Кіріспе

Сен-Жермен графы (французша: Comte de Saint Germain; kɔ̃t də sɛ̃ ʒɛʁmɛ̃; шамамен 1691 немесе 1712 – 1784 жылғы 27 ақпан) – шын аты мен тегі белгісіз, ғылым, алхимия, философия және өнер салаларындағы қызығушылықтары мен жетістіктерімен танымал еуропалық авантюрист. Ол 18 ғасырдың ортасындағы еуропалық жоғары қоғамда өзінің еңбектері мен қызығушылықтары арқасында танымал болды. Ол Казанова, Вольтер және Моцарт сияқты сол заманғы көрнекті тұлғалармен байланыс жасады. Граф түрлі есімдер мен титулдарды қолданды, оның ішінде Монферрат маркизі (фран. Marquis de Montferrat), Белламарр графы (фран. Comte Bellamarre), Шёнинг рыцары (фран. Chevalier Schoening), Велдон графы, Солтиков графы (фран. Comte Soltikoff), Мануэль Дориа, Цароги графы және Рагочи князі (нем. Prinz Ragoczy). Ол 1740 жылдардың басында Сен-Жермен графы деген атаумен таныла бастаған. Ол өте керемет шаруалар жасады (мысалы, 500 жыл өмір сүргенін айтты), бұл Вольтерді оны "Ғажайып адам" деп атауға және "ол өлмейтін, барлығын білетін адам" деуге итермеледі. Гессен-Кассель князі Карл оны "көтерілген ең ұлы философтардың бірі" деп атады.

Нидерланд Республикасы

1760 жылдың наурыз айында Жеті жылдық соғыстың қақ ең қызу кезінде Сен-Жермен Гаагаға сапарлады. Амстердамда ол банкирлер Адриан мен Томас Хоуптың үйінде тұрып, Людовик XV үшін кепіл ретінде алмаз арқылы ақша қарызға алуға келгенін айтты. Ол Гронсвельд графы Бертран Филипке Весп қаласында фарфор фабрикасын ашуға, пеш және бояулар бойынша маман ретінде көмектесті. Сен-Жермен Людвиг Эрнест герцогінің көмегімен Ұлыбритания мен Франция арасында бейбіт келіссөздер бастауға тырысты. Британдық дипломаттар Сен-Жерменнің герцог де Белль-Айль және мүмкін мадам де Помпадурдың қолдауында екенін, олардың француз сыртқы істер министрі, Австрияны қолдайтын герцог де Шуазолді озатуға тырысқанын анықтады. Алайда, Ұлыбритания Франция патшасының тікелей өкілеттігі болмаса Сен-Жерменмен келісімге келмейтін еді. Герцог де Шуазол XV Людовикті Сен-Жерменді мойындамауға және оны тұтқындауды талап етуге көндірді. Голландиялық дипломат граф Бентинк де Роон тұтқындауға бұйрықты Францияның ішкі саясатының бөлігі деп есептеді, Голландия оған араласпауы керек. Бірақ Сен-Жерменді экстрадициялаудан тікелей бас тарту да саяси дұрыс болмайды деп саналды. Сондықтан де Роон, британдық елші, генерал Джозеф Йорк берген паспортпен Сен-Жерменнің Англияға кетуіне көмектесті. Бұл паспорт "бос" нысанмен жасалған, бұл Сен-Жерменге 1760 жылдың мамыр айында Хеллевоцлуистен Лондонға жалған атпен саяхаттауға мүмкіндік берді, бұл практика сол кезде ресми түрде қабылданғанын көрсетеді. Санкт-Петербургтен Сен-Жермен Берлинге, Венаға, Миланға, Уббергенге және Цутфенге (1762 жылдың маусымы), Амстердамға (1762 жылдың тамызы), Венецияға (1769), Ливорноға (1770), Нюрнбергке (1772), Мантуяға (1773), Гаагаға (1774) және Бад-Швальбахқа сапарлады.

Музыкалық шығармалар

Графқа жатқызылған келесі музыка тізімі Жан Овертон Фуллердің "The Comte de Saint Germain" кітабының ІІ қосымшасынан келтірілген.

