Кіріспе

Кейбір балықтардың (Brevoortia және Ethmidium туыстары) бейресми атауы.

Менхаден, сондай-ақ моссбункер және бункер деп те аталады, тіпті "теңіздегі ең маңызды балық" деп танылатын, Brevoortia және Ethmidium туыстарына жататын, Clupeiformes отрядының екі теңіз балығының жемдік балықтары болып табылады. Менхаден атауы "погаден" (қысқаша "поги") сөзінен және Нарагансетт тайпасының "munnawhatteaûg" сөзіне ұқсас алгонкин тіліндегі сөздің қосындысынан құралған. Ал "munnohquohteau" ("ол тыңайтады") сөзі балықты тыңайтқыш ретінде пайдалануымен байланысты. Дәстүрлі деректер бойынша, алғашқы қоныс аударғандар Тисквантум (Скванто деп те аталады) кеңесімен менхаденді егіндерімен бірге отырғызған. Менхаден екі туысқа және жеті түрге бөлінеді:

Brevoortia T. N. Gill, 1861
Brevoortia aurea (Spix & Agassiz, 1829) (Бразилиялық менхаден)
Brevoortia gunteri Hildebrand, 1948 (Жұқа қабықты менхаден)
Brevoortia patronus Goode, 1878 (Көлдік менхаден)
Brevoortia pectinata (Jenyns, 1842) (Аргентиналық менхаден)
Brevoortia smithi Hildebrand, 1941 (Сары жүзбелі менхаден)
Brevoortia tyrannus (Latrobe, 1802) (Атлантикалық менхаден)
Ethmidium W. F. Thompson, 1916
Ethmidium maculatum (Valenciennes, 1847) (Тынық мұхиты менхадені)

Экология

Менхадендер – ауыздары ашық, үлкен, баяу қозғалатын, тығыз жиналған қаптарда жүретін сүзгіш жануарлар. Олар ауызға "қоршаған судағыдай пропорцияда материалдарды" сіңіреді. Менхадендердің негізгі тамақ көзі – фитопланктон мен зоопланктон. Менхаденнің диетасы өмірі бойында айтарлықтай өзгереді және оның мөлшерімен тікелей байланысты. Әдетте бір жасқа толмаған ең кішкентай менхадендер негізінен фитопланктонмен қоректенеді. Осы жастан кейін ересек менхадендер біртіндеп зоопланктоннан тұратын диетаға көшеді. Менхадендер – судан планктон мен балдырларды сүзіп, тамақтанатын барлық жейтін сүзгіштер. Теңіз түбінде суды сүзгілейтін устрицалармен бірге менхадендер өзен сағалары мен шығанақтардағы азық тізбегінде маңызды рөл атқарады. Осы рөлді атқаратыны және олардың көптігіне байланысты, менхадендер жолақ балық, көк балық, макрель, флаундер, тунец, барабан және акулалар сияқты көптеген жыртқыш балықтар үшін құнды олжа болып табылады. Сондай-ақ, олар көкбауырлар, балықбалық, теңіз құстары, солтүстік шұбарлар, пеликандар және құсбалықтар сияқты көптеген құстар үшін маңызды тамақ көзі болып табылады. 2012 жылы Атлантикалық мемлекеттердің теңіз балық шаруашылығы комиссиясы Атлантикалық менхаденнің шамадан тыс аулау салдарынан азайғанын жариялады. Бұл шешімге Чесапик шығанағындағы су сапасының нашарлауы және жыртқыш түрлерді қайта енгізуге жасалған әрекеттердің сәтсіздігі себеп болды, себебі олар жей алатын менхаден жетіспеді.

Көбею

Менахдендер ашық мұхиттарда сырттай көбейеді, бірақ аналықтары жұмыртқаларын өздерімен алып жүрмейді, олар гаметалар мен сперматозоидтар түрінде планктондық деңгейде су қабатына таратылады. Қазіргі уақытта бұл түрде функционалдық гермафродитизм белгісіз, және қосымша репродуктивтік мүшелердің болмауына байланысты жеке организмнің жынысын сырттан анықтау мүмкін емес. Бұл балықтар желтоқсаннан наурызға дейінгі қыс айларында көбейеді, ал жұмыртқалары мен шабақтары толқындар мен ағыстар арқылы эстуарийлерге және ішкі су жолдарына қарай жүзеді. Етінде омега-3 майларының құрамы жоғары. Менахден майы эритін сияқты өнімдердің шикізаты ретінде де қолданылады. [[Файл:Жержүзілік жалпы өндіріс менхаден.png|thumb|center|2010 жылы FAO мәліметтері бойынша менхаден аулау. Атлантикалық менахдендерді аулау үшін селективті желілер қолданылады. Omega Protein – Солтүстік-Батыс Атлантика және Мексика шығанағында қызмет ететін балық өңдеу компаниясы – АҚШ-тағы менахденнің жалпы көлемінің 90% -ын өндіреді. Бұл шектеу 2013 жылға дейін сақталды. 2012 жылдың желтоқсанында Атлантикалық менахденнің қысқаруына байланысты ASMFC 2013 және 2014 жылдарға арналған Чесапик шығанағы үшін тағы бір шектеу енгізді, бұл жолы 87 216 метрикалық тонна, сондай-ақ түрдің жалпы рұқсат етілген аулау көлемі (TAC) 170 800 метрикалық тоннаны құрады, бұл 2009-2011 жылдардағы орташа көрсеткіштен 20% төмен. Кейіннен 2015 және 2016 жылдарға арналған TAC 187 880 метрикалық тоннаға дейін өсірілді. Чесапик шығанағындағы шектеу 2017 жылдың қарашасында 51 000 метрикалық тоннаға дейін төмендетілді, бірақ бұл 216 000 метрикалық тоннаны құрайтын жоғары TAC-ке сүйенді. Omega Protein бұл шектеулерді ашық түрде сынады. Менахден майының жануарларға тигізетін пайдасының бір мысалы – тауықтар. Тауықтарға жеммен бірге менахден майы берілгенде, оларда майлы бауыр ауруына шалдығу ықтималдығы төмендеді.

Ашықтан балық аулау қаупі

thumb|Чесапик шығанағында Атлантикалық менхаденнің әрбір аулаудан алынатын орташа мөлшерінің геометриялық орташасы (2019 жылғы Chesapeake Bay Foundation мәліметтері). Chesapeake Bay Foundation мәліметінше, менхаден – шығанақтың ең маңызды балығы. Олар жолақты бас сияқты көптеген коммерциялық маңызды түрлердің тамақ көзі болып табылады. Сондай-ақ, олар фитопланктонды жейтіндіктен, шығанақтағы балдырлардың гүлденуін реттейді. Менхаден популяциясының төмендеуі жолақты бастың ауруға шалдығу қаупін де арттыруы мүмкін. Соңғы 20 жылда Чесапик шығанағында өндірілетін жас менхаденнің саны азайып келеді (Атлантикалық менхаден графигін қараңыз, шығанақтың аулау бойынша орташа көрсеткіші). Бұл сонымен қатар "экологиялық көрсеткіштер" деп аталатын шамаларды қарастырған алғашқы дауыс беру болды.