Кіріспе

Құстар тұқымдасы

Құстар тұқымдасы – Sturnidae тұқымдасына жататын, шағын және орташа мөлшердегі қызылқұйрықтар. Sturnidae тұқымдасы Sturnus туысының атымен аталған, ал бұл атау латын тіліндегі «құс» деген мағынаны білдіретін sturnus сөзінен шыққан. Тұқымдасқа 128 түр кіреді, олар 36 туысқа бөлінеді. Азияның көптеген түрлерін, әсіресе ірілеулерін, мыналар деп атайды, ал Африканың көптеген түрлерін, олардың жалтылдаған қауырсындарынан, жылтыр шоршылар деп атайды. Құстар Еуропа, Азия және Африкада, сондай-ақ Австралияның солтүстігінде және тропикалық Тынық мұхит аралдарында табиғи түрде қоныстанған. Бірнеше еуропалық және азиялық түрлер Солтүстік Америка, Гавайи және Жаңа Зеландияға әкелінген, онда олар көбінесе жергілікті құстармен мекен орындары үшін бәсекелеседі және инвазивті түрлер саналады. Еуропа мен Солтүстік Америкада көпшілікке таныс түр – қарақұйрық, ал Азия мен Тынық мұхиттың көп бөлігінде қарақұйрық кең таралған. Құстардың аяқтары мықты, ұшуы күшті және тікелей, олар өте әлеуметтік. Олардың табиғи ортасы көбінесе ашық далалар, олар жәндіктермен және жемістермен қоректенеді. Кейбір түрлер адамдар қоныстанған жерлерге жақын өмір сүреді және барлық жегіштер болып табылады. Көптеген түрлер құрттар сияқты жемді іздеу кезінде "ашық мүңкісімен тесу" әдісін қолданады, яғни, мүңкісін жарыққа салып, кеңейтеді, осылайша жемді ашыққа шығарады; бұл мінез-құлықты неміс тіліндегі zirkeln (айтылуы ) сөзімен сипаттайды. Көптеген түрлердің қауырсындары әдетте қараңғы, металдық жылтырмен жабылады. Көптеген түрлер қуыстарда ұялайды және көк немесе ақ жұмыртқалар туады. Құстардың дыбыстануы әртүрлі және күрделі, олар қоршаған ортадан келген дыбыстарды, соның ішінде автокөлік дабылын және адам сөйлеу үлгілерін өз шақыруларына енгізе алады. Құстар дауыстары арқылы жеке тұлғаларды тани алады және адам тілінің эволюциясын зерттеу нысаны болып табылады.

