Кіріспе

Йоркширдің шығыс аймағы, Англия

Йоркшир доңғалақтары – Солтүстік Англиядағы Йоркширдің шығыс және Солтүстік Йоркшир округтеріндегі төбелер. Бұл Ұлыбританиядағы ең солтүстік борлы төбелер, ал оның ішінде Еуропадағы ең солтүстік борлы өзен – Жипси Рейс орналасқан. Батыс жағында доңғалақтар тіктеу жарға қарай көтеріліп, содан кейін Йорк аңғарына қарай тік құлдырайды. Жардың ең биік нүктесі – Бишоп Уилтон Волд (Гарроуби төбесі деп те аталады), ол теңіз деңгейінен 246 метр биіктікте орналасқан. Солтүстікте, Пикеринг аңғарының ар жағында Солтүстік Йоркшир мооры жатыр, ал шығыста төбелер Холдернесс жазығына дейін жазықталады. Төбелер соңғы мұз дәуірінде пайда болған және көптеген бұлақтардың бастауы орналасқан көптеген құрғақ аңғарлармен бөлінеді. Доңғалақтар аймағының ең ірі қаласы – Дриффилд, ал басқа елді мекендерге Поклингтон, Тиксендейл және Килхэм, доңғалақтардың бастапқы «астанасы» кіреді. Йоркшир доңғалақтарындағы ең биік ауыл – Фрайдейторп, ол теңіз деңгейінен 168 метр биіктікте орналасқан. Бевърли сауда қаласы Молескрофт ауылымен бірге шығыс беткейлерінде жатыр.

Табиғат тарихы

Аймақтың көп бөлігі, мұздықтардан пайда болған көптеген терең, тік беткейлі, түбі жазық аңғарлармен тілінген, биік, көлбеу платодан тұрады. Төбелердің бор тақтасынан құралғандығы өте жақсы су өткізгіштікті қамтамасыз етеді, соның салдарынан осы аңғарлардың көпшілігі құрғақ; іс жүзінде, Волдс аймағының барлық жерінде жер бетіндегі су тапшы. Әдетте, аңғарларды жоғарыдан көру қиын, сондықтан ландшафт көз алдыңызға шындығынан гөрі жазық көрінеді. Ерекше топографиялық ерекшеліктердің нәтижесінде "кері" шаруашылық жүйесі қалыптасқан – мал (көбінесе қой мен сиыр) аңғарларда жайылады, ал төбелер егістікке пайдаланылады.

Климат

Англияның солтүстік бөлігінде орналасқан Йоркшир Волдс аймағында орташа ендіктегі циклондардың өтуімен сипатталатын, қоңыржай теңіздік климат басым. Ауа райы күннен күнге өте өзгермелі, ал Гольфстримнің жылыту әсері аймақты оның ендігі үшін жұмсақ етеді. Волдстың жоғары жатқан жерлері оларды қоршаған төмендіктерге қарағанда сәл салқындатады, ал қыста қардың үйіліп жатуы мәселе тудырады. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері – жылына 128 күн жауын шашын жауады. Қаңтар айы әдетте ең суық, ал желтоқсан айы ең ылғалды. Ең жылы ай – тамыз, ал ең құрғақ ай – ақпан.

