Кіріспе

Француздар мен үндістер соғысы кезіндегі әскери экспедиция

Брэддок экспедициясы, сондай-ақ Брэддоктың науқаны немесе (көбінесе) Брэддоктың жеңілісі деп аталатын бұл британдық әскери экспедиция, 1754 жылдан 1763 жылға дейінгі Француздар мен үндістер соғысы кезінде 1755 жылдың жазында француздардан Форт-Дюкесніні (қазіргі Питтсбург қаласының орталығында орналасқан, 1754 жылы салынған) басып алуға тырысты. 1755 жылдың 9 шілдесінде Мононгахела шайқасында британдық әскерлер жеңіліске ұшырады, ал аман қалғандары кері шегінді. Экспедиция атауын британдық күштерге жетекшілік еткен және осы жорықта қаза тапқан генерал Эдвард Брэддоктан (1695–1755 жж.) алды. Брэддоктың жеңілісі Франциямен соғыстың бастапқы кезеңдерінде британдықтар үшін ауыр соққы болды; Джон Мак Фарагер оны 18 ғасырдағы британдықтар үшін ең қасіретті жеңістердің бірі деп сипаттайды.

Өмірбаян

Брэддок экспедициясы сол жазда Солтүстік Америкада француздарға қарсы британдықтардың кең ауқымды шабуылының бір бөлігі болды. Америкадағы британдық армияның бас қолбасшысы ретінде генерал Брэддок Огайо аймағына қарсы негізгі шабуылды 2100-ге жуық сарбаздан тұратын колоннамен жетекке алды. Оның құрамында екі тұрақты полк – 44-ші және 48-ші, барлығы 1400 тұрақты сарбаз, бірнеше британдық америкалық колониясынан 700 провинциялық әскер, сондай-ақ артиллерия және басқа да қолдаушы бөлімдер болды. Брэддок осы әскерлермен Форт-Дюкесні оңай басып алатынын және содан кейін француз форттарының тізбегін жаулап, ақырында Форт-Ниагараға жететініне сенді. Джордж Вашингтон, 1754 жылдың 4 маусымында губернатор Роберт Динвидди тарапынан Вирджиния полкінің подполковнигі етіп тағайындалды, ол кезде 23 жаста болған, бұл аймақты жақсы білген және генерал Брэддоктың ерікті көмекшісі ретінде қызмет етті. Брэддоктың барлаушылар басшысы Вирджиния полкінің лейтенанты Джон Фрейзер болды. Фрейзер Turtle Creek-те жер иесі болды, Fort Necessity-де болды және француздықтар Fort Duquesne-ге алмастырған Fort Prince George-де екінші қолбасшы болып қызмет етті, бұл бекініс Аллегейни және Мононгахела өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Брэддок француздықтармен әлі одақтаспаған тайпалардан одақтас үндістерді тартуға тырысқанда көбінесе сәтсіз болды; ол Джордж Кроган басқаратын сегіз минго үндісімен бірге барлаушылар ретінде қызмет етті. Аймақтағы көптеген үндістер, әсіресе Делавэр басшысы Шингас бейтарапты сақтады. Екі күшті еуропалық империя арасындағы соғысқа қатысқан жергілікті үндістер жеңілген жаққа қосыла алмайтындықтарын түсінді. Олар Брэддоктың сәттіліктеріне немесе сәтсіздіктеріне қарай шешім қабылдайтын.

