Кіріспе

Ұзын, сүйір тұмсықты балықтардың түрі – қиық балық (Xiphias gladius), кейбір елдерде кең тұмсық деп те аталады. Бұл ірі, жылдам көшіп-қоныс жасайтын, жыртқыш балық, оны ұзын, жалпақ, сүйір тұмсығымен тануға болады. Қиық балық – қиық тұмсықты балықтар тобындағы танымал спорттық балық, бірақ оны ұстау қиын. Олардың денесі сопақтау, дөңгелек пішіндес, ересек балықтарда тістері мен қабыршақтары жоғалады. Бұл балықтар Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарының тропикалық және қоңыржай аймақтарында кеңінен таралған. Оларды әдетте су бетінен бастап 2200 метр тереңдікке дейін, ал кейде 2234 метрге дейін кездестіруге болады.

Олар Xiphiidae тұқымдастығының жалғыз өкілі болып табылады.

Таксономия және этимология

Қылышшабалық оның ұзын, сүйір, жалпақ тұмсығынан аталған, ол қылышқа ұқсайды. Түрдің ғылыми атауы, Xiphias gladius, грек тілінен (xiphias, "қылышшабалық") және өзі (xiphos, "қылыш") сондай-ақ латын тілінен ("қылыш") шыққан. Көптеген жойылған туыстар белгілі, мысалы, ірі денелі Ксифиоринх және Аглипторинх. Қазіргі заманғы таксондардан өзгеше, олардың төменгі жақтары да бірдей ұзын болған.

Сипаттама

Олар көбінесе ұзындығына жетеді, ал тіркелген ең ірісі ұзындығы және салмағы бойынша. Халықаралық ойын балықтары қауымдастығының семсер балығы бойынша барлық құралдармен аулау рекорды 1953 жылы Чили жағалауынан ауланған мынадай балыққа тиесілі.

Температураны реттеу

Қылыш балық – эктотермиялық жануарлар. Акулалардың кейбір түрлері сияқты, олардың көздерінің жанында жылытқыш жасушалар деп аталатын арнайы мүшелері болады, олар көздері мен миын жылытуға қызмет етеді. Олардың көздері қоршаған су температурасынан жоғары температураға дейін қыздырылады; бұл қыздыру олардың көру қабілетін және, нәтижесінде, жыртқыштық тиімділігін едәуір жақсартады. Қылыш балық – марлин, тунец және кейбір акулаларды қоса алғанда, жылуды сақтау механизмі бар 22 балық түрінің бірі. Туыс марлинді (Istiophorus platypterus) зерттеулер ең жоғары мәнінің одан да көп болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қылыш балықтар үйірлі балықтар емес. Олар жалғыз жүзеді немесе өте сирек топтасады, көршілес қылыш балықтан шамамен арақашықтықта жүзеді. Оларды көбінесе су бетінде күнге жайылып, алғашқы арқа қанатын судан шығарып жүргенде көруге болады. Катермен жүретіндер бұл әдемі көрініс дейді, сондай-ақ бұл түрге тән күшті секіру де тамаша. Бұл секіру, сонымен қатар бұзылу деп те аталады, реморалар немесе миногалар сияқты паразиттік организмдерден құтылуға жасалған әрекет болуы мүмкін. Қылыш балықтар су температурасы аралығындағы температураны ұнатады. Ірі жемді әдетте қылышпен кесіп, ал кішкентайларын тұтас жұтады. Атлант мұхиты мен Жерорта теңізіндегі қылыш балықтарының паразиттерін салыстыру, кейбір паразиттердің, әсіресе Anisakis spp. личинкаларының, генетикалық маркерлермен анықталғанын көрсетті, оларды биологиялық таңба ретінде пайдалануға болады және Жерорта теңізінде қылыш балықтарының популяциясы бар екенін растайды. Толық ересек қылыш балықтардың табиғи жауы аз. Теңіз сүтқоректілерінің ішінде қасқырлар кейде ересек қылыш балықтарды жейді. Жастар жыртқыштарға әлдеқайда осал және оларды көптеген жыртқыш балықтар жейді. Балық аулаудың қарқындылығы қылыш балықтары мен акулаларды азырақ жем үшін күштірек бәсекелестікке түсіруі мүмкін, сондықтан олар жиірек шайқасуға мәжбүр болады.

