Кіріспе

Бельгиялық ғалым және католик діни қызметкері (1894–1966) бельгиялық физик және діни қызметкер

Жорж Анри Жозеф Эдуард Лемейтр (/l//ə/'m//ɛ//t//r//ə/ ləMETrə; ʒɔʁʒ ləmɛːtʁ; 17 шілде 1894 – 20 маусым 1966) – бельгиялық католик діни қызметкері, теориялық физик, математик, астроном және Лувен католик университетінің физика профессоры. Ол жақын орналасқан галактикалардың шегінуін кеңейіп жатқан ғаламшармен түсіндіруге болатынын алғашқылардың бірі болып болжады, бұл Эдвин Хабблдың кейіннен жасаған бақылауларымен расталды. Ол алғаш рет "Хаббл заңы" деп атады, қазір Хаббл-Лемейтр заңы деп аталады, және 1927 жылы, Хабблдың мақаласы жарық көргенге екі жыл бұрын Хаббл тұрақтысының алғашқы есебін жариялады. Лемейтр сонымен қатар ғаламның пайда болуы туралы "Ұлы жарылыс теориясын" ұсынды, оны "алғашқы атом гипотезасы" деп атады, кейін "әлемнің бастауы" деп атады.

Ерте өмір

Лемейтр Бельгияның Шарлеруа қаласында төрт баланың үлкені болып дүниеге келді. Оның әкесі Жозеф Лемейтр – табысты өнеркәсіптік тоқымашы, ал анасы – Маргарита, туған тегі Ланной. Ол 17 жасында Бельгияның Шарлеруа қаласындағы иезуиттер гимназиясында классикалық білім алғаннан кейін, Лувен католик университетінде азаматтық инженер мамандығын оқуға түсті. 1914 жылы ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа Бельгия армиясында артиллерия офицері болып қатысу үшін оқуын үзіліске жіберді. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Бельгияның Соғыс айқасын (War Cross) алақандармен алды. Соғыстан кейін физика және математиканы оқыды, иезуиттерге емес, діни қызметке дайындала бастады. 1920 жылы Шарль де ла Валле Пуссен басшылығымен жазылған «Бірнеше нақты айнымалылардың функцияларын жуықтау» (l'Approximation des fonctions de plusieurs variables réelles) тақырыбындағы диссертациясын қорғап, доктор ғылымын алды. 1923 жылдың 22 қыркүйегінде кардинал Дезире Жозеф Мерсье оны дін қызметкері етіп киялады. 1923 жылы ол Кембридж университетінде астрономия бойынша ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді, бір жыл Сент-Эдмунд үйінде (қазіргі Сент-Эдмунд колледжі, Кембридж университеті) өткізді. Сол жерде ол квакер және физик Артур Эддингтонмен жұмыс істеді, ол оны қазіргі заманғы космология, жұлдыздық астрономия және сандық талдау салаларымен таныстырды. Келесі жылы ол Массачусетс штатындағы Гарвард колледжінің обсерваториясында, тұмандықтар жөніндегі жұмысымен танымал Харлоу Шэплимен және Массачусетс технология институтында (MIT) ғылымдар бойынша докторлық бағдарламаға тіркелді.