Сипаттама

Шәует – орташа мөлшерлі құс. Ең қысқа денелі түрі – Кенрик шәуеті (Poeoptera kenricki), ал ең жеңіл салмақты түрі – Эббот шәуеті (Poeoptera femoralis). Ең ірі шәует – Ниас төбе минасы (Gracula robusta), оның өлшемі және салмағы стандартты көрсеткіштер бойынша ең жоғары. Бұл түрдің өлшемі дейін жетеді, ал үйретілгенде салмағы дейін болуы мүмкін. Мино тұқымдасының миналары да ірі, әсіресе сары бетті (M. dumontii) және ұзын құйрықты миналар (M. kreffti). Отбасының ең ұзын түрі – ақ мойынды мина (Streptocitta albicollis), оның ұзындығы дейін жетеді, бірақ бұл қарғаға ұқсас түрдің шамамен 60% құрамы өте ұзын құйрығынан тұрады. Екі жыныс арасындағы айырмашылықтар қауырсында байқалады, бірақ мұндай ерекшеліктер тек 25 түрде ғана кездеседі. Шәуеттердің қауырсыны көбінесе жарықтандыруға байланысты жарқырап тұрады, бұл түс пигменттерден емес, қауырсынның құрылысынан туындайды. Азия шәуеттерінің кейбір түрлерінде жота немесе тік тұратын қауырсындар болады. Басқа безендіру элементтеріне ұзын құйрық қауырсындары және беттегі жарқыраған тері бөліктері жатады. Бұл түстер пигменттерден немесе, мысалы, Бали минасындағыдай, жарықтың параллель коллаген талшықтарынан шашырауынан туындаған құрылымдық түстерден болуы мүмкін. Көптеген түрлердің көз қарашығы қызыл және сары түсті, бірақ жас құстардың көз қарашығы қараңғырақ болады. Сонымен қатар, осы тұқымдастың бір түрі – Солтүстік Австралияда кездесетін жалғыз шәует. Расқа келгенде, американдық акклиматизациялық қоғамның төрағасы Юджин Шиффелин Уильям Шекспир есімдерін айтқан барлық құстарды Солтүстік Америкада болуы керек деп шешкен, нәтижесінде шәует АҚШ-қа әкелінген; алайда, бұл мәлімдеме шындықтан гөрі қиялға жақын. Бұл үйірлерде басқа шәуеттер түрлері де, кейде басқа отбасылардың түрлері де кездесуі мүмкін. Бұл әлеуметтік мінез-құлық олардың ұялау әрекеттерінде де байқалады; көбеймейтін маусымда кейбір ұяларда мыңдаған құс болады. Көптеген шәуеттер жемістерден басқа нектарды да тұтынады. Шәуеттердің тозаңдаушы ретіндегі маңыздылығы толыққанды белгілі емес, бірақ кем дегенде кейбіреулері тозаңдауға қатысады, мысалы, Шығыс Африканың альпілік аймақтарындағы жұқа мүңкілі шәуеті алып лобелияларды тозаңдайды. Шәуеттер Muscicapoidea суперотбасысына жатады, оған тазбалдар, шырылдақтар және сымбаттар, сондай-ақ алыс туыстары – су құстарындары және Mimidae (мазақшылдар мен құрлышаяндар) кіреді. Соңғылары, көрінетіндей, Sturnidae-нің ең жақын туыстары, олар Америкада олардың орнын басады және оларға ұқсас, бірақ оқшауланған өмір салтын ұстанады. Олар морфологиялық жағынан да өте ұқсас – көне әлемдік шығу тегін көрсететін қате белгіленген мимидтің ішінара альбинистік үлгісі көптеген жылдар бойы жойылған шәуеттің өкілі деп саналды (толық мәліметтер үшін Родригес шәуетіне қараңыз). Қарақұйрықтар кейде осы жерде кіші тұқым ретінде қарастырылады, бірақ дәлелдердің салмағы оларға Sturnidae Mimidae тобының базалық мүшесі ретінде толық отбасы мәртебесін беруге бағытталған, Африкаға ертерек кеңейгеннен туындаған. Әдетте, шәуеттер отбасы ретінде қарастырылады, осы жерде де солай істелді. Сибли және Монро мимидтерді отбасыға қосып, шәуеттерді Sturnini тайпасы ретінде төмендетті. Бұл тәсіл Zuccon және басқалар тарапынан қолданылды. Алайда, Сибли және Монроның топтастыруы олардың ДНК-ДНК гибридизациялау техникасының әдістемелік кемшіліктеріне байланысты тым жалпылама, және олардың таксономиялық дәрежеге ұсынған түзетулерінің көпшілігі қабылданбады (мысалы, Ciconiiformes қараңыз). Sturnidae-нің барлық қамтитын топтамасы биогеография туралы аз ақпарат береді және үш тұқымның эволюциялық ерекшелігін жасырады. Сибли/Монроның «көп шәуеттілер» кладынан тұратын кладка жарамды атау беру, оларды Muscicapoidea-ның басқа негізгі тұқымдарынан ажырату үшін де қажет. Шәуеттердің шығу тегі, болжам бойынша, Шығыс Азияның жалпы аймағында, мүмкін, Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитыға қарай пайда болған, онда кездесетін плезиоморфты тұқымдардың саны осыны көрсетеді. Африкаға кеңінен таралу кейінірек болған сияқты, өйткені одан алынған формалардың көпшілігі сол жерде кездеседі. Баламалы сценарий бойынша, бүкіл «стурноид» тобының шығу тегі африкалық болуы мүмкін. Қазбалық қалдықтар өте жақын заманғы түрлермен шектелгендіктен, «стурноидтар» тұқымдастарының ұсынылатын ерте миоцен (шамамен 25-20 млн жыл бұрын) дивергенция күндері өте күмәнді болып саналуы керек. Миоценнің бірінші жартысында көптеген Passeri отбасыларының пайда болуы туралы жалпы дәлелдерді ескере отырып, бұл көрсеткіштен тым алыс емес сияқты. Бұл таксономия да ХОК тәртібіне негізделген.