Кіріспе

Канадалық коммерциялық емес ұйым

Adbusters Media Foundation – 1989 жылы Британдық Колумбияның Ванкувер қаласында Калле Ласн мен Билл Шмалц құрған, коммерциялық емес, қоршаған ортаны қорғау ұйымы. Adbusters өзін "ақпараттық дәуірдегі жаңа әлеуметтік белсенді қозғалысты алға жылжытқысы келетін суретшілер, белсенділер, жазушылар, әзілкештер, студенттер, педагогтар және кәсіпкерлердің жаһандық желісі" деп сипаттайды. Капитализмге қарсы немесе капитализмге оппозициялы ретінде, ол оқырмандар қолдауымен шығарылатын, жарнамадан мүлдем бос Adbusters журналын жариялайды, ол тұтынушылыққа қарсы белсенділікке арналған басылым. Журналдың халықаралық таралымы 2000-шы жылдардың соңында 120 000 данаға жеткен, ал 2022 жылы 60 000 дананы құрады. Журналға үлес қосқан және қазіргі уақытта да үлес қосып жүргендердің қатарында Джонатан Барнбрук, Моррис Берман, Брендан Коннелл, Саймон Кричли, Дэвид Грейбер, Майкл Хардт, Крис Хеджес, Билл МакКиббен, Джим Мунро, Дэвид Орелл, Дуглас Рашкофф, Мэтт Тайби, Славой Жижек және тағы да басқалар бар. Adbusters көптеген халықаралық науқандарды іске қосты, соның ішінде Ештеңе Сатып Алмау Күні, Теледидарды Өшіру Апталығы және Уолл-стритті Басып Алу сияқты шаралар, сонымен қатар танымал жарнамаларды пародизациялайтын "субрекламаларымен" (қарсы жарнамалар) белгілі. Ағылшын тілінде Adbusters әр санының екі ай сайынғы американдық, канадалық, австралиялық, британдық және халықаралық нұсқалары шығады. Adbusters ұйымының серіктес ұйымдарына Францияда Résistance à l'Aggression Publicitaire және Casseurs de Pub, Норвегияда Adbusters Norge, Швецияда Adbusters Sverige және Жапонияда Culture Jammers кіреді.

Тарих

Adbusters 1989 жылы Ванкуверде тұратын, жүлделі деректі фильмдер түсірген Калле Ласн мен Билл Шмалц есімді екі режиссердің күшімен құрылды. 1980 жылдардың басынан бері Ласн Батыстың капитализммен жапон тәжірибесінен алатын рухани және мәдени сабақтарды зерттейтін фильмдер жасады. 1988 жылы Британдық Колумбияның Орман өнеркәсібі Кеңесі, орман шаруашылығының "дауысы", өсіп келе жатқан экологиялық қозғалыстан күшті қоғамдық қысымға тап болды. Орман шаруашылығы саласы "Орман мәңгілік" атты телеарналық жарнамалық науқанымен қарсы тұрды. Бұл – жасыл бояудың алғашқы мысалы: бақытты балалар, жұмысшылар мен жануарлардың суреттері, мейірімді және сенімді көрінетін баяндаушы, ол жұртшылыққа орман шаруашылығы орманды қорғап жатыр деген сенімді ұқтырды. Ласн мен Шмалц, қоғамдық эфирді олардың пікірінше, қоршаған ортаға қарсы бұрмалаушылық пропаганда тарату үшін пайдаланғанына ашуланып, "Сөйлейтін жаңбыр орманы" атты антиреклама жасады, онда ескі өсімдік жас өсімдікке "ағаш шаруашылығы – орман емес" деп түсіндірді. Бірақ олар орман шаруашылығы жарнамасын көрсеткен телеарналардан эфир уақытын сатып ала алмады. Adbusters-тің бұрынғы қызметкерінің айтуынша, "CBC-нің ұсынылған телерекламаға реакциясы Media Foundation үшін нақты ширығу нүктесін жасады. Ласн мен Шмалцтың жарнамасы CBC-де көрсетуге тым даулы болып көрінді. Ірі орман шаруашылығы компанияларына қарсы шыққан экологиялық хабарлама "жақтау жарнамасы" деп есептелді және рұқсат етілмеді, тіпті кесуді мақтан тұтатын "ақпараттық" хабарламаларға рұқсат берілді".