Мансап

1925 жылы Бельгияға оралғаннан кейін, ол Лувеннің католик университетінде жартылай штатты оқытушы болып жұмыс істеді және 1927 жылы «Annales de la Société Scientifique de Bruxelles» (Брюссель ғылыми қоғамының жылнамалары) басылымында «Un Univers homogène de masse constante et de rayon croissant rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques» («Сыртқы галактикалық тұмандықтардың радиалдық жылдамдығын есепке алатын тұрақты массасы және кеңейіп келе жатқан радиусы бар біртекті ғалам») деген тақырыпта жарияланған еңбегін бастады, бұл оған халықаралық даңқ әкелді. Ол осы еңбегінде ғаламның кеңейіп жатқаны туралы жаңа идеяны ұсынды, оны ол жалпы салыстырмалылық теориясынан шығарды. Бұл идея кейін Хаббл заңы деп аталды, бірақ Лемэтр Хаббл тұрақтысының байқаулық бағасын алғаш берген адам болды. Ол ұсынған бастапқы жағдай Эйнштейннің шекті өлшемдегі статикалық ғаламның моделі ретінде қарастырылды. Еңбек Бельгиядан тыс астрономдар көп оқымайтын журналда жарияланғандықтан, үлкен әсер етпеді. 1931 жылы Артур Эддингтон мақаланы ағылшын тіліне аударуға көмектескен, бірақ «Хаббл тұрақтысын» бағалауға қатысты бөлігі ұзақ уақыт бойы белгісіз себептермен аудармаға енгізілмеді. Бұл мәселені 2011 жылы Марио Ливио түсіндірді: Лемэтр Корольдік астрономиялық қоғамға арналған мақаланы аударғанда, сол тақырыптағы жаңа зерттеулер туралы есептерді ұсыну үшін осы абзацтарды өзі алып тастады, өйткені сол кезде Хабблдің есептеулері Лемэтрдің бұрынғы есептеулерінен жақсырақ болды. Сол кезде Эйнштейн Лемэтр теориясының математикасына қарсылық білдірмесе де, ғаламның кеңейіп жатқанын қабылдамады; Лемэтр оның «Vos calculs sont corrects, mais votre physique est abominable» («Есептеулеріңіз дұрыс, бірақ физикаңыз қорқынышты») деген пікірін еске алды. Сол жылы Лемэтр MIT-ге оралып, салыстырмалылық теориясына сәйкес біркелкі инвариантты тығыздығы бар сұйықтық шардағы гравитациялық өріс туралы докторлық диссертациясын қорғады. Ph.D. дәрежесін алғаннан кейін, ол Лювеннің католик университетінде профессор болып тағайындалды. 1931 жылы Артур Эддингтон Корольдік астрономиялық қоғамның «Monthly Notices» журналында Лемэтрдің 1927 жылғы мақаласына толық түсініктеме жариялады, оны Эддингтон космологияның ең маңызды мәселелеріне «тамаша шешім» деп сипаттады. Бастапқы мақала 1931 жылы кейіннен қысқартылған ағылшын тіліндегі аудармасымен және Эддингтонның пікірлеріне жауап берген Лемэтрдің жалғасымен бірге жарияланды. Содан кейін Лемэтр физикалық ғалам мен руханилық арасындағы қарым-қатынас туралы Британдық қауымдастықтың кездесуіне қатысуға Лондонға шақырылды. Ол ғаламның бастапқы нүктеден кеңейгенін, оны «Алғашқы Атом» деп атады. Ол бұл идеяны «Nature» журналында жарияланған еңбегінде дамытты. Лемэтрдің теориясы алғаш рет ғылым және технология тақырыбындағы жалпы оқырманға арналған мақалада 1932 жылғы желтоқсанда шыққан «Popular Science» журналында пайда болды. Лемэтрдің теориясы «Ұлы Жарқын теориясы» деп белгілі болды, бұл суретті терминді 1949 жылы BBC радиосында тұрақты күйдегі ғаламның жақтаушысы болған және 2001 жылы қайтыс болғанға дейін солай болған астроном Фред Хойл ойлап тапты. Лемэтрдің ұсынысы оның әріптестерінен күмәнмен күшін жоғалтты. Эддингтон Лемэтрдің пікірін жағымсыз деп тапты. Эйнштейн оны физикалық тұрғыдан негізсіз деп ойлады, бірақ ол Лемэтрді изотроптық емес кеңею модельдерін қарастыруға шақырды, сондықтан ол тұжырымдаманы мүлдем жоққа шығармайтыны анық болды. Эйнштейн Лемэтрдің статикалық ғаламның Эйнштейннің моделі шексіз өткенге дейін сақтала алмайтындығы туралы дәлелін де бағалады. Мануэль Сандовал Вальяртамен бірге Лемэтр ғарыштық сәулелердің қарқындылығы ендікке байланысты өзгеретінін анықтады, өйткені бұл зарядталған бөлшектер Жердің магнит өрісімен өзара әрекеттеседі. Олардың есептеулерінде Лемэтр мен Валларта Ваньвар Буш әзірлеген МТИ-дің дифференциалдық анализатор компьютерін қолданды. Олар сондай-ақ бастапқы ғарыштық сәулелену теориясын жасап, оны Күннің магнит өрісін және галактиканың айналу әсерін зерттеуге қолданды. Лемэтр мен Эйнштейн төрт рет кездесті: 1927 жылы Брюссельде Солвей конференциясы кезінде; 1932 жылы Бельгияда Брюссельде конференциялар циклі кезінде; 1933 жылдың қаңтарында Калифорнияда; және 1935 жылы Принстонда. 1933 жылы Калифорния технология институтында Лемэтр өз теориясын егжей-тегжейлі түсіндіргеннен кейін Эйнштейн орнынан тұрып, қошеметтеп: «Бұл мен естіген жаратылыстың ең әдемі және қанағаттанарлық түсіндірілуі», - деді. Алайда, сол кездегі газеттерде бұл цитатаның дұрыстығы туралы келіспеушіліктер болды, және Эйнштейн теорияның барлығына емес, тек ғарыштық сәулелердің бастапқы «жарылыстың» қалдықтары болуы мүмкін деген Лемэтрдің ұсынысына қатысты айтқан болуы мүмкін. 1933 жылы ол ғаламның кеңеюі туралы теориясын қайта жаңартып, «Annales de la Société Scientifique de Bruxelles» журналында толыққанды нұсқасын жариялағанда, Лемэтр ең көп танылды. Әлемнің газеттері оны белгілі бельгиялық ғалым деп атады және оны жаңа космологиялық физиканың көшбасшысы деп сипаттады. Сондай-ақ 1933 жылы Лемэтр АҚШ Католик университетінде қонақ профессор болып қызмет етті. 1935 жылдың 27 шілдесінде ол кардинал Йозеф Ван Роймен Малиннің соборының құрметті каноны болып тағайындалды. 1936 жылы ол Папалық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды және белсенді рөл атқарды, 1960 жылдың наурызынан өліміне дейін оның президенті болып қызмет етті. 1941 жылы ол Бельгияның корольдік ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1950 жылдары ол біртіндеп оқыту жүктемесінен бас тартып, 1964 жылы зейнеткерлікке шыққанда толығымен тоқтатты. 1962 жылы Лувеннің католик университетінен француз тілдес студенттерді қууға қарсы күресу үшін Жерар Гариттемен бірге ACAPSUL қозғалысын құрды. 1962–65 жылдарғы Екінші Ватикан кеңесінде ол Папа Иоанн XXIII-тен тууды бақылау жөніндегі Папалық комиссияның төртінші сессиясына қатысуға шақырылды. Алайда, денсаулығының нашарлығына байланысты Римге бару мүмкін болмады (1964 жылдың желтоқсанында жүрек талмасы болды), сондықтан Лемэтр бас тартты, оны осы лауазымға таңдалғанына таң қалғанын айтты. Ол Доминик коллегасы, Père Henri de Riedmatten-ге математиктің өзінің білімінен тыс салаға қатысуы қауіпті деп ойлағанын айтты. 1960 жылы Папа Иоанн XXIII оны үй шаруасының прелаты (Монсиньор) етіп тағайындады.