Ағылшын әндері

Op. 4 Махаббатқа және маған арналған бойжеткен (О, егер сен қасиетті әдеміліктерімді білсең). Ми-бемоль мажор (Си-бемоль мажор деп белгіленген), Op. 5 Мен сені аз жақсы көремін дегенді білдірмейді. Фа мажор, Op. 6 Жұмсақ махаббат, осы сәтте маған жолдас бол. Ре мажор, Op. 7 Юпитер, Фанидің жүзіне қарағанда. Ре мажор.

Әдеби шығармалары

Саяси интригалардың шағын бөліктерін, бірнеше музыкалық туындыларды және бір мистикалық өлеңді ескермесек, графқа жатқызылатын тек екі жазба бар: La Très Sainte Trinosophie және атаусыз Сен-Жерменнің үшбұрышты кітабы (Үшбұрышты қолжазба). Сен-Жермен графына жатқызылған алғашқы кітап – La Très Sainte Trinosophie, 18 ғасырдағы көркем безендірілген қолжазба. Ол рухани бастау жолын немесе алхимиалық процесті, түсіндіруге байланысты, символдық тілмен сипаттайды. Бұл кітап бірнеше рет жарық көрді, ең белгілісі 1933 жылы Лос-Анджелесте Манли П. Холл басып шығарды. Сен-Жерменге жатқызу негізі – түпнұсқа қолжазбаның мұқабасына жазылған қолмен жазылған жазба, онда бұл мәтіннің Сен-Жерменнің иелігінде болған нұсқасының көшірмесі екені айтылған. Ник Косс 2011 жылы осы қолжазбаны шифрлап, аударды және 2015 жылы Ouroboros Press баспасында The Triangular Book of St. Germain деген атпен жариялады. Бірінші туындыдан айырмашылығы, онда Сен-Жермен тікелей оның авторы ретінде көрсетілген. Кітапта Сен-Жермен графының аңызымен байланысты екі ерекше құбылысты – зор байлыққа ие болу мен өмірді ұзартуды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін сиқырлы рәсім сипатталған.

Соңғы күндер

1779 жылы граф Шлезвигтің Альтона қаласына келді, онда ол Гессен-Кассельдің принці Карлмен танысты, екеуі де мистикамен қызығушылық танытты. Карл бірнеше құпия қоғамның мүшесі еді. Граф Карлға бірнеше асыл тастарын көрсетіп, матаға бояудың жаңа әдісін өзі ойлап тапқанына көндірді. Карл, әсерленгеннен кейін, графты Эккернфьордедегі тасталған фабрикаға орналастырды, оны Карл граф үшін арнайы сатып алған еді, сондай-ақ графқа жобаны жүзеге асыру үшін қажетті материалдармен және маталармен қамтамасыз етті. Келесі жылдары екеуі жиі кездесіп, Карл жазғы резиденциясы Луизенлундта алхимиялық тәжірибелер жүргізу үшін зертхана жабдықтап берді, онда олар, басқа нәрселермен қатар, асыл тастар мен әшекейлер жасаумен айналысты. Кейін Карл хатында графтың тек оған ғана шын жүрегімен сенгенін айтты. Граф Карлға өзінің Франциск II Ракоцидің ұлы екенін және Шлезвигке келген кезде 88 жаста болғанын жеткізді.

Өлім

Граф 1784 жылғы 27 ақпанда Карл Кассельде болған кезде фабрикадағы резиденциясында қайтыс болды. Оның өлімі Эккернфьорде қаласындағы Санкт-Николай шіркеуінің (De. St. Nicolaikirche) тізіліміне енгізілді. 2 наурызда Эккернфьордеде жеке қабірге жерленді, оның құны келесі күні шіркеудің есеп кітаптарында тіркелді. 3 сәуірде, яғни қайтыс болғаннан кейін бір айдан астам уақыт өткен соң, Эккернфьорде қаласының әкімі мен қалалық кеңесі графтың қалған мүлігін аукционға шығару туралы ресми хабарлама жасады, егер белгілі бір мерзім ішінде оның туыстары табылмаса. Чарльз фабриканы тәжге сыйға берді, кейін ол ауруханаға айналдырылды. Жан Фуллер 1988 жылы зерттеу жұмысы барысында графтың өлімінен кейін қалған мүлкі – төленген шоттардың, түбіртектердің және квитанциялардың жиынтығы екенін анықтады; 82 рейхсталер мен 13 шиллинг ақша; сондай-ақ киім-кешектің 29 түрлі жиынтығы (қолғаптар, шұлықтар, шалбарлар, көйлектер және т.б.), 14 зығырдан жасалған көйлек, тағы сегіз түрлі зығырдан жасалған бұйымдар тобы және түрлі шаруашылық заттары (мысалы, қырыққыштар, белдіктер, тіс щеткалары, күн көзілдіріктері, тарақтар және т.б.). Алмаз, әшекейлер, алтын немесе басқа қымбат бұйымдар тізімде болған жоқ, сондай-ақ саяхаттардан әкелген мәдени мүліктер, жеке заттары (оның скрипкасы сияқты) немесе хат-хабарлар да сақталмаған.