Қор азаматтардың корпорациялар сияқты ақпарат ағынына тең қол жеткізбейтініне сенім білдіруден туды. Қордың маңызды науқандарының бірі – "Коммуникация құқығын" барлық еркін елдердің конституциясына және Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына енгізуге бағытталған "Медиа Хартасы" болып табылады. Қор ақпарат ағынына қатысты алаңдаушылық демократиялық ашықтықты, сөз бостандығын немесе эфирге қол жеткізуді қорғаудан асып түседі. Бұл мәселені қолдағанмен, қор саяси күн тәртібінің орталық тұсына сананы бағындыру шайқасын қояды. Тұтынушылық жарнамаға қарсы күрес – мақсатқа жету құралы ретінде емес, өзінің мақсаты ретінде жүзеге асырылады. Бұл басымдыққа қатысты өзгеріс – психикалық экологияның маңызды құрамы болып табылады.

Жарнамаға қарсы

Adbusters өзін жарнамаға қарсы деп сипаттайды: ол тұтынушылық мәдениетті құру мен сақтауда жарнаманың орталық рөл атқаратынын айыптайды. Бұл пікір жарнама индустриясы үлкен еңбек пен шығынға барады, тілектер мен жеке бастылықты тауарлармен байланыстыруға тырысады деген қағидатқа негізделген. Adbusters жарнаманың қоғамдық, әңгімелік және психологиялық кеңістіктерді әділетсіз түрде "жаулап алғанына" сенеді, қазіргі мәдениетке ену үшін фильмдерде, спортта және тіпті мектептерде пайда болады. Adbusters жарнама адамдарды өздерінің жеке бастылықтарын анықтау үшін сыртқы көздерге жүгінуге итермелейді деген тұжырымға келгендіктен, журнал "тұтынушы қоғамынан бөлек, табиғи және шынайы өзін" жақтайды. Активизм корпоративтік бойкоттар және 'протест ретіндегі өнер' сияқты көптеген басқа да формаларды алады, көбінесе оған юмор қосылады. Бұған билбордтарды өзгерту, Google-ді шабуылға алу, флэшмобтар және SUV көліктеріне жалған айыппұл салу кіреді. Мәдениетті бұзудың танымал мысалы – Тайгер Вудстың күлімсіреуін Nike логотипінің (swoosh) пішінінде бұрмалау, көрермендерді Вудстың бейнесін өнім ретінде қабылдауын сұраққа салуға шақыру. Adbusters мұны "төменнен басталатын" белсенділік деп атайды және оқырмандарына осы іс-шараларды журналда мәдениетті бұзу жұмысын құрметтеу арқылы жасауға шақырады. 2001 жылғы қыркүйек-қазан айларында жарық көрген "Графикалық анархия" санында Adbusters өзінің мәдениетке тосқауыл болды деуге болады: олар швейцариялық графикалық дизайнер Эрнст Беттлердің жұмысын "барлық уақыттағы ең ұлы дизайндық араласудың бірі" деп мақтады, бірақ Беттлердің тарихының күрделі әстел екенін білмеді.

Медиа-карта

"Медиа Хартиясы" – қоғамдық эфирді және коммуникация құралдарын корпоративтік бақылауға қарсы тұратын жарғы. Мақсаты – "қоғамдық эфирді шын мәнінде халыққа тиесілі ету, оны тек корпорациялардың иелігінде қалдырмау". Adbusters халықтың стандартты көзқарастардан өзгеше пікірлерді білуге құқылы екенін сендіреді. Телерадио хабарларын тарату туралы заңның 3-тарауына сәйкес, теледидар – бұл қарапайым азаматтарға жарнама агенттіктері мен корпорациялар сияқты, ірі телеарналардан 30 секундтық эфир уақытын сатып алуға мүмкіндік беретін қоғамдық кеңістік. Егер Adbusters канадалық сотта жеңіске жетсе, жарнамадан бас тартқан АҚШ-тың ірі телеарналарына қарсы ұқсас сот процесін бастайды деген болжам бар. CNN – ғана осы қорыққордың бірнеше жарнамасын көрсетуге рұқсат берген.