Солтүстік Волдс және Фламбороу Кед

Волдс Фламбороу-Хедте теңізге жетеді, мұнда борлы тас жартастар Солтүстік теңізіне құлайды. Фламбороның оңтүстігінде Бридлингтон курорты орналасқан, ал солтүстігінде Спейтонның тік жартастары Файли шығанағына қарайды. Ішкі аймақта биік Волдс жартасы Пикеринг аңғарына көз салады. Бұл аймақты Ұлы Волд аңғары деп атайды. Оны "Жипси расы" деп аталатын шағын арна толықтырады. Бұл арнаның суы Бридлингтон портына құяды. Жипси расының аңғары оңтүстікке, содан кейін шығысқа екі тік бұрышта бұрылады, бірі - Бертон Флемингте, екіншісі - Рудстонда. Құрғақ кезде арна өз бағытының кейбір бөліктерінде кеуектеніп, төмен ағыста қайта пайда болады. Бұл аймақтың тағы бір ерекшелігі – Фламбороу-Хедтің бойымен созылатын үлкен қоршау. Қоршау екі қабатты қоршаудан тұрады: ені шамамен 6 метр, тереңдігі 6 метр болатын және жер бетінен 5 метрге көтерілетін ор. Бұл нысанның шығу тегі белгісіз, бірақ ол скандинавиялық емес. Бемптон жартастары – теңіз құстарының ортасы және RSPB табиғат қорығы. Бұл Англиядағы жалғыз баклан колониясы, Ұлыбританияның 10% киттивактары және жергілікті түрлерге жататын Атлантикалық тупиктің колониясы. Ерекше елді мекендерге Фламборо ауылы, Фламборо мүйісіндегі Солтүстік және Оңтүстік Лэндинг жатады. Волдс жартасының тік беткейімен төмен қарай созылған Рейтон ауылында жергілікті борлы тастан салынған көптеген ғимараттар бар. Ханманби бұрын ірі базар қаласы болған, ал оның ғимараттары ескі үшбұрышты базар алаңына шоғырланған. Волдс жартасының солтүстік бөлігінде бірнеше ауылдар орналасқан, олардың әрқайсысының құрамында борлы төбе, құнарлы жазықтар және Пикеринг аңғарындағы батпақты жерлер бар. Фордон негізінен бірнеше шаруашылықтардан және шағын шіркеуден тұрады, оның кейбір бөліктері нормандық құрылысқа жатады. Уолд Ньютон және Бертон Флеминг Ұлы Волд аңғарында орналасқан. Вилли Хоу деп аталатын үлкен дөңгелек қоршау (Хоу – орта ағылшын тілінен шыққан топографиялық атау, көне норвег тіліндегі haugr сөзінен туындаған, ол кішкентай төбе немесе адам жасаған дөңес немесе қоршауды білдіреді) Уолд Ньютон мен Твинг арасында жатыр. Рудстон шіркеуінің ауласында Ұлыбританиядағы ең биік тұрған тас орналасқан. Волдс төбесінде Виллерби Волд және Фольктоннан жоғарыдағы Шарп Хоус сияқты тарихи халықтардың көптеген іздері сақталған. Беверли 978 жылдан бері қасиетті қала болып табылады, сол кезде король Ательстан Сент-Джонның шіркеуіндегі қабірін зиярат еткен. Брантингэм ауылы – Англияның регби лигасының үшінші дивизионында ойнайтын Халл Иониян регби командасының үйі. Беверлиде Беверли RUFC (Англияның регби лигасының жетінші дивизионы Йоркшир бірінші лигасы) және Беверли Таун Крикет Клубы (Англия мен Уэльстегі рекреациялық крикеттің ең жоғары деңгейі Йоркшир Премьер Лигасының Солтүстік дивизионы) орналасқан.

Орталық Вулдтар

Волдс тауларының батыс беткейі Гарроуби төбесінде ең биік нүктесіне жетеді. Орманды шатқалдар беткей бойында орналасқан, ал кішкентай өзендер Йорк жазығына қарай ағып түседі. Поклингтон және Маркет Вейтон сауда қалалары Волдс пен жазықтың арасында орналасқан. Гарроуби Холлынан Килнвик Персиге, Уортер Приориясы мен Лондонсборо Холлына дейін бойымен үлкен саябақтар мен үйлер жатыр. Миллингтон Миллингтон шатқалында орналасқан, ал шатқалдың биігімен өтетін жол әсіресе көркем. 499-шы іс-шара 2018 жылдың 15 наурызында өтті, бірақ ол бір атты жол бойымен жүргізумен шектелді.