Брэддок жолы

1755 жылғы 29 мамырда Мэриленд штатындағы Камберленд фортынан аттанған экспедиция зор логистикалық қиындыққа тап болды: үлкен әскер құрамын, жабдықтарымен, азық-түлікпен және (ең бастысы, форттарға шабуыл үшін) ауыр артиллериямен, тығыз орманды Аллегей таулары арқылы және Батыс Пенсильванияға дейін, шамамен 110 миль (177 км) жол жүру қажет болды. Брэддок Бенджамин Франклиннен маңызды көмек алды, ол экспедиция үшін арбалар мен жабдықтарды сатып алуға көмектесті. Арбаларды жүргізушілердің арасында кейіннен Америка тарихының аңыздары атанған екі жас жігіт болды: Дэниел Бун және Дэниел Морган. Экспедиция құрамында лейтенант Уильям Кроуфорд пен Чарльз Скотт та болды. Британдықтардың арасында Томас Гейдж, Чарльз Ли, болашақ АҚШ президенті Джордж Вашингтон және Горацио Гейтс есімдері аталады. Экспедиция баяу жылдамдықпен өтті, себебі Брэддок Форт-Дюкесне дейін жол салуды маңызды міндет деп есептеді, өйткені ол Огайо өзенінің саласында басып алуды және ұстауды жоспарлаған бекіністі тиімді қамтамасыз етуге ниеттенді, сондай-ақ дені сау аттардың жетіспеушілігі де себебі болды. Кейбір жағдайларда, колонна күніне екі миль (шамамен 3 км) ғана жылдамдықпен қозғалды, осылайша Брэддок жолы – экспедицияның маңызды мұрасы салынды. Қозғалысты жеделдету үшін Брэддок әскерін өзі басқаратын 1300 саяхатшыдан тұратын «жедел колоннаға» бөлді, ал полковник Томас Данбар басқаратын 800 саяхатшыдан тұратын, көптеген жүкті алып жүрген қосалқы колонна артта қалды. Олар өткен жазда француз және канадалық әскерлер Вашингтонды жеңген Форт Нецесситидің қираған қалдықтарынан өтті. Жол жүрісі кезінде француз және үндістердің шағын отряды Брэддок әскерімен шайқасты. Осы уақытта Форт-Дюкесндегі француз гарнизоны 250 француз теңізшісінен және канадалық милициядан тұрды, ал форттың сыртында 640-қа жуық үндістер одақтас ретінде орналасқан. Үндістер француздармен ұзақ жылдар бойы байланысқан түрлі тайпалардан шыққан, олардың ішінде Оттава, Оджибве және Потаватоми тайпалары бар еді. Канадалық командир Клод Пьер Пекоди де Контрекёр үнділерден британдықтар фортты қоршауға әзірленіп жатқаны туралы хабар алды. Ол Брэддоктың артиллериясына төтеп бере алмайтынын түсінді және Брэддок армиясы Мононгахела өзенін кесіп өтетін кезде алдын ала шабуыл жасауға шешім қабылдады. Үндістердің одақтастары бастапқыда британдықтардың осындай үлкен күштеріне шабуыл жасауға құлшынбады, бірақ француздық дала командирі Даниэль Линар де Божо, соғысқа дайын киімдерін киіп, соғыс бояуымен әшекейленген, оларды өзінің басшылығымен жүруге көндірді.