Құқықтық іс-қимыл

2009 жылдың 3 сәуірінде Британдық Колумбия апелляциялық соты 2008 жылдың ақпан айында істі қабылдаудан бас тарған Британдық Колумбия Жоғарғы сотының шешімін бірауызды түрде күштен шығарды. Сот "Adbusters" компаниясына Канадалық телерадиокорпорациясы және бастапқыда "Autosaurus" атты автокөлікті сынаған жарнаманы көрсетуден бас тартқан "CanWest Global" компанияларын сотқа беруге мүмкіндік берді. Бұл шешім "Adbusters" үшін жеңіс болып табылады, бірақ олардың жоспарлаған мақсатына жетудегі алғашқы қадам, ол бұқаралық ақпарат құралдарының ірі компанияларына қарсы болашақ заңдық шаралар қабылдауға есік ашады. Калле Ласн бұл шешімді сәттілік деп жариялап, былай деді: "Жиырма жылдық заңдық күрестен кейін соттар, ақыры, бізге бұқаралық ақпарат құралдары корпорацияларымен күресуге және оларды қоғамдық бақылауға алуға рұқсат берді".

Мәдениетті бөгеу

Мәдениетті бұғаттау – Adbusters-тің тұтынушылыққа қарсы күресуінің басты құралы. Жозеф Хит пен Эндрю Поттер бұл журналды өздерінің «Тәулікші сату» атты кітабында «мәдениетті бұғаттау қозғалысының жетекші басылымы» деп сипаттаған. Мәдениетті бұғаттау Ситуационисттік Интернационал мен деверсия тактикасының күшті ықпалында. Мақсаты – жарнаманың, медиа хабарламасының немесе тұтынушылық заттың жасырылған идеологиясын ашу үшін, қалыпты тұтынушылық тәжірибені тоқтату. Adbusters ірі корпорациялар басты ақпарат құралдары мен ақпарат ағынын бақылайды деп санайды, ал мәдениетті бұғаттау оған наразылық білдірудің бір жолы. «Жам» термині бірнеше мағынаны қамтиды: импровизациялау, бұрыннан бар бейне немесе идеяны жаңаша қолдану және машинаның жұмысын тоқтатуға тырысу. Бұған дейін айтқанымыздай, қорының мәдениетті бұғаттауға қатысты көзқарасы ситуационисттердің қызметіне, әсіресе олардың деверсия тұжырымдамасына негізделген. Бұл алынған хабарларды кері бұрып, бастапқы мақсатына қайшы мағына беруді білдіреді. Ситуационисттер тұтынушылық «шексіз жасандылықты» тудырады, шындық пен қиялдың арасын жойып, адам тәжірибесінің мәнін кемсітеді деп санайды. Қор мәдениетті бұғаттау кампанияларымен әйгілі, журнал оқырмандары жіберген саяси мақсаттағы билбордтар мен жарнамаларға жасалған вандализмнің суреттерін жиі жариялайды. Кампаниялардың мақсаты – адамдарды «тұтынушылық ыңғайлылықтың оқшауланған әлемінен» шығару, яғни жеке брендтердің ықпалынан босату. Әр жұпқа «Жаңадан ойла» деген үндеуі бар жапырақша тіркелген, ол кигендерді қозғалысқа қосылуға шақырады, сондай-ақ екі белгіше қоса берілген – біреуі өз логотипін салу үшін, екіншісі «корпоративтік билікті тебу» үшін. Blackspot Sneaker-дің үш нұсқасы бар. V1 Nike-қа тиесілі Converse Chuck Taylor All Stars аяқ киімдеріне ұқсайды (Nike 2003 жылы Converse-ті сатып алған). «Қызыл от» түсіндегі V1 де бар. V2 дизайнын канадалық аяқ киім дизайнері Джон Флюевог жасаған. Ол органикалық қымыз бен қайта өңделген автокөлік шиналарынан жасалған. Әлем бойынша тер бұруға қарсы өндірушілерді іздегеннен кейін Adbusters Португалиядағы шағын кәсіподақ шеберханасын тапты. 25 мыңнан астам жұпты балама тарату желісі арқылы сату – батыстық тұтынушылық белсенділігінің маркетингтік мысалы.

