайды, бұл балық, иттіклер, киттер, теңіз және жағалау құстары сияқты ірі түрлерге тамақ береді. Албатростар желге тәуелді болып саяхаттайды және тыныш жағдайда ұша алмайды. Батыс желдері мұздың жиегіне дейін оңтүстікке жетпейді, сондықтан албатростар мұздыққа жиі ұшып бармайды. Албатрос тыныш суға қонса, мұздың үстінде көп күнге тоқтап қалуы мүмкін. Теңіздің жағалау бөліктерінде Аделия және император пингвиндерінің көптеген қоныстары бар, олар Росс теңізінің айналасындағы көптеген жерлерде, жағалауға қарай да, ашық теңізге қарай да байқалған.
Түйе балық аулау
2010 жылы Росс теңізіндегі Антарктика тіс балығының аулауы Теңізді сақтау кеңесімен тәуелсіз сертификатталды және Монтерей шығанағы аквариумының Теңіз өнімдеріне қатысты бағдарламасы оны «жақсы балама» деп бағалады. Дегенмен, 2008 жылы Антарктика теңізінің тірі ресурстарын сақтау комиссиясына (CCAMLR) ұсынылған құжатта 1996 жылдан бері өнеркәсіптік тіс балығы аулау өнімдерінің дамуымен бірге МакМердо бұғазындағы тіс балығының санының айтарлықтай төмендегені хабарланды, ал басқа есептерде де оркалардың санының осыған сәйкес азайғаны көрсетілді. Есепте Росс аймағындағы балық аулауға толық мораторий салу ұсынылды. 2012 жылдың қазан айында Джеймс Росс ағасының, әйелінің, баласының және немересінің шөбересі Филиппа Росс аймақта балық аулауға қарсылығын білдірді. 2017 жылдың оңтүстік қысында Жаңа Зеландия ғалымдары Антарктика тіс балығының шаруашылық көбейетін жерін алғаш рет Солтүстік Росс теңізіндегі теңіз тауларында тапты, бұл түр туралы білудің қаншалықты шектеулі екенін көрсетіп тұр.
Теңіз қорғалатын аумағы
2016 жылғы 28 қазанда Хобарттағы жыл сайынғы мәжілісінде 24 ел мен Еуропалық Одақ қол қойған келісім бойынша CCAMLR Росс теңізінің теңіз саябағын жариялады. Ол 1,5 миллион шаршы километрден астам теңізді қорғады және сол кезде әлемдегі ең ірі қорғалатын аумақ болды. Дегенмен, келіссөздердің бір бөлігі ретінде 35 жылдық мерзімдік ереже қарастырылды, яғни ол Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) теңіз қорғалатын аумағының анықтамасына сәйкес келмейді, себебі ол тұрақты болуын қажет етеді. 2005 жылдан бастап Антарктиканың теңіз тіршілігін сақтау жөніндегі комиссия (CCAMLR) Антарктикадағы теңіз қорғалатын аумақтарды (ТҚА) ғылыми талдау және жоспарлау бойынша тапсырыс берді. 2010 жылы CCAMLR ғылыми комитетінің Антарктидадағы ТҚА-ны дамыту жөніндегі ұсынысын мақұлдады. АҚШ Мемлекеттік департаменті 2012 жылдың қыркүйегінде өткен CCAMLR мәжілісінде Росс теңізі үшін ТҚА ұсынысын енгізді. Осы кезеңде әртүрлі халықаралық және ұлттық үкіметтік емес ұйымдар тарапынан үнемі жүргізіліп келген науқан процесті жеделдетуге бағытталды. 2013 жылдың шілдесінде CCAMLR Германияның Бремерхавен қаласында Росс теңізін ТҚА-ға айналдыру туралы шешім қабылдау үшін отырыс өткізді. Келісім Ресей қарсы дауыс бергендіктен сәтсіз аяқталды, себебі комиссияның теңіз қорғалатын аумақты құруға құқығы бар-жоғы күмәнді болды. 2014 жылдың қазан айында ТҚА ұсынысы Қытай мен Ресейдің қарсы дауысымен CCAMLR-де қайтадан қабылданбады. 2015 жылдың қазан айындағы мәжілісте АҚШ және Жаңа Зеландиядан жасалған ТҚА ұсынысы Қытайдың көмегімен кеңейтілді, бірақ Қытай коммерциялық балық аулауға рұқсат беру арқылы ТҚА-ның басымдықтарын сақтаудан ауыстырды. Бұл ұсыныс Ресей тарапынан тағы да тоқтатылды.