Кіріспе

Криптоанархия, криптоанархизм, киберанархия немесе киберанархизм – жеке өмірдің құпиялылығын, саяси және экономикалық бостандықты қорғауға бағытталған саяси идеология. Оның жақтастары компьютерлік желілер арқылы ақпарат алмасу кезінде құпиялылықты және қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін криптографиялық бағдарламалық құралдарды пайдаланады. 1988 жылы Тимоти С. Мэй "Криптоанархист манифесінде" криптоанархизмнің негізгі принциптерін ұсынды: толық анонимділік, толық сөз бостандығы және толық сауда бостандығын қамтамасыз ететін шифрланған айырбас. 1992 жылы ол бұл мәтінді циферпанк қозғалысының құрылтай жиналысында оқыды. Көптеген криптоанархистер анархо-капиталистер, бірақ кейбіреулері анархо-мутуалистер.

Терминология

"Крипто" көне грекше κρυπτός kruptós сөзінен шыққан, "жасырын" немесе "құпия" деген мағынаны білдіреді. Бұл префикс 'криптофашист' немесе 'крипто-иудей' сияқты сөздердегідей, өзінің кім екенін әлемнен жасыру мағынасында қолданылмайды; керісінше, көптеген крипто-анархистер өз анархизмдері мен криптологияға негізделген құралдарды жария етуде.

Нысандар

Крипто-анархистердің бір себебі – компьютерлік желілердегі байланысқа қадағалау жасауға қарсы тұру. Крипто-анархистер PRISM, ECHELON, Tempora, телекоммуникациялық деректерді сақтау, NSA-ның келісімсіз қадағалауына қатысты даулар, 641A бөлмесі, FRA және тағы да басқалар сияқты үкіметтің жаппай қадағалауынан қорғануға тырысады. Крипто-анархистер криптографияны дамыту мен пайдалануды мұндай мәселелерге қарсы негізгі қорғаныс құралы деп санайды. 2022 жылғы зерттеу крипто-анархизмнің әлеуметтік-саяси мәселелерді шешуде пайдалы болатынын қарастырды. Олардың қорытындысы крипто-анархизмнің нақты саясатқа елеулі әсер етпейтінін көрсетті, бірақ оны зерттеу интернет қолданушыларына бағытталған саяси қозғалыстарды құру үшін пайдалы болуы мүмкін.

Анонимді сауда

Биткоин – жүйедегі барлық операциялардың ортақ тізімін ұстап тұратын, бір-бірімен байланысты құрылғылар арқылы жасалған және қорғалған, крипто-анархиялық контексте қолданылатын валюта. Адриан Чен, The New York Times газетінде жазғандай, Биткоин идеясы "Криптоанархистер манифесіне" дейін жетеді. "Жібек жолы" – Биткоин ғана қабылданған заңсыз есірткі сату нарығының мысалы еді. "Киферномикон" еңбегінде Тимоти С. Мей крипто-анархизмді анархо-капитализмнің бір түрі деп санайды:

"Киферномикон" кітабындағы тағы бір цитата крипто-анархизмді анықтайды. Мей "Криптоанархия деген не?" деген тақырыпта былай жазады:

Виртуалды және желілік мемлекеттер

Желілік мемлекет – интернет арқылы байланысқан, мемлекет ретінде дипломатиялық мойындалуға жету үшін жеткілікті капитал, аумақ немесе саяси ықпал жинаған "абонент азаматтары" деп аталатын пайдаланушылардың теориялық қоғамдастығы. Крипто-анархистер үшін мұндай виртуалды немесе желілік мемлекет құру, еркіндікті арттыру және физикалық күштеуді азайту 1992 жылдан бері үнемі талқыланып келе жатқан мәселе. Тимоти Мей өзінің "Киберкеңістіктегі Либертариа" атты мақаласында осы идеялардың бастапқы нұсқасын талқылады. Мей былай деді: «Бұл "Crypto Libertaria"-ның ең маңызды артықшылығы: бір уақытта шексіз көп жеке "ұлттар" болуы мүмкін. Бұл жылдам эксперимент жүргізуге, өзін-өзі таңдауға және эволюцияға мүмкіндік береді. Егер адамдар виртуалды қоғамдық бірлестіктен жалықса, олар оны тастап кетуге болады. Криптографиялық аспектілер олардың кейбір қоғамдық бірлестіктерге мүше екендігін басқаларға белгісіз етеді (физикалық немесе сыртқы әлемге қатысты, яғни олардың "шынайы есімдері") және физикалық күштеуді азайтады. Эверард нарықтық ортада ерікті түрде құрылған "виртуалды мемлекеттер" қандай болады деген сұрақ қарастыра отырып, ұлттық мемлекеттің әртүрлі элементтерін бөлу идеясын қалыптастырды. Оның пікірінше, киберкеңістікте орналасқан виртуалды мемлекеттер мемлекеттік аппараттың "тауарлар мен қызметтер экономикасы" саласын өз мойнына алады. Соңғы тұжырымында ол "мемлекеттің" құрып кететініне сенбеді, тек оның билігі кейбір салаларда азайып, басқаларында күшейеді деп санайды.

Сын

Кейбір ғалымдар криптоанархизмнің "анархизм" терминін олардың еркіндікке қатысты басты құндылық ретінде пайдалануын сынға алады, бірақ криптоанархизмнің саяси ойлары анархизмге қарағанда либертариандыққа жақын. Алайда, криптоанархизм жағдайында жағдай өзгеше. Бұл – 20 ғасыр басындағы анархизм негізінде тумаған ой және қызмет, онда еркіндік идеясы әлеуметтік мағынаға ие болды. Сол кездегі анархизмде еркіндік жеке адамдар арасындағы бәсекелестікке қарағанда, басқа адамдарға және олармен қарым-қатынаста көрінетін құндылық ретінде қарастырылды. Сондықтан криптоанархизмнің либертариандық тамыры бар, ал либертариандықты әлеуметтік анархистер анархизм деп санамайды. Дегенмен, еркіндік идеясы криптоанархизмде басты құндылық ретінде қарастырылуы мүмкін, және ол виртуалды әлемде іске асырылса да, нақты әлемде де жүзеге асуы мүмкін.