Қабылдау

Хит пен Поттердің "Adbusters" бағдарламасын сынаған "The Rebel Sell" кітабында "қара нүктелі" кепкінің болуы "ешқандай ақылды адам "бағытты" және "балама" мәдениет арасында керіспір бар дегенге сенбеуі керек" екенін көрсетеді.

Уолл-стритті басып алу

2011 жылдың ортасында Adbusters Foundation демократияға корпоративтік ықпал көрсетуге, байлықтағы өсіп келе жатқан теңсіздікке және соңғы жаһандық қаржы дағдарысынан кейін құқықтық жазалау шараларының болмауына наразылық білдіру мақсатында Уолл-стритті бейбіт түрде басып алуды ұсынды. Олар 2011 жылғы Тахрир алаңындағы наразылықтардың символдық маңызды орнын 2011 жылғы испандық наразылықтардың келісіммен шешім қабылдау әдісімен үйлестіруге тырысты. Adbusters-тің бас редакторы Мика Уайт, олар наразылықты электрондық пошта арқылы ұсынғанын және оның "әлемнің барлық халқы тарапынан спонтанды түрде қолдау тапқанын" мәлімдеді. Олар наразылықты Уолл-стриттің танымал "Шабуылдайтын бұқа" мүсінінің үстінде билеген бейнесі бар плакат арқылы насихаттады. 2011 жылдың 13 шілдесінде журнал қызметкерлері Twitter желісінде #OCCUPYWALLSTREET хэштегін құрды.

Коммерциялық стиль

Фонд Adbusters шабуылдайтын медиа және коммерциялық өнімге тым ұқсас стиль мен форманы қолданғаны үшін сынға ұшырады, оның жоғары жылтыр дизайны журналды тым қымбат етеді және мазмұнның нашарлығын жасыру үшін стильге басымдық беріледі. Хит пен Поттер негіздің баламалы немесе бүлдіргіш сезімі күшті болған сайын, Blackspot кроссовкасы негізгі нарыққа соғұрлым тартымды болады деп санайды. Олар тұтынушылар эксклюзивтілік пен әлеуметтік ерекшеленуді іздейді және негізгі нарық қор жариялаған жеке тұлғаның сол брендін іздейді деп мәлімдейді; сондықтан олар қорды капиталистік құндылықтарды қолдайтын ретінде қарастырады. Бір жағдайда CHUM өкілі жарнамалардың "теледидарға тікелей қарсы екенін, ал ол біздің негізгі бизнесіміз екенін" айтты. "Біз эфир уақытын сата алмаймыз да, сосын адамдарға телевизорларын өшіруді айта алмаймыз". 2010 жылдың қазан айында Shopper's Drug Mart Газа секторын Варшава геттосымен салыстыратын фотомонтаж Израильдің Газаға қатысты эмбаргосын сынаған мақалада жарияланғаннан кейін Adbusters журналын сөрелерден алып тастады. Канадалық еврейлер конгресі журналды кітап дүкендерінің қара тізіміне енгізуді талап етіп, Adbusters-ті Холокостты арзанға бағалауда және антисемитизмді қолдауда айыптады. Adbusters жауабында антисемитизм айыбы Израиль саясатын заңды түрде сынауға тыйым салу үшін қолданылып отырғанын мәлімдеді.

Тиімді емес белсенділік

Кейбір сыншылар мәдениетке қарсы әрекеттер нақты өзгерістерге көп әсер етпейді деп санайды.