Өсіру

Солтүстік Тынық мұхитында топтық шағылысу көбінесе көктем мен жаз айларындағыдан жылырақ суда, ал экваторлық Тынық мұхитында жыл бойы жүзеге асады. және тереңдігінен кем, жылы суларда. [1] Қылыш балықтар ұзын желімен балық аулаудың әлемдік деңгейде кеңеюіне дейін түрлі әдістермен (әсіресе, гарпунмен аулау) ұсақ көлемде ауланды. Олар ежелгі заманнан бері Мессина бұғазы сияқты жерлерде кеңінен ауланып келеді, онда олар әлі де «феллука» деп аталатын дәстүрлі ағаш қайықтармен ауланады және аймақтың ас-тағамының бөлігі болып табылады. Қылыш балықтар белсенді, күшті күрескерлер. Адамдарға шабуыл жасағаны туралы хабарламалар түспегенімен, гарпунмен ұсталғанда олар өте қауіпті болуы мүмкін. Олар жарақаттанғанда өздерінің қылыштарын кішкентай қайықтың қабырғасына қадап, зақым келтірген жағдайлар болған. 2015 жылы Гавайидегі балықшы қылыш балықтың шабуылынан қаза тапты.

Рекреациялық балық аулау

Демалыс балық аулаудың бір саласы – қылыш балық аулау. Жағалаудың көп бөлігінде ұзын желілерге тыйым салынғандықтан, жағалау бойындағы ұзын желілердің салдарынан туған тым көп аулаудан қылыш балықтардың саны қалпына келу белгілерін көрсетуде. Қылыш балық аулаудың әртүрлі тәсілдері бар, бірақ ең көп қолданылатыны – тереңге түсіре аулау, себебі қылыш балықтар күндізгі уақыттың көп бөлігін терең судың шашыраңқы қабатында өткізеді. Жемді табиғи түрде ұсыну үшін қайық еркін ағысуға рұқсат етіледі. Қылыш балық аулауға берік балық аулау таяқтары мен катушкалар қажет, өйткені қылыш балықтар өте ірі болуы мүмкін, ал күндіз жемді жеткілікті тереңдікке түсіру үшін көбінесе немесе одан да көп салмақ қолданылады, әдетте 457 метрге дейін. Түнде балық аулау үшін жемдер көбінесе бетке жақын, әдетте аз тереңдікте қолданылады. Стандартты жемдер – бүтін скумбрия, сельдь, мулет, бонито немесе кальмар, сондай-ақ тірі жемді де пайдалануға болады. Сондай-ақ, жасанды кальмарлар және басқа да жасанды балықтарды ұстауға арналған жалған жемдерді де қолдануға болады, ал қылыш балық аулауға арналған арнайы жемдерде көбінесе батареямен жұмыс істейтін немесе жарқыраған шамдар болады. Жемдерді ұсыну үшін әдетте жарқыраған таяқтар немесе терең суға төзімді батареямен жұмыс істейтін арнайы шамдар қолданылады.

Тамақ ретінде

Қалқан балық майлы балықтарға жатады. Көптеген дереккөздер, оның ішінде АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы, қылыш балықтарында метил сынаптың жоғары деңгейінен туындайтын мүмкін болатын зияндылық туралы ескертеді. FDA балаларға, жүкті әйелдерге және бала көтеру жасындағы әйелдерге қылыш балығын жемеуді кеңес береді. Кейбір қылыш балықтарының еті қызғылт-сары түске боялуы мүмкін, бұл олардың шаян немесе басқа жемдермен қоректенуіне байланысты деп хабарланады. Мұндай балықтар "алмұрт қылыш балығы" деп сатылады және ақ етті балықтардан қымбатқа бағаланады. Қылыш балығы тамақ дайындау үшін ең көп қолданылатын балықтың бірі. Қылыш балықтарының денесі үлкен болғандықтан, еті көбінесе стейктер түрінде сатылады, олар көбінесе грильде пісіріледі. Қылыш балығының еті тығыз және нәзік балықтарға қарағанда күштірек пісіру әдістеріне төтеп бере алады (мысалы, тікелей отта немесе шашлыкта). Еттің түсі қоректенуіне байланысты өзгереді, Солтүстік Американың шығыс жағалауында ауланған балықтар көбінесе қызғылт түсті болады.

Қашрут

Қашрут заңдарына сәйкес қылыш балығы кошер балық санала ма деген пікір таласы бар. Кәдімгі православиелік пікір бойынша, қылыш балығы кошер емес, ал консервативті иудаизм қылыш балығын кошер деп санайды. Барлық кошер балықтың қанаттары мен қабыршақтары болуы керек. Кейбір ғалымдар Талмуд пен Тосефтада қылыш балығы ("ахсафтия") қабыршақтары жоқ кошер балықтың мысалы ретінде келтірілгенін айтады, себебі қылыш балықтары қабыршақтарымен туып, кейіннен шамамен 1 метрге жеткенде оларды түсіреді. 17 ғасырдың түрік сефард халахик билігі раввин Хаим бен Исраил Бенвенисти: "Барлық яһудилердің арасында қылышпен ұсталған балықты жеу кең таралған, ол халық арасында fishei espada деп белгілі, тіпті оның қабыршақтары болмаса да. Өйткені, судан шыққанда ашуға еріп, дірілдеп қабыршақтарын шашыратып тастайды" деп жазған. 1933 жылы Agudas HaRabbonim жариялаған кошер балықтар тізіміне қылыш балығы енген. Келесі жылы раввин Йосеф Кановиц сол тізімді, қылыш балығын қамти отырып қайта жариялады. 1950 жылға дейін қылыш балығы халахик билік тарапынан кеңінен кошер деп танылған. Православиелік пікір 1951 жылы раввин Моше Тендлер қылыш балығын қарап, қабыршақтарының болмауына байланысты кошер емес деп шешкен кезде өзгерді. Тендлердің пікірі 1960 жылдары халахик билік өкілдері арасында қызу пікірталас тудырды. Жерорта теңізі еврейлерінің арасында қылыш балығын кошер деп санаудың ұзақ дәстүрі бар. Қылыш балығы Италия, Түркия, Гибралтар, Марокко, Тунис және Англиядағы яһудилермен желінеді және, мүмкін, әлі де желінеді. Тендлердің пікіріне байланысты, АҚШ және Израильдегі православиелік яһудилер қылыш балығын көбінесе кошер деп санамайды.

Қорғау мәртебесі

1998 жылы АҚШ-тың Табиғи ресурстарды қорғау кеңесі және SeaWeb ұйымдары Fenton Communications компаниясын жалдап, қылыш балықтың мейрамханаларда танымал болуы оның популяциясын қауіпке тікелей ұшыратып отыр деген пікірлерін насихаттау үшін жарнамалық кампания жүргізді. Нәтижесінде өткен «Қылыш балыққа демалыс бер» акциясы жоғары табысқа ие болды: 750 белгілі АҚШ шеф-аспазы Солтүстік Атлантикадағы қылыш балықты өз менюлерінен алып тастауға келісті, сондай-ақ елдің көптеген супермаркеттері мен тұтынушыларын ықпал етті. Бұл жарнамалық кампания ұлттық БАҚ-та жүздеген баспа және телеарналарда, сондай-ақ кең ауқымды аймақтық жариялымдарда қайталанды. Ол Америка Қоғамдық қатынастар қоғамының «Күміс амулет» сыйлығын, сондай-ақ Time журналының 1998 жылғы бес үздік экологиялық жаңалықтарына арналған сыйлығын жеңіп алды. Кейіннен АҚШ Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметі, кампания ұсынған саясаттарды қамтитын қылыш балықты қорғау жоспарын ұсынды. АҚШ президенті Билл Клинтон қылыш балықты сату мен импорттауға тыйым салуға шақырды, ал федералды үкіметтің маңызды шешімімен, кампания демешілері ұсынғандай, Атлант мұхитының 132 670 шаршы милі (343 614 км²) балық аулауға жабық деп жарияланды. Солтүстік Атлантикада қылыш балық қоры толыққанды қалпына келді, биомассаның көрсеткіштері қазіргі таңдағы мақсатты деңгейден 5% жоғары. Тынық мұхитының солтүстік-батыс және Оңтүстік Атлантикадағы қылыш балық қорының толыққанды бағалауы жүргізілмеді, сондай-ақ осы аймақтардағы қорлардың жағдайы туралы деректер жетіспейді. Бұл қорлар белгісіз және орташа деңгейдегі қорғау мәселесі болып саналады. Тынық мұхитының оңтүстік-батыс бөлігіндегі қорлар модельдің белгісіздігіне, аулау көлемінің артуына және бірлікке шаққандағы аулау өнімділігінің төмендеуіне байланысты орташа деңгейде алаңдау тудырады. Үнді мұхитында шамадан тыс балық аулау орын алып жатқан сияқты, ал Жерорта теңізінде балық аулаудан болатын өлім-жітімнің деңгейі ұсынылған ең жоғары шектен асып түседі, сондықтан бұл қорлардың сақталуына қатысты жоғары деңгейде алаңдаушылық бар. 2010 жылы Greenpeace International ұйымы қылыш балықты теңіз өнімдерінің қызыл тізіміне қосты.

Мәдениетте

Қылыш балық (Xiphias) астрономдар тарапынан Дорадо шоқжұлдызының тағы бір атауы ретінде пайдаланылған. "Қылыш балық" сөзі 1932 жылғы Маркс ағайындыларының "Жылқы қауырсыны" фильмінде құпия сөз ретінде қолданылған. Одан бері ол көптеген фильмдерде, телесериалдарда, кітаптарда және бейне ойындарда құпия сөз ретінде пайда болды.