Батыс Вулдтар

Гарроуби төбесінен солтүстікке қарай Гэнтонға дейін Волдс тауларының биік тіктемесі жарты ай пішінде иіліп, Йорк және Пикеринг аңғарларын аралап өтеді. Ауылдар көбінесе тіктеменің етегінде немесе Ұлы Волд аңғарының жоғарғы бөлігінде орналасқан. Риллингтон – өзені арқылы өтетін және жақын жерде Скампстон саябағы бар ауыл. Батыс Кнаптон мен Шығыс Кнаптон ауылдары арасында сарай және саябақ орналасқан, ал Кнаптон Вуд орналасқан ауылдардың оңтүстік-шығысында темір дәуіріне жататын Стейпл Хоу табылған. Wharram Percy – Ұлыбританиядағы ең танымал, толық дерлік тастап кетілген ауылдардың бірі.

Тарих және археология

Волдс аймағы археологиялық ескерткіштерге бай. Йоркшир Волдс аймағының барлық бөлігінде неолит, қола дәуірі және римдік-британдық орындарының көптеген мысалдары кездеседі. Уэссекс және Оркни сияқты, Йоркшир Волдс Британ аралдарындағы неолит кезеңінің дамуын зерттеу үшін маңызды аймақ болып табылады, себебі бұл дәуірде ол маңызды қоныс орталығына айналды. Кез келген үлкендіктегі елді мекендер емес, көбінесе оқшау шаруашылықтар тұрғын үйлердің қалыпты түрі болған, алайда олардың аз ғана бөлігі анықталды, ал көптеген дәлелдер жерлеу орындары мен ритуалдық ескерткіштерге қатысты. Уиллерби Волдтағы Фордон және Килхэмде жақында қазылған сопақ обалар көміртектік талдау бойынша шамамен б.з.б. 3700 жылға жатқызылды. Осы кезеңнің белгілі дөңгелек обасы – Ұлы Волдс аңғарының батыс жағында орналасқан монументалды Дугглби Хоу, ол 1890 жылы Ж.Р. Мортимермен жартылай қазылып зерттелді. Рудстон қыздарының қабірінде неолит дәуіріне жататын хендж ескерткіші табылды, ал Рудстон монолиті де осы кезеңге жатқызылды. Ұлы Волд аңғарының шығыс жағында орналасқан, төрт үлкен курсус ескерткіштері мен хенджден тұратын кең неолиттік ритуалдық кешен бар. Йоркшир Волдста Бронза дәуіріне жататын 1400-ден астам дөңгелек оба табылды, олар бір немесе бірнеше жерлеулерден және қабірлік заттардан тұрады. Олар жеке-жеке немесе, көбінесе, зираттар құру үшін топтастырылған түрде кездеседі. Осы орындардың көпшілігі қайта-қайта жыртылғандықтан көлемі кішірейгенімен, қазіргі ландшафтта тік тұрып, кейбір жағдайларда көзге түсетін ескерткіштер болып табылады. Римдіктер бұл аймаққа шамамен 71 жылы келді.

Мәдениет және БАҚ

Рудстонда туған жазушы Виннифред Холтби осы аймақта өмір сүрген және Волдсты "айнала қоршаған төбелердің қабаттары, байлық пен алтынға толы" деп сипаттаған. Йоркшир Волдс әртүрлі духовой аспаптар оркестрі Йоркшир Волдс аймағындағы жергілікті жерлерде өнер көрсетеді. Дэвид Хокни Йоркшир Волдстың суреттерін көптеген туындыларында бейнелеген. Бұл суреттер 2012 жылдың көктемінде Корольдік академияда өткен "A Bigger Picture" көрмесінде көрсетілді. "Йоркшир Волдс Уэй" – 2017 жылдың қаңтар айында алғаш рет көрсетілген екі бөлімді BBC телеарнасының деректі фильмі, онда Йоркшир Волдс Уэй бойымен саяхат жасалады.

Жүгірткі жолы

Англиядағы тоғыз ұлттық жолдың бірі – Йоркшир Волдс жолы, Хесследегі Хембер көпірінен басталып, жағалаудағы Файли қаласына дейін созылатын ұзақ қашықтықты жаяу жүргіншілерге арналған жол. Оны Natural England басқарады.