Құрметтер

1934 жылдың 17 наурызында Лемейтр король Леопольд III-ден Франки сыйлығын, Бельгияның ең жоғары ғылыми марапатын алды. Оның ұсынысын Альберт Эйнштейн, Шарль де ла Валле Пуссен және Александр де Хемптенн жасады. Халықаралық қазылар алқасының мүшелері Эддингтон, Лангевин, Теофил де Дондер және Марсель Дехалу болды. Сол жылы Вилланова университетінің Мендель медалімен марапатталды. 1936 жылы Лемейтр француз астрономиялық қоғамы – Société astronomique de France-ның ең жоғары сыйлығы – Prix Jules Janssen сыйлығын алды. Бельгия үкіметі ерекше ғалымдарға арналған тағы бір марапатты 1950 жылы оған берді: 1933–1942 жылдар аралығындағы қолданбалы ғылымдар саласындағы онжылдық сыйлық. 1953 жылы оған Корольдік астрономиялық қоғам тапсырған алғашқы Эддингтон медалі табысталды. 2005 жылы Лемэтр VRT телеарнасының фламандтық «Ең ұлы бельгиялық» («De Grootste Belg») бағдарламасында 61-орынды иеленді. Сол жылы RTBF телешоуының көрермендері оны «Ең ұлы бельгиялықтар» («Les plus grands Belges») бағдарламасында 78-орынға қойды. Кейін, 2022 жылдың желтоқсанында VRT архивінен 1964 жылы Жорж Лемейтрмен жасалған 20 минуттық жоғалған сұхбат табылды, бұл «қымбат мұра» дейді космолог Томас Хертог. 2018 жылдың 17 шілдесінде Google Doodle Жорж Лемейтрдің 124-ші туған күнін тойлады. 2018 жылдың 26 қазанында Халықаралық астрономиялық одақтың барлық мүшелері арасында өткен электрондық дауыс беру нәтижесінде 78% дауыспен Хаббл заңының атын Хаббл–Лемейтр заңы деп өзгерту ұсынылды.