Өмірбаяндары

Ең танымал өмірбаян – Изабель Купер Оуклидің «Сент-Жермен графы» (1912) кітабы, ол қанағаттанарлық өмірбаяндық очерк ұсынады. Бұл граф туралы 18 ғасырда оны білген француз аристократиясының мүшелері жазған хаттардың, күнделіктердің және жеке жазбалардың жинағы. Тағы бір қызықты өмірбаяндық очерк Элифас Левидің «Сиқыр тарихы» кітабында кездеседі, ол алғаш рет 1913 жылы жарық көрген. Сонымен қатар, көптеген француз және неміс өмірбаяндық еңбектері жарық көрді, олардың ішінде Питер Крассаның «Дер Видергенгер: Граф фон Сент-Жерменнің уақыттан тыс өмірі», Мари Рэймонд Делормның «Сент-Жермен графы» және Пьер Серья мен Франсуа Этюиннің «Жұмбақ Сент-Жермен графы» кітаптары бар. Манли Палмер Холл өзінің «Даналар мен көрегендер» (1959) еңбегінде Е. М. Эттингердің «Сент-Жермен графы» (1846) өмірбаянына сілтеме жасайды.

Теософияда

Граф, кейде Мастер Ракоцци немесе Мастер Р деп те аталады, түрлі теософиялық және пост-теософиялық ілімдерде ежелгі білімнің аңыздық рухани ұстазы ретінде қарастырылады. Ол Суқұйғыш дәуірінің Жаңа дәуір мәдениетіне жауапты деп саналады және граф Сен-Жерменмен (fl. 1710–1784) – сарайдағы адам, авантюрист, өнертапқыш, алхимик, пианист, скрипкашы және әуесқой композитор ретінде танылады. Кейбір деректерде Сен-Жермен есімін өзі үшін ойлап тапқандығы, оның латынша Sanctus Germanus-тың француз тіліндегі нұсқасы, яғни "Қасиетті бауыр" деген мағынаны білдіргендігі айтылады. Көтерілген шеберлердің ілімдерінде (бірақ дәстүрлі теософияда емес) Мастер Р немесе Мастер Ракоцци Сент-Жерменнен бөлек және ерекше тұлға болып саналады.

Өмірбаяндары

Сен-Жермен туралы бірнеше "авторитетті" биографтар бар, олар көбінесе бір-бірімен келіспейді. Ең танымал екі өмірбаян – Изабель Купер Оуклидің "Сен-Жермен графы" (1912) және Жан Овертон Фуллердің "Сен-Жермен графы: Ракоци үйінің соңғы ұрпағы" (1988) еңбектері. Біріншісі – граф туралы 18 ғасырда оны білген француз аристократиясының мүшелері жазған хаттардың, күнделіктердің және жеке жазбалардың жинағы. Реймонд Бернардтың "Ұлы құпия – Сен-Жермен" кітабы графтың өмірінің көптеген қырларын қамтиды, соның ішінде оның сэр Фрэнсис Бэконмен және Шекспирдің шығармаларының авторымен байланысын да қарастырады. "Ұлы құпия, Сен-Жермен графы" кітабында Сен-Жерменнің туған шағында Фрэнсис Бэкон болғаны, ал кейіннен Шекспирге жатқызылатын пьесалардың барлығын жазғаны айтылады. Бернард, сондай-ақ, Иллинойс штатының Шомбург қаласындағы Сен-Жермен қоры да Франсис Бэконның Елизавета мен Лорд Дадлидің баласы болғанын, бірақ бұл құпия сақталғанын мәлімдейді. Осы теория бойынша, Фрэнсис Бэкон отбасында өскен, бірақ өзінің нағыз тегін білген және пьесалардың мәтінінде, суреттерде және Бэконның шифрын қолдану арқылы Шекспирдің туындыларында осыған қатысты көптеген ишаралар қалдырған. Манли Палмер Холл өзінің "Барлық дәуірлердің құпия ілімдері" еңбегінде Бернардпен бірдей сипаттамаларды келтіреді, соның ішінде Шекспирдің жазбаларын Фрэнсис Бэкон сияқты ұлы білушіге жатқызуды және оны Сен-Жермен графымен біріктіру мүмкіндігін де қарастырады. Сонымен қатар, көптеген француз және неміс өмірбаян жарық көрген, олардың ішінде Питер Крассаның "Дер Видергенгер: Дас Зайтлозе Либен дес Графен фон Сент-Жермен", Мари Рэймонд Делормның "Сен-Жермен графы" және Пьер Серья мен Франсуа Этюиннің "Л'Энигматик граф Сент-Жермен" кітаптары бар.

Гай Баллардтың айтуынша, оған Сен-Жермен диктант жазған кітаптар

Сен-Жермен – Сен-Жермен баспасынан (Сен-Жермен қорының баспа бөлімшесі) жарық көрген кітаптар сериясының орталық тұлғасы. Алғашқы екі том, «Ашылған сырлар» және «Сиқырлы күш», Гай Баллардты «Годфре Рэй Кинг» деген атпен жазған, Сен-Жерменді Иса сияқты адамзатқа көмектесетін Көтерілген шебер ретінде сипаттайды. Осы екі кітабында Баллард Сен-Жерменмен болған жеке тәжірибелерін баяндайды және Теософиямен үйлесетін көптеген үйретімдерді ашады. Үшінші том, «Мен Амын» сөздері, 1930 жылы құрылған «Мен Амын» діни қызметінің қасиетті кітаптарының негізінде жатқан материалды қамтиды – Көтерілген шеберлердің ілімдеріне негізделген алғашқы дін. Сен-Жермен кітаптар сериясының 20 томы бар, олар «Жасыл кітаптар» деп те аталады. Тағы бір маңызды еңбек – «Габалис графы», ол сэр Фрэнсис Бэконның қолынан шыққан, ол Көтеріліп, Санктус Герман немесе Сен-Жермен ретінде қайтып келгенге дейін жазылған. 1670 жылы басылған бұл кітапта Нью-Йорктегі Фрик коллекциясындағы Рембрандттың әйгілі «Польша аттысы» суреті бар, ол сэр Фрэнсис Бэконның, яғни Габалис графының немесе Каббала графының суреті деп есептеледі. Гай Баллардтың әйелі, Лотос Рэй Кинг (Эдна Баллардтың псевдонимі), «Мен Амын» діни қызметінің дөңгелек үстел әңгімелерінде осы кітаптың авторы Көтерілген шебер Сен-Жермен екенін айтқан.

Эзотерикалық қызмет

Көптеген топтар Сен-Жерменді Ежелгі даналықтың шебері немесе Көтерілген шебері деп аталатын табиғаттан тыс күшке ие тұлға ретінде құрметтейді. Көтерілген шеберлердің ілімінде ол жай ғана Сен-Жермен, немесе Көтерілген шебер Сен-Жермен деп аталады. Көтерілген шебер ретінде Сен-Жерменде телепортация, левитация, қабырғалар арқылы өту және телепатия арқылы адамдарға ықпал ету сияқты көптеген сиқырлы қабілеттер бар деп есептеледі. Теософиялық қоғам Блаватскаяның қайтысынан кейін оны Махатма, Ежелгі даналықтың шебері немесе Адеп деп санады. Елена Блаватская оның Білім шеберлерінің бірі екенін және оған құпия құжаттарды бергенін айтты. Кейбір эзотерикалық топтар оған АҚШ Тәуелсіздік декларациясы мен Конституциясын жасауға бастаушы әкелерге шабыт сыйлаған, сондай-ақ АҚШ Ұлы мөрінің дизайнын ұсынған деп есептейді. Жаңа дәуір сенімдерінде Сен-Жермен қызғылт түс, аметист әшекейі және қызғылт түсті мальтий кресімен (әдетте темір крест стиліндегі крест пате нұсқасы) байланыстырылады. Ол сондай-ақ "Жетінші сәуленің Чоханы" деп те танылады. Теософиялық қоғамның мәлімдемесіне сәйкес, Жеті сәуле – жеке жандарды және әр 2158 жылдық астрологиялық дәуірдің дамуын басқаратын жеті метафизикалық принцип. Теософия бойынша, келесі астрологиялық дәуір, Суқұйғыш дәуірі, Жетінші (көк) сәулемен (Тәртіп сәулесі) басқарылатындықтан, Сен-Жермен кейде "Суқұйғыш дәуірінің Иерархы" деп аталады. Көтерілген шеберлердің ілімінде Сен-Жермен – "Бұл әлемдер жүйесінің Бостандық Құдайы". Көтерілген шеберлердің іліміне сәйкес, Суқұйғыш дәуірінің басталуына дейінгі алдын ала дайындық 1956 жылдың 1 шілдесінде басталды, сол кезде Көтерілген шебер Сен-Жермен бұрынғы Астрологиялық дәуірдің Иерархы, Көтерілген шебер Исаны алмастырды, ол шамамен 2000 жыл бойы "Балықтар дәуірінің Иерархы" болды. Элис Бейлидің еңбектерінде Сен-Жермен Ракоци шебері немесе Р шебері деп аталады. Көтерілген шеберлердің ілімінде Ракоци шебері, басқаша айтқанда Ұлы Құдайлық директор, Ұлы Ақ Ағайындылықтағы Сен-Жерменнің ұстазы болып саналады. Элис А. Бейлидің "Иерархияның сыртқы көрінісі" кітабы (1957 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған бұрынғы аяндардың жинағы) оның рухани шебер ретіндегі рөлі туралы ең көп ақпарат береді. Сен-Жерменнің рухани атағы – Өркениеттің Иесі, ал оның міндеті – Суқұйғыш дәуірінің жаңа өркениетін құру. Ол телепатиялық түрде Суқұйғыш дәуірінің жаңа өркениетін құруға ықпал ететін адамдарға әсер етеді деп есептеледі. Элис Бейли "б.з. 2025 жылдан кейін" Иса, Ракоци (Сен-Жермен), Кутуми және басқа да Рухани Иерархия мүшелері "сыртқа шығады", яғни рухани әлемдерден түсіп, Жер бетіндегі көрінетін, қолға тигізетін денелерде өзара әрекеттеседі, шәкірттерімен қоршалған ашрамдарда болады деп мәлімдеді. Элис Бейли Сен-Жерменді "Мәсіхтің атқарушы кеңесінің басқарушысы" деп атады. (Теософтар "Ұстаз Иса" мен "Мәсіхті" екі бөлек және ерекше тұлға деп қарастырады. Олар Кэринтус (фл. 100 ж.) жақтаған гностикалық Мәсіх тануын қабылдайды, соған сәйкес "Мәсіх" – Исаның үш жылдық қызметі кезінде ғана Исаға кірген күш.) Кейбір теософтардың пікірінше, "Мәсіх" – жоғары дамыған рухани тұлға, оның нақты аты Майтрейя. Бұл Майтрейя буддизмде Бодхисаттва Майтрейя ретінде танымал, ол Жер бетіндегі келесі Будда болу үшін дайындықтан өтуде. Элис Бейлидің айтуынша, "Мәсіхтің атқарушы кеңесі" – Ежелгі Даналық Шеберлерінің арнайы кіші тобы, Мәсіхтің екінші келуіне және содан кейін Суқұйғыш дәуірінің басталуына жол ашумен жүктелген.

Бұрынғы өмірлері

Теософиялық қоғам (Теософистердің Біріккен ложасымен шатастырмау керек) және Аспанға көтерілген ұстаздар ілімі бойынша Сен-Жермен келесідей өмірге келді. (Ескертпе: Теософиялық және Аспанға көтерілген ұстаздар іліміндегі барлық топтар осы инкарнациялардың барлығын жарамды деп қабылдамайды. Сен-Жерменнің киелі Альбан, Прокл, Роджер Бэкон және сэр Фрэнсис Бэкон ретінде өмір сүргені жалпыға мәлім. 70 мың жыл бұрын "Күн қаласы" деп аталатын қалада орналасқан Алтын ғасыр өркениетінің билеушісі, ол қазіргі Сахара шөліндегі бұрынғы жасыл және құнарлы аймақта, бастапқыда Атлантидадан жіберілген колония болған. 13 мың жыл бұрын Атлантида өркениетінің жоғары рухани қызметкері, ол қазіргі Куба деп аталатын аралда Атлантиданың негізгі аралынан жіберілген атлантикалық колонияда орналасқан Тазарту ғибадатханасында Лорд Задкиел орденінде қызмет еткен. Самуил, б.з.д. 11 ғасырындағы Израильдегі дінбасы, пайғамбар, рухани қызметкер және еврейлердің соңғы судьясы. Гесиод, грек ақыны, оның еңбектері грек мифологиясы мен космологиясын түсінудің маңызды көзі болып табылады (б.з.д. шамамен 700 жыл). Платон, Пифагордың шәкірттерімен және Мысырдағы ғалымдармен оқыған философ. Ол Афины академиясында өзінің философиялық мектебін құрды (б.з.д. 427–347 жылдар). Қасиетті Жүсіп, б.з. 1 ғасыры, Назарет. Мәриямның күйеуі және Исаның қамқоршысы. Сент-Олбан, 3-шы немесе 4-ші ғасырдың басында, Веруламиум қаласы, кейіннен Сент-Олбанс, Гертфордшир, Англия. Бірінші британдық шейіт – ол қашып бара жатқан дін қызметкерін баспанаға алды, шын ниетті ізбасар болды және оның орнына өлу үшін дін қызметкері болып киінгендіктен өлім жазасына кесілді. Прокл, шамамен 410–485 жылдары. Афина. Жаңа платонизмнің соңғы ірі грек философы. Ол Платон академиясын басқарды және философия, астрономия, математика және грамматика туралы көп жазды. Мерлин. Король Артурдың Камелотындағы мифтік сиқыршы және кеңесші, ол Дөңгелек үстелдің рыцарлары орденін құруға шабыттандырды. Роджер Бэкон, шамамен 1220–1292 жылдары, Англия. Философ, білім беру реформаторы және тәжірибелік ғалым. Қазіргі ғылымның алға басушысы, алхимия, оптика, математика және тілдерді жан-жақты зерттегенімен танымал. 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басында Германиядағы құпия қоғамдарды ұйымдастырушы. Оның күш-жігерінің нәтижесінде "Christian Rosenkreuz" деп аталатын, мүмкін, ойдан шығарылған кейіпкер жасалды. Христофор Колумб, 1451–1506 жылдары. Италияның Генуя қаласында туған және Португалияға қоныс аударған деп есептеледі. Испания королі Фердинанд пен королева Изабелланың демеуімен 1492 жылы Жаңа әлемге төрт сапарының біріншісінде Америкаға жетті. Фрэнсис Бэкон, 1561–1626, Англия. Философ, мемлекет қайраткері, эссеші және әдеби шебер, Шекспир пьесаларының авторы (Аспанға көтерілген ұстаздар іліміне сәйкес), индуктивті ғылымның негізін қалаушы және ғылыми революцияның жаршысы.

Қожалық дәрежесіне көтерілу

Аспанға көтерілген ұстаздар іліміне сәйкес, Фрэнсис Бэкон 1626 жылғы 9 сәуірде, Пасха жексенбісінде өз өлімін қосақтап, тіпті өзінің қабірге қойылған күйінде жасырынбақпен жерлеу рәсіміне қатысқан. Аспанға көтерілген ұстаздардың жақтастары одан кейін құпия түрде Трансильванияға (сол кезде Венгрияның, қазір Румынияның бір бөлігі) Венгрия ақсүйек отбасының Ракоци сарайына барғанына сенеди. Соңында, 1684 жылғы 1 мамырда ол (алхимия білімі арқылы) физикалық көтеріліске (өлімсіздікке және мәңгілік жастыққа – бастаудың алтыншы деңгейіне) қол жеткізді деп есептеледі, осы кезде Фрэнсис Бэкон «Сен-Жермен» есімін қабылдады.

Скептикалық көзқарас

Ғалым К. Пол Джонсон Мадам Блаватская жазған және хаттар шығарған "Ұстаздардың" шындығында оның ұстаздары болған адамдардың идеализацияланған бейнелері екенін айтады. Сондай-ақ, Пол Цвайгтың "Өліктермен сөйлесу және басқа да көңіл көтерулер" атты мақаласын қараңыз, The New York Times, 5 қазан 1980, онда Мадам Блаватскаяның аян-аяқтары алдаушылық деп есептеледі.