Кіріспе
Лидо Энтони "Ли" Якокка (15 қазан 1924 – 2 шілде 2019) – американдық кәсіпкер, автомобиль саласының басшысы. Ол 1960 жылдары Ford Motor Company компаниясында Ford Mustang, Continental Mark III және Ford Pinto автомобильдерін жасаумен және 1980 жылдары Chrysler Corporation компаниясын бас директоры ретінде қайта жаңғыртумен танымал болды. 1978 жылдан 1991 жылға дейін Chrysler компаниясының президенті, 1979 жылдан 1992 жылдың соңында зейнеткерлікке шыққанға дейін төрағасы және бас директоры қызметін атқарды. Ол АҚШ-тың үш ірі автокөлік өндіруші компаниясының екеуінің жұмысын басқарған санаулы басшылардың бірі болды. Якокка бірнеше кітаптың авторы немесе тең авторы, оның ішінде «Якокка: Автобиография» (Уильям Новакпен бірлесіп) және «Барлық көшбасшылар қайда кетті?» кітаптары бар.
Lido Anthony "Lee" Iacocca (,/aɪ//.//ə/'/k//oʊ//k//ə/ EYEəKOHkə; October 15, 1924 – July 2, 2019) was an American automobile executive best known for the development of the Ford Mustang, Continental Mark III, and Ford Pinto cars while at the Ford Motor Company in the 1960s, and for reviving the Chrysler Corporation as its CEO during the 1980s. He was president of Chrysler from 1978 to 1991 and chairman and CEO from 1979 until his retirement at the end of 1992. He was one of the few executives to preside over the operations of two of the United States' Big Three automakers. Iacocca authored or co authored several books, including Iacocca: An Autobiography (with William Novak), and Where Have All the Leaders Gone?.
Ерте өмір және білім
Якокка Пенсильвания штатының Аллентаун қаласында Никола Якокка мен Антониетта Перротта отбасында дүниеге келді. Оның отбасы мүшелері "Yocco's Hot Dogs" атты мейрамхана ашты, ол кейін Аллентаун мен оның айналасындағы төрт танымал дүкенге дейін кеңейді. Якокканың ата-анасының Венециядағы Лидо ауданындағы бал айларында оның тууына байланысты "Лидо" деген есіммен крещение өткізілгені айтылады. Алайда, ол өзінің автобиографиясында крещение есімінің негізін жоққа шығарды, оны романтикалық, бірақ рас емес деп атады; оның әкесі, Якокка жазғандай, болашақ әйелімен шаруаға тұрмас бұрын Лидоға барган. Якокка 1942 жылы Аллентаун орта мектебін құрметті дипломмен бітірді. Ол көршілес Бейтлехем қаласындағы (Пенсильвания штаты) Лихай университетіне оқуға түсіп, өнеркәсіптік инженерия мамандығы бойынша бітірді. Содан кейін Якокка Форд Мотор Компаниясында мансабын бастады, алғашқыда Форд инженері болып жұмыс істеді.
Ford Motor Company (1946 жылдан 1978 жылға дейін)
1946 жылы тамызда Якокка Ford Motor Company компаниясына қосылды. Инженерлік саласында қысқа ғана жұмыс істегеннен кейін, ол сату және маркетинг бөліміне ауысуды сұрады, онда оның мансабы гүлденді. Филадельфия ауданында сату менеджерінің көмекшісі болып жұмыс істеген кезде, Якокка "56 for '56" атты кампаниясымен ұлттық деңгейде танымал болды, бұл кампанияда 1956 жылғы үлгідегі автомобильдерге 20% алдын ала төлеммен және үш жыл бойы ай сайын 56 доллар (~ $ in) төлеммен несие ұсынылды. Оның кампаниясы бүкіл елге тарады, содан кейін Якокка Дирборн штаб-пәтеріне шақырылды, онда ол тез арада жоғары лауазымдарға көтерілді. 1960 жылдың 10 қарашасында Якокка Ford бөлімшесінің вице-президенті және бас менеджері болып тағайындалды; 1965 жылдың қаңтарында Ford компаниясының вице-президенті, автомобильдер және жүк көліктері тобы; 1967 жылы – атқарушы вице-президент; ал 1970 жылдың 10 желтоқсанында – президент. Якокка бірнеше табысты Ford автомобильдерінің дизайнына қатысты, ең бастысы – Ford Mustang, Continental Mark III, Ford Escort және 1960 жылдардың соңында Mercury брендінің қайта жаңғыруы, соның ішінде Mercury Cougar және Mercury Marquis автомобильдері. Ол Ford өнімдері ретінде нарыққа шықпаған басқа да идеяларды ұсынды. Оларға Chrysler компаниясы кейіннен ұсынған K үлгісіндегі автомобиль және минивэн кірді. Якокка сонымен қатар компания басшысы Генри Форд II-ні жарысқа қайта оралуға көндірді, нәтижесінде Индианаполис 500, NASCAR және Ле-Манның 24 сағаттық жарысында бірнеше жеңіске қол жеткізілді. Ақырында ол Ford Motor Company-нің президенті болды, бірақ Генри Форд II-мен арасы суық болды. 1978 жылдың 13 шілдесінде ол жұмыстан босатылды, тіпті компания сол жылы 2 миллиард доллар пайда тапқан болатын.
Форд Пинто
1968 жылы Якокка отандық өндірістегі шағын, жанармай шығындарын үнемдейтін көліктердің қажеттілігін болжады және салмағы 2000 фунттан кем, ал бағасы 2000 доллардан төмен болатын көлік ұсынды. Фордтың еуропалық еншілес компаниясы Ford Escort сияқты модельді сатқанымен, Форд дизайнерлер тобы Пинто деп аталатын жаңа көліктің сыртқы және ішкі дизайнын жасауға кірісті. Пинто 1971 жылғы модельдік қатардан бастап өндіріске түсті. Якокка Ford Pinto жобасының "жетекші күші" деп сипатталды. 1977 жылы Пинтоның конструкциялық ерекшелігі салдарынан артқы соқтығыс кезінде жанармай бакінің құйылатын мойны сындырып, жанармай бакі тесіліп, өртке алып келетіні туралы айыптаулар пайда болды. Бұл Dodge Aspen және Plymouth Volare көліктерін қайта шақырулармен байланысты болды, олардың екеуі де, Якокка кейіннен айтқандай, Chrysler компаниясының қиындықтары мен клиенттердің наразылығына себеп болды. Якокка Chrysler компаниясына қосылып, компанияны түгелдей қайта құруға кірісті және Ford-тан көптеген бұрынғы әріптестерін шақырды. Ford-тан Якокка Chrysler-ге "Mini Max" жобасын әкелді, ол 1983 жылы өте табысты Dodge Caravan және Plymouth Voyager көліктерін дүниеге келтірді. Генри Форд II Toyota Азия мен Латын Америкасында үлкен санда сататын минивэннің жаңартылған нұсқасы – Mini Max көлігімен айналысқысы келмеді, және оның пікірі Фордтағы жобаның сәтсіздігіне әкеп соқты. "Mini Max" жобасының Фордтағы жетекшісі Халл Сперлих Якоккадан бірнеше ай бұрын жұмыстан босатылған еді. Ол Chrysler компаниясына жұмысқа орналасты, онда екеуі бірге автомобиль тарихында жаңа бет ашатын еді. Якокка Chrysler компаниясы Dodge Omni және Plymouth Horizon шағын көліктерін ұсынғаннан кейін келді. Volkswagen Rabbit көлігіне өте ұқсас алдыңғы дөңгелекті Omni және Horizon бірден танымал болды, олардың әрқайсысы дебюттік жылы 300 000-нан астам данасын сатылымға шығарды, бұл Chrysler компаниясы үшін не күтіп тұрғанын көрсетті. Omni Chrysler Europe-тың Chrysler Horizon көлігінің негізінде жасалған, ол әдейі жобаланған алғашқы "World Cars" көліктерінің бірі болды, нәтижесінде американдық және еуропалық көліктер сыртқы түрі жағынан дерлік бірдей болды. Дегенмен, сыртқы жағынан ұқсас болатын металл корпустың астында қозғалтқыштар, берілістер, серіппелер, бамперлер және ішкі дизайн мүлдем басқаша болды. Бастапқыда АҚШ-тағы көліктер тіпті VW негізіндегі қозғалтқыштарды қолданды (ал еуропалық модельдер Simca қозғалтқыштарын қолданды), себебі американдық Chrysler-де 2.2 литрлік қозғалтқышы Chrysler K Car көлігінен қолжетімді болғанға дейін Omni үшін қолайлы өлшемдегі қозғалтқыш болмады. Қызығы, кейінірек бірнеше жылғы базалық модель U.S. Omni көліктері француздық Peugeot негізіндегі 1.6 литрлік қозғалтқышты пайдаланды.
1979 жылғы Chrysler құтқару бағдарламасы
Егер компанияға үлкен қаржылық көмек түспесе, бизнестің тоқтатылатынын түсінген Chrysler 1979 жылы АҚШ Конгресіне жүгініп, несиеге кепілдік беруді сұрады. 1979 жылдың 17 қыркүйегінде компания төрағасы және бас директоры Джон Дж. Риккардо, компанияның жаңа басшылық астында мемлекеттік қолдау алу мүмкіндігі жоғары деп ойлағандықтан, қызметтен кетті. Оның зейнетке шығуы үш күннен кейін күшіне енді, ал оның орнын Якокка басты. Якокка кепілдік алды, бірақ Chrysler өндіріс шығындарын азайтуға және ұзақ жылдар бойы дамыған, 1979 жылы тұтынушыларға ұсынуға дайын болған турбиналық қозғалтқыш сияқты бірқатар жобалардан бас тартуға мәжбүр болды. Chrysler 1981 жылы K Car желісінің алғашқы үлгілерін – Dodge Aries және Plymouth Reliant ұсынды. Кейінірек шығарылған минивэнге ұқсас, бұл шағын автомобильдер Форд компаниясы Якокка мен Сперлих қызмет еткен кезде қабылдамаған дизайндық ұсыныстарға негізделген. 1980-1982 жылдардағы ауқымды экономикалық дағдарыстың ортасында шығарылған, кішкентай, тиімді және қолжетімді алдыңғы жетектегі автомобильдер тез сатылымға түсті. Сонымен қатар, Якокка компанияның флагмандық моделі ретінде үлкен Imperial көлігін қайтадан таныстырды. Жаңа модельде сол заманғы ең соңғы технологиялар, толық электрондық отын инжекциясы және толыққанды цифрлық приборлық панель болды. Chrysler 1983 жылдың соңында Сперлихтің «баласы» деп аталған минивэнды ұсынды. Бұл модель 25 жыл бойы автомобиль өнеркәсібінде сатылым көшбасшысы болды. K автомобильдері мен минивэннің арқасында, сондай-ақ Якокка жүзеге асырған реформалардың нәтижесінде компания тез жаңарып, мемлекеттік кепілдікпен алынған несиелерді күткен мерзімнен жеті жыл бұрын қайтара алды. Якокка 1987 жылы AMC компаниясын Chrysler-ға қосып алды, бұл табысты Jeep бөлімін корпорация құрамына енгізді. Сонымен қатар, ол қысқа ғұмырлы Eagle бөлімін құрды. AMC бұл кезде Якокка қалаған Jeep Grand Cherokee моделінің жұмысын аяқтаған еді. Grand Cherokee 1992 жылға дейін, 1993 модельдік жылында ғана шығарылды, сол жылы Якокка зейнеткерлікке шықты. 1980 жылдары Якокка, өзінің көп жылдық досы және жарнамалық агенттік басшысы Лео Артур Келменсонның көмегімен, Kenyon & Eckhardt әзірлеген компания көліктеріне арналған жарнамалық роликтер сериясында пайда болды. Ол корпорацияның жаңаруын көрсету үшін «Гордылық қайтып келді» атты жарнамалық кампанияны қолданды. Сонымен қатар, ол өзінің танымал сөзін айтты: «Егер сіз одан жақсырақ көлік таба алсаңыз, оны сатып алыңыз». Якокка 1992 жылдың соңында Chrysler компаниясының президенті, бас директоры және төрағасы лауазымынан кетті.
Кәсіпорындар
1994 жылы Иакокка продюсер Пьер Коссеттпен бірлесіп, "Уилл Роджерс Фоллиз" қойылымын Миссури штатының Брэнсон қаласына әкелді. Ол сондай-ақ 1400 акрлық Брэнсон Хиллз тұрғын үй құрылысына инвестиция салды. 1993 жылы ол досы Кирк Керкориан басқарған MGM Grand компаниясының директорлар кеңесіне қосылды. Ол ойын индустриясындағы жобаларды қаржыландыру үшін коммерциялық банк құрды және оны "дүниедегі ең жылдам өсіп жатқан бизнес" деп атады. 1995 жылы ол бірнеше Үндістан ойындары жобаларындағы үлесін досы Аллен Полсон басқаратын Full House Resorts казино операторына сатты, бұл компанияның ірі акционеріне айналды және кейін директорлар кеңесінің мүшесі болды. Иакокка 1993 жылы Olivio Premium Products компаниясын құрды. Olivio компаниясының флагмандық өнімі – зәйтүн майынан жасалған маргарин болды. Иакокка Olivio жарнамаларында өзі қатысты. 1995 жылы Иакокка "Ку-Ку Ру" мейрамханалар желісінің директорлар кеңесіне кірді. 1998 жылы ол қиын жағдайдағы компанияның атқарушы төрағасы болып тағайындалды және оны Family Restaurants (Chi Chi's және El Torito иелері) компаниясымен біріктірді. 1999 жылы қызметтен кеткенге дейін біріктірілген компанияның директорлар кеңесінде отырды. 1997 жылы Иакокка Iacocca компаниясын құрды, ол сағатына 15 миль жылдамдықпен және розеткадан зарядтағанда 20 мильдей жүре алатын электр велосипедтерді әзірлеу және сату үшін құрылған. Олар E Bike SX велосипедін шығарды, ол АҚШ-та кең таралған алғашқы электр велосипеді болды. 1999 жылы Иакокка EV Global Motors компаниясының басшысы болды.
Активизм және қайырымдылық
1982 жылдың мамырында президент Рональд Рейган Якокканы Эртис мүсіні мен Эллис аралын жаңарту үшін қаражат жинау мақсатында құрылған Эртис мүсіні – Эллис аралы қорының төрағасы етіп тағайындады. Якокка өмірінің соңына дейін қорының басқармасында қызмет етті. Якокканың әйелі Мэридің 1-типті қант диабетінен қайтысынан кейін, ол бұл ауруды зерттеуді белсенді түрде қолдады. Ол Массачусетс жалпы ауруханасындағы Дениз Фаустманның зерттеулерінің негізгі демеушісі болды. 2000 жылы Якокка зәйтүн майынан жасалған азық-түлік өнімдерін шығаратын Olivio Premium Products компаниясын құрды. Компанияның түскен барлық табысын 1-типті қант диабеті зерттеуіне бағыттады. 2004 жылы Якокка Фаустманның зерттеулерін 2006 жылы адамдарға клиникалық сынақтардан өткізу үшін Join Lee Now атты ұлттық халықтық науқанын бастады. Якокка 2002 жылдан бері қолдау көрсетіп келе жатқан Nu Skin Enterprises компаниясының "Nourish the Children" бағдарламасының жақтаушысы және төрағасы болды. Ол Малавидегі VitaMeal зауытына генератор сыйлады. Якокка Лехай университетіне бұрын Bethlehem Steel компаниясына тиесілі болған бос ғимараттарды, соның ішінде Лехай университетінің Тау кампусындағы Якокка залын қайта жаңартуға және пайдалануға қажетті қаражатты жинау науқанын жетекшілік етті. Бүгінде бұл ғимараттарда Білім беру колледжі, биология және химиялық инженерия факультеттері мен жаһандық бәсекеге қабілеттілікті зерттейтін Якокка институты орналасқан.
Актерлік өнер
Якокка 1986 жылдың 9 мамырында тұңғыш рет көрсетілген "Майами Вайс" сериалының 44-ші эпизодында – "Ұлдар мен ғашықтарда" Парк комиссары Лидо рөлін ойнады. Кейіпкердің аты – оның туғандағы аты, оны дұрыс айту немесе жазу қиын болғандықтан көпшілікке жарияланбаған.
Неке және отбасы
Якокка 1956 жылғы 29 қыркүйекте Мэри МакКлириге үйленді. Олардың екі қызы болды. Мэри Якокка 1983 жылғы 15 мамырда 1-типті қант диабетінен қайтыс болды. Ол қайтыс болғанға дейін Якокка 1-типті қант диабетімен ауыратын науқастарға жақсырақ медициналық көмек көрсетуді ынталандырды, олар көбінесе денсаулықты нашарлатушы және өлімге әкелетін асқынуларға тап болды, және ол осы жұмысын оның қайтысынан кейін де жалғастырды. Якокканың екінші некесі Пегги Джонсонмен болды. Олар 1986 жылғы 17 сәуірде үйленді, бірақ 1987 жылы, он тоғыз айдан кейін, Якокка осы некені жойды. Ол 1991 жылы Дарриен Эрлге үшінші рет үйленді. Олар үш жылдан кейін ажырасты.
Кейінгі өмір және өлім
Якокка өмірінің соңғы жылдарында Лос-Анджелестің Бел-Эйр ауданында тұрды. 2019 жылдың 2 шілдесінде 94 жасында өз үйінде дүние салды. Өлімінің себебі Паркинсон ауруының асқынулары болды. Оның қабірге қойылған күні 2019 жылдың 10 шілдесінде Сент-Хьюго төбесіндегі Рим-католик шіркеуінде өтті және ол Мичиган штатының Троя қаласындағы Уайт-Чапл естелік зиратында жерленді.
Саясат
2007 жылы жарық көрген "Барлық көшбасшылар қайда кетті?" атты кітабында Якокка 1988 жылы президенттікке қатысуды ойластырғанын, тіпті "Мен өзімді жақсы көремін" деген ұранмен науқан жоспарлаған кезеңде болғанын, бірақ соңында досы Тип О'Ниллдің көндіруімен бас тартып, баяндады. Ол кездегі сауалнамалар оның жеңіске жеткізе алатынын көрсеткен. 2006 жылғы Мичиган штатының губернаторы сайлауында Якокка республикалық кандидат Дик ДеВосты қолдап, телеарналарда саяси жарнамаларға қатысты, бірақ ол жеңіліске ұшырады. 2008 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Якокка Нью-Мексико штатының губернаторы Билл Ричардсонды қолдады. 2012 жылғы АҚШ президенттік сайлауында ол Митт Ромниді қолдады. 2007 жылдың 3 желтоқсанында Якокка қазіргі қоғамның мәселелері жөнінде ашық пікір алмасуды ынталандыру үшін веб-сайт ашты. Ол денсаулық сақтауға кететін шығындар, АҚШ-тың баламалы энергия көздерін және гибридтік көліктерді дамытудағы қалып қоюы сияқты мәселелерді көтерді. Сайт сонымен қатар оның "Барлық көшбасшылар қайда кетті?" кітабын да насихаттайды. Ол пайдаланушыларға президенттік үміткерлерді Якокканың пікірінше, олардың болуы керек қасиеттері – қызығушылық, шығармашылық, коммуникация, мінез-құлық, батылдық, наным, харизма, құзыреттілік және салауаттылық – бойынша бағалауға мүмкіндік беретін интерактивті құрал ұсынады.
Танымал мәдениетте
Айакокканың Крайслерді жаңғырту кезінде алған үлкен жариялылығы оны танымал тұлғаға айналдырып, халық мәдениетіне ұзаққа созылатын әсер етті. «Майами Вице» сериалындағы актерлік рөлінен бөлек, Якокка «Good Morning America», «Late Night With David Letterman» және 1985 жылғы Боб Хоуптың «Bob Hope Buys NBC?» телешоуына қатысты. Сонымен қатар, харизматикалық сатушылар сияқты мінез-құлқы бар, көзілдірік тағып жүретін қарт бизнесмендерді көру жиі кездесетін, мысалы, Rainier Brewing Company жарнамалық кампаниясында. Якокканың Крайслердің жарнамашысы ретінде табысқа жеткені басқа компанияларға өздерінің маркетингінде басшыларын көрсетуге ықпал етті, мысалы, Wendy's жедел тамақ желісі 1990-шы жылдардың басынан бері компанияның негізін қалаушы Дейв Томасты корпоративтік талисман ретінде сәтті пайдаланып келеді. Якокканың имиджін бәсекелес автокөлік өндірушісі Форд та 1993 жылғы Mercury Villager минивэнінің маркетингтік кампаниясында қолданды, онда Якоккаға ұқсас келбеті бар наразы басшы басқаратын бәсекелес компания Villager-ді қызығушылықпен қарап, олардың минивэнінен көп сатылатындығына қысылып қарайды. «Офис» сериалындағы Майкл Скотт сияқты ойдан шығарылған бизнесмендер мен орта буын менеджерлер Якокканың кітаптарын оқып, оның әдістерін үлгі етуге тырысады. Рональд Рейган сияқты, кейінгі онжылдықтарда түсірілген тарихи фильмдер 1980-ші жылдарды еске түсіру үшін Якокка мен Крайслер К машинасының суреттерін пайдаланды. 2009 жылғы «Watchmen» фильмі, 1985 жылғы балама тарих негізінде түсірілген, бұл жолды ерекше бағытқа бұрып, Якокканың (Уолтер Аддисон сомдаған) фильмнің антагонистерімен өлтірілгенін көрсетті, бұл Якоккаға фильм туралы білген кезде ашу келтіргені айтылады. Нил Янгтың «Chrome Dreams II» және «Bluenote Café» альбомдарындағы «Ordinary People» әнінде Ли Якокка капиталистік әлемнің көрнекті өкілі ретінде аталады. Якокка, Джон Бернтал сомдаған, 2019 жылғы «Ford v Ferrari» фильмінің басты кейіпкері, ол 1960-шы жылдардағы Ford GT40 бағдарламасының көркемделіп көрсетілген нұсқасы. Фильм Якокка қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Том Пэкстон құтқару операциясы туралы «Мен атымды Chrysler-ге ауыстырамын» әнін жазды, онда Якокка аталып көрсетілді. Ән құтқару операциясын корпоративтік мүдделерді бизнес немесе капиталистік принциптерден жоғары қоюы үшін сынады. Оны Фил Хартман «Saturday Night Live» бағдарламасында да сомдады.
Марапаттар
1985 жылы Якокка жеке тұлғаның қоғамға ең үлкен қызметі үшін С. Роджер Хорчоу сыйлығымен марапатталды, бұл сыйлықты Джефферсон сыйлықтары жыл сайын табыстайды.