Кіріспе
Канадалық математик Роберт Феллан Лэнглендс (Robert Phelan Langlands, 6 қазан 1936 жылы туған) – канадалық математик. Ол Лэнглендс бағдарламасын құрғандығымен ең белгілі, бұл бағдарлама – бейнелеу теориясы мен автоморфтық формаларды сандар теориясындағы Галуа топтарының зерттеуімен байланысты конъектуралар мен нәтижелердің кең желісі. Осы еңбегі үшін ол 2018 жылғы Абель сыйлығына ие болды. Ол зейнеткер профессор болды және 2020 жылға дейін Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтында Альберт Эйнштейннің кабинетін иеленді.
Robert Phelan Langlands, ('/l//æ//ŋ//l//ə//n//d//z/; born October 6, 1936) is a Canadian mathematician. He is best known as the founder of the Langlands program, a vast web of conjectures and results connecting representation theory and automorphic forms to the study of Galois groups in number theory, for which he received the 2018 Abel Prize. He was an emeritus professor and occupied Albert Einstein's office at the Institute for Advanced Study in Princeton, until 2020 when he retired.
Мансап
Лэнглендс 1936 жылы Канаданың Британдық Колумбия провинциясының Нью-Вестминстер қаласында Роберт Лэнглендс пен Кэтлин Фелан отбасында дүниеге келген. Оның екі кіші қарындасы бар (Мэри 1938 жылы туған, Салли 1941 жылы туған). 1945 жылы оның отбасы АҚШ шекарасына жақын Уайт-Рокқа көшіп барды, онда оның ата-анасы құрылыс материалдарын сату және құрылыс бизнесімен айналысты. Ол Семияму орта мектебін бітіріп, 16 жасында Британдық Колумбия университетіне түсіп, 1957 жылы математика мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды, ал 1958 жылы магистратураны бітірді. Содан кейін ол Йель университетіне оқуға барып, 1960 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Оның алғашқы академиялық лауазымы 1960 жылдан 1967 жылға дейін Принстон университетінде болды, онда ол доцент болып жұмыс істеді. 1964-1965 жылдары ол Калифорния университетінде (Беркли) Миллер ғылыми зерттеушісі болды, содан кейін 1967-1972 жылдары Йель университетінің профессоры қызметін атқарды. 1972 жылы ол Жоғары оқу орынындағы Герман Вейл профессоры болып тағайындалды және 2007 жылдың қаңтарында профессор-эмеритус атағын алды. Бірақ ол көп ұзамай бейнелеу теориясына көшті, Хариш Чандраның әдістерін автоморфтық формалар теориясына бейімдеді. Бұл саладағы алғашқы жетістігі – белгілі бір автоморфтық формалар кеңістіктерінің өлшемдері үшін формула жасау болды, онда Хариш Чандраның дискретті қатарларының белгілі бір түрлері кездеседі. Одан кейін ол бірден жоғары дәрежелі редуктивті топтар үшін Эйзенштейн қатарларының аналитикалық теориясын құрастырды, осылайша Ханс Маас, Уолтер Роэлке және Атле Сельбергтің 1950 жылдардың басында бірінші дәрежелі топтар үшін жасаған жұмыстарын кеңейтті. Бұл арифметикалық үлестердің үздіксіз спектрлерін жалпы түрде сипаттауға тең болды және барлық автоморфтық формалар кусп формалары мен кіші топтардағы кусп формаларынан индукцияланған Эйзенштейн қатарларының қалдықтары арқылы туындайтындығын көрсетті. Бірінші қолданылу ретінде ол рационал сандар үстінде анықталған кез келген жай ғана байланысқан Шевалье топтарының үлкен класы үшін Тамагава сандары бойынша Вейль болжамын дәлелдеді. Бұрын бұл тек бірнеше оқшауланған жағдайларда және кейбір классикалық топтарда ғана белгілі болған, онда оны индукция арқылы көрсетуге болады. Бұл жұмыстың екінші қолданылуы ретінде ол автоморфтық формалар теориясында пайда болатын функциялардың үлкен класы үшін мероморфтық жалғастыруды көрсетті, бұрын олардың мұндай қасиеттері белгісіз болған. Бұл Эйзенштейн қатарларының тұрақты мүшелерінде пайда болды, ал мероморфтық және әлсіз функционалдық теңдеу Эйзенштейн қатарлары үшін функционалдық теңдеулердің салдары болды. Бұл жұмыс 1966-1967 жылдардың қысында Лэнглендс бағдарламасы деп аталатын қазір жақсы танымал болжамдарға әкелді. Олар бұрын белгілі болған өзара байланыс мысалдарының кеңінен жалпылануын ұсынады, соның ішінде (а) классикалық сыныптық өріс теориясы, онда жергілікті және арифметикалық абельдік Галуа топтарының кейіптері жергілікті мультипликативтік топтардың және идеалдық үлестік топтың кейіптерімен сәйкестендіріледі; (b) Мартин Эйхлер мен Горо Шимураның бұрынғы нәтижелері, онда жоғарғы жартысы жазықтығының арифметикалық үлестерінің Хассе-Вейл зета функциялары Хекке голоморфты автоморфтық формалар теориясында кездесетін функциялармен сәйкестендіріледі. Бұл болжамдар алғаш рет Вейльге жолданған атақты хатта толыққанды түрде қойылды. Функционалдық болжамның толыққанды дәлелдемесі әлі де алыс, бірақ ерекше жағдай (Лэнглендс пен Туннелл дәлелдеген октаэдрлі Артин болжамы) Эндрю Уайлстың Танияма-Шимура болжамын және Ферманың соңғы теоремасын зерттеуіне бастау берді. 1980 жылдардың ортасында Лэнглендс физикаға, әсіресе, перколяция және конформды инварианттық проблемаларына назар аударды. 1995 жылы Лэнглендс Британдық Колумбия университетінде Билл Кассельманмен бірлесіп, өзінің барлық жазбаларын – басылымдар, препринттер және таңдамалы хат-хабарларын – Интернетке жариялауды мақсат етті. Хат-хабарға топты таныстырған Вейльге жолданған түпнұсқа хаттың көшірмесі де кіреді. Соңғы жылдары ол назарын автоморфтық формаларға қайта бұрып, әсіресе "эндоскопиядан тыс" деп атаған тақырыпта жұмыс істейді.
The functoriality conjecture is far from proven, but a special case (the octahedral Artin conjecture, proved by Langlands and Tunnell) was the starting point of Andrew Wiles' attack on the Taniyama–Shimura conjecture and Fermat's Last Theorem. In the mid 1980s Langlands turned his attention to physics, particularly the problems of percolation and conformal invariance. In 1995, Langlands started a collaboration with Bill Casselman at the University of British Columbia with the aim of posting nearly all of his writings—including publications, preprints, as well as selected correspondence—on the Internet. The correspondence includes a copy of the original letter to Weil that introduced the group. In recent years he has turned his attention back to automorphic forms, working in particular on a theme he calls "beyond endoscopy".
Марапаттар мен құрметтер
Лэнглендс 1996 жылғы Вольф сыйлығын (Эндрю Уайлспен бөлісіп алды), 2005 жылғы AMS Стил сыйлығын, 1980 жылғы Джеффри–Уильямс сыйлығын, 1988 жылғы Ұлттық ғылым академиясының математика саласындағы NAS сыйлығын, 2000 жылғы Париж ғылым академиясының үлкен медалін, 2006 жылғы Немерс математика сыйлығын, 2007 жылғы математикалық ғылымдар саласындағы Шоу сыйлығын (Ричард Тейлормен бірге) автоморфтық формалар бойынша жұмысы үшін алды. 2018 жылы Лэнглендс «репрезентация теориясын сан теориясымен байланыстыратын көрегендік бағдарламасы» үшін Абель сыйлығымен марапатталды. Ол 1972 жылы Канада Корольдік қоғамының, ал 1981 жылы Ұлыбритания Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. 2012 жылы ол Америка математикалық қоғамының мүшесі атанды. Лэнглендс 1990 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1993 жылы Ұлттық ғылым академиясының, ал 2004 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Басқа да көптеген құрметті докторлық дәрежелерінің ішінде, 2003 жылы Лэнглендс Лаваль университетінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды. 2019 жылы Лэнглендс Канада орденінің серігі болып тағайындалды. 2020 жылдың 10 қаңтарында Лэнглендс математикаға қосқан үлесін құрметтеп, Семиаму орта мектебінде оның еңбектерін бейнелейтін қабырға суреті орнатылды.
Жеке өмір
Лэнгланд 1957 жылдан бері Шарлотта Лорейн Шевериге (1935 ж.т.) үйленген. Олардың төрт баласы бар – екі қызы мен екі ұлы.