Кіріспе
Неман, Нимен, Нёман, Немунас немесе Мемель – Еуропадағы өзен. Ол Орталық Беларусьтен басталып, Литва арқылы ағады, содан кейін Ресейдің батыