Кіріспе

Gadus тұқымдас жер асты балықтарының жалпы атауы – Cod () – Gadidae тұқымдасына жататын Gadus тұқымдас балықтардың жалпы атауы. Cod атауы басқа да балық түрлерінің жалпы атауының бір бөлігі ретінде қолданылады, ал Gadus тұқымдасына жататын кейбір түрлер cod деп аталмайды (Аляскалық минтай, Gadus chalcogrammus). Cod балықтарының ең көп таралған екі түрі – Атлантикалық cod (Gadus morhua), ол Солтүстік Атлантиканың суық және терең суларында мекендейді, және Тынық мұхитының шығыс және батыс бөліктерінде кездесетін Тынық мұхиты cod (Gadus macrocephalus). Gadus morhua 1758 жылы Линнеймен сипатталған. (Дегенмен, Балтық теңізінің белгілі бір аймақтарында ғана кездесетін, тұздылығы төмен және көшпейтін G. morhua callarias түрі бастапқыда Линней Gadus callarias деп атаған.) Cod балығы көптеген елдерде танымал тағам. Оның дәмі жұмсақ, еті тығыз, қабатты және ақ түсті. Cod бауырынан А, D, Е витаминдері және Омега-3 май қышқылдары (ЭПА және ДГК) бар балық майы алынады. Жас Атлантикалық cod немесе треска балығын пісіруге дайындалғанда жолақтарға бөліп кеседі, оны "скрод" деп атайды. Ұлыбританияда Атлантикалық cod балығы – балық және картоп фридің (fish and chips) негізгі ингредиенттерінің бірі, треска және камбаламен бірге.

Түрлер

Көптеген түрлер бұрын таксономистер Gadus туысына кіргізілген. Олардың көпшілігі қазір басқа туыстарға жатқызылған немесе үш түрдің бірінің пішіні ретінде танылған. Бұл түрлердің барлығының көптеген жалпы атаулары бар, олардың көпшілігі "треска" сөзімен аяқталады, ал басқа, жақын туысқан түрлердің басқаша жалпы атаулары бар (мысалы, минтай және пикша). Дегенмен, көптеген басқа, туыс емес түрлердің де жалпы атаулары "треска" сөзімен аяқталады. Аталған атаулар әртүрлі аймақтарда және әртүрлі уақыттарда өзгеруі мүмкін.

Басқа түрлер

Кейбір балықтар, әдетте шабақ деп белгілі, Gadus туыстас емес. Осы атау шатасуының бір бөлігі нарық талабына байланысты. Атлантикалық шабақтың қалдықтарының күрт азаюы "x шабағы" түріндегі кулинарлық атаулармен шабаққа ұқсас балықтарды сатуға әкелді, бұл филогенетикалық емес, кулинарлық ұқсастыққа негізделген. Төмендегі түрлердің жалпы атаулары қалыптасқан; олардың барлығы Оңтүстік жарты шарды мекендейді.

Тас балық, риф балық және коралл балық

Көбінесе коралл балықтары, риф балықтары немесе тас балықтары да Perciformes қатарына жатады. Көбінесе олар груперлер деп белгілі және Serranidae тұқымдасына жатады. Ал қалғандары Nototheniidae тұқымдасына жатады. Екі ерекшелік бар: Австралиялық қызыл тас балық, ол басқа қатарға жатады (төменде қараңыз), және Жаңа Зеландияда жай ғана тас балық және жұмсақ балық деп белгілі Лотелла рацина балығы, жоғарыда айтылғандай, шын балықтармен туыс (ол морид балығы).

Офидиформдар

Шашақ балықтар тұқымдасы (Ranicipitidae) және Эукла балықтар тұқымдасы (Euclichthyidae) бұрын Ophidiiformes қатарына жатқызылған, бірақ қазір Gadiformes қатарына қосылды.

Сипаттамалары

Gadus тұқымдасына жататын балықтардың үш дөңгелек арқа қанаты және екі анальді қанаты болады. Жамбас қанаттары кішкентай, бірінші сәулесі созылған және кеуде қанаттарының алдында, жамбас қабырғасының астында (яғни, тамақ аймағы) орналасады. Жоғарғы жақ сүйегі төменгі жақ сүйегінен ұзын, ал төменгі жақта жақсы дамыған иек сүйектері бар. Көздері орташа өлшемде, шамамен иек сүйектерінің ұзындығымен тең. Балықтардың кеуде қанатының үстіндегі жамбас ойығынан басталып, құйрық қанатының түбіне дейін созылатын айқын ақ бүйір сызығы болады. Арқасы көбінесе жасыл-құмдық қоңыр түсті, әсіресе жарық жақтарында және ақ құрсағында кеңінен дақтанған. Жартасты жағалау аймақтарында тіршілік ететін балықтардың арқасы мен бүйірінің қара қоңыр түсі жиі кездеседі. Атлантика балығы белгілі бір тереңдікте түсін өзгерте алады. Онда екі түрлі түс фазасы бар: сұрғылт-жасыл және қызыл қоңыр. Орташа салмағы болса да, салмақтың үлгілері де тіркелген. Тыныш мұхитындағы балықтар Атлантика балығынан кішірек.

Атлантика балығын Аркто-Норвегиялық, Солтүстік теңіз, Балтық теңізі, Фарер аралдары, Исландия, Шығыс Гренландия, Батыс Гренландия, Ньюфаундленд және Лабрадор қорына бөлуге болады. Қорлар арасында аз ғана алмасу байқалады, бірақ олардың жеке көктемдеу орындарына көшіп-қонулары немесе одан да көп қашықтықты қамтуы мүмкін. Мысалы, Балтық теңізінің шығыс бөлігіндегі балықтар, Батыс Балтық теңізі мен Атлантика балығына қарағанда, төмен тұздылыққа бейімделген репродуктивтік қасиеттерге ие. Атлантика балығы әртүрлі мекендеу орындарында тіршілік етеді, әсіресе жағалаудағы құмды-қиярлы жерлерді ұнатады және орташа есеппен дейін, бірақ кейде тереңдікте демейтін тереңдікте су астында болады. Норвегия және Жаңа Англия жағалауларында, сондай-ақ Ньюфаундлендтің Гранд Банктерінде балықтар белгілі бір маусымда тереңдіктегі суларда жиналады. Балықтар үйіршікпен жүреді және топтасады, бірақ топтасу көбінесе көктемдеу маусымының ерекшелігі болып табылады.

Өмірлік цикл

Солтүстік-шығыс Атлантика кодирінің шағылысуы қаңтар мен сәуір аралығында (наурыз және сәуір – ең пік айлар) белгілі бір шағылысу алаптарында, су температурасы шамамен аралығында болады. Ұлыбритания төңірегіндегі негізгі шағылысу алаптары Солтүстік теңіздің орталық және оңтүстік бөліктерінде, Бристоль бұғазының бастауында (Ньюквейдің солтүстігінде), Ирланд бұғазында (Мэн аралының шығысында да, батысында да), Сторнуэй маңында және Хельмсдейлдің шығысында орналасқан. Шағылысуға дейінгі ұсыну кезінде аталықтар қанаттарымен көрсетіледі және ыңқылдайды, бұл жұптасуға әкеледі. Аталық аналықтың астына кері бұрылып, жұптасып, айналып жүзеді. Жұмыртқалары планктонды болып, 8-23 күн аралығында шайқалады, ал личинкалары ұзындығына жетеді. Бұл планктондық кезең шамамен он аптаға созылады, бұл жас кодирдің дене салмағын 40 есеге арттыруына және шамамен өсуіне мүмкіндік береді. Содан кейін жас кодирлер теңіз түбіне көшіп, тамақтануын кішкентай бентосты қабықшалыларға, мысалы, изоподтар мен кішкентай шабақтарға ауыстырады. Олар алғашқы алты айда, бірінші жылдың соңында және екінші жылдың соңында өлшемдеріне жетеді. Жоғары ендіктерде өсу қарқыны төмендейді. Кодирлер шамамен 3-4 жасқа келгенде жетіледі. Жеке популяциялардың өсу қарқынындағы ондаған жылдар бойындағы өзгерістер туралы хабарламалар бар, қазіргі Шығыс Балтық кодирі 1955 жылдан бері ең төменгі өсу деңгейін көрсетуде.

Аквакультура

Атлантика трескасын өсіруге бағалардың жалпы өсу тенденциясымен және жабайыдағы аулаудың азаюымен байланысты үлкен қызығушылық танылуда. Алайда, тресканы кең көлемде өсірудегі прогресс баяу болып келеді, негізінен дернәсілдерді өндіру кезеңіндегі қиындықтарға байланысты, онда тірі қалу мен өсу көбінесе болжамсыз болады. Бұл қиындық дернәсілдерге жабайыда жейтін шағын қабықтылыларға (копеподтарға) ұқсас қоректік құрамы бар диетамен қамтамасыз ету арқылы шешілуі мүмкін деген ұсыныс жасалған. Жақындағы мысалдар селен, йод және мырыш сияқты минералдардың диетадағы мөлшерін арттыру аквамәдениетте өсірілген треска дернәсілдерінің тірі қалуын және/немесе денсаулық көрсеткіштерін жақсартатынын көрсетті.

Тамақ ретінде

Тресқа жеңіл дәмі және тығыз, қабыршақты ақ еті бар тағам ретінде танымал. Тресқа бауырлары А, D, Е витаминдері мен Омега-3 май қышқылдарының (EPA және DHA) маңызды көзі болып табылатын треска бауыр майына өңделеді. Жас атлантикалық треска немесе минтайды пісіру үшін жолақтарға дайындағанда, оны "скрод" деп атайды. Ұлыбританияда атлантикалық треска – балық және картоп фридің ең көп қолданылатын ингредиенттерінің бірі, минтай мен камбаламен қатар. Тресқаның жұмсақ бауырларын консервіге салып, жеуге болады.