Мононгахела шайқасы

1755 жылдың 8 шілдесінде Брэддок әскері Бас барлаушы, лейтенант Джон Фрейзерге тиесілі жерде болды. Сол күні кешке үндістер британдықтарға делегация жіберіп, кездесу өткізуді сұрады. Брэддок Вашингтон мен Фрейзерді жіберді. Үндістер британдықтардан Форт-Дюкестен француздардың бейбіт түрде шығуын келісу үшін олардың ілгерілеуін тоқтатуды өтінді. Вашингтон да, Фрейзер де Брэддокқа осыны ұсынды, бірақ ол келіспеді. 1755 жылдың 9 шілдесінде Брэддок әскері Форт-Дюкестен оңтүстікке қарай 16 шақырым жерде Мононгахела өзенін қарсылықсыз кесіп өтті. 300 гранадер мен колониялықтардан тұратын, подполковник Томас Гейдж басқаратын алдыңғы қатар алға жылжи бастады. Джордж Вашингтон оған жоспарының кемшіліктері туралы ескертуге тырысты – мысалы, француздар мен үндістер британдықтар қолданған ашық алаңдағы стильде емес, басқаша шайқасқа түседі, – бірақ оның күш-жігері ескерілмеді: Брэддок әскерлерінің «джентльмендер» сияқты күресуін талап етті. Содан кейін күтпеген жерден Гейдждің алдыңғы қатары Божу бастаған француздар мен үндістердің тобын кездестірді, олар өзенге асығып келе жатқан, кешігіп, тұрақтап үлкермеді. Кейін Гейдж сарбаздары мен француздар арасындағы шайқаста Божу гранадерлердің алғашқы оқтарынан қаза тапқандардың бірі болды. 100 француз канадасы қамалға қашып, оқтардың шуы үндістерді тоқтатса да, Божудың өлімі француздардың рухына кері әсер етпеді; Жан Даниель Дюма, француз офицері, француздардың қалған бөлігін және олардың үндістандық одақтастарын біріктірді. Мононгахела шайқасы, Жай дала шайқасы немесе Брэддоктың жеңілісі деп аталатын шайқас ресми түрде басталды. Брэддоктың күштері шамамен 1400 адамнан тұрды. Британдықтар 300-900 адамнан тұратын француздар мен үндістердің күштеріне қарсы тұрды. Көптеген жағдайларда тұрақ деп сипатталатын бұл шайқас, шын мәнінде, екі күштің күтпеген уақытта және жерде кездесуі болды. Француздар мен үндістердің жылдам және тиімді жауабы – олардың командирлерінің ерте қазасына қарамастан – Брэддоктың көптеген әскерлерін тұзаққа түсіпті деп ойлатуға жеткізді. Алайда француз шайқасы туралы есептерден француздар мен үндістердің күштері тұраққа дайындалуға кеш қалғанын және британдықтар сияқты олар да таңғалғанын көруге болады. Оқтар алмасылғаннан кейін Гейдждің алдыңғы тобы кері шегінді. Жолдың тар жерінде олар атыс естілген кезде жылдам алға жылжыған Брэддоктың негізгі күштерімен соқтығысты. Канадалық милиция мен үндістер оларды қоршап алып, жолдың бойындағы ормандардан британдықтардың қанаттарына снайперлік оқтарды жалғастырғанда, бүкіл колонна тәртіпсіздікке ұшырады. Осы кезде француз теңізшілері жолдан шығып, британдықтарды кері итеруді бастады. Брэддоктың үлгісін ұстанған офицерлер бірліктерді жолдың шегінде реттеуге тырысты, бұл стратегия солдаттарды оңай нысанаға айналдырды. Артиллериялық топтар қорғану үшін оқ атуға тырысты, бірақ олардың қаруларын дұрыс бағыттауға және жүктеуге жеткілікті орын болмады. Британдықтарды ертіп келген провинциялық әскерлер қатарынан бөлініп, өз еріктерімен атыс бастады. Осылайша, британдық сарбаздар өздерінің кейбір одақтастарын жау деп қате түсіріп, оларға оқ жаудырды. Бірнеше сағатқа созылған қақтығыстан кейін Брэддок атынан қаза тапты, ал тиімді қарсылық құлдырады. Полковник Вашингтон, командалық тізбекте ресми лауазымы болмаса да, белгілі бір тәртіпті орнатып, оны сақтай алды. Ол артқы қарауыл құрды, бұл күштің қалдықтарына жұмыстан шығуға мүмкіндік берді. Бұл оған Мононгахеланың Батыры деген лақап берді, оған тост айтылып, оның атағы біраз уақытқа бекітілді. Біз сол жерге үлкен шығынсыз жеттік, тек француздар мен үндістердің барлаушылары кейде артта қалғандарды ұстап алып отырды. Бізге келгенде, француздар мен үндістердің тобы шабуыл жасады, олардың саны үш жүзден аспайтынына сенімдімін, ал біздің жасағымыз бір мың үш жүзге жуық жақсы қаруланған әскерден тұратын, негізінен тұрақты сарбаздар, олар соншалықты үрейленді, олардың қорқынышын сипаттау мүмкін емес. Офицерлер ерлерін жігерлендіру үшін ерлікпен әрекет етті, олар қатты зардап шекті, алпысқа жуық адам қаза тапты және жарақат алды; біздің санымыздың үлкен бөлігі. Күн батқанда, аман қалған британдықтар мен отарлаушылар өздері салған жолмен қашып кетті. Брэддок 13 шілдеде ұзақ шегіну кезінде алған жарақаттарынан қайтыс болды және Форт Несесситі паркінде жерленді. Брэддок шайқасқа алып келген шамамен 1300 адамның ішінде 456-сы қаза тапты және 422-сі жарақат алды. Комиссияланған офицерлер басты нысана болды және қатты зардап шекті: 86 офицердің ішінде 26-сы қаза тапты және 37-сі жарақат алды. Британ колоннасымен бірге келген 50-ге жуық әйелдің (қызметшілер мен ас әзірлеушілер) арасында тек 4-еуі ғана аман қалды. Француздар мен канадалықтар 8 қаза тапқан және 4 жарақат алғандарын хабарлады; олардың үндістандық одақтастары 15 қаза тапқан және 12 жарақат алған. Полковник Данбар, резерв және артқы жабдықтау бөлімдерімен, аман қалғандар оның орнына келгенде, артық жабдықтар мен зеңбіректерді жоюға бұйрық берді, оның салдарынан 150 шананы өртеді. Айырықша жағдай, осы кезде жеңілген, рухы құлаған және ұйымсыз британдық күштері әлі де қарсыластарынан көп санды болды. Француздар мен үндістер қуып жеңілмеді, олар өлгендердің мүліктерін тонаумен және бас сүйектерді жинаумен тығырықтан шыға алмады. Француз командирі Дюма британдықтардың толығымен жеңілгенін түсінді. Дегенмен, оның әскерлерін ренжітуден қашыну үшін, ол олардың қуып жеңуіне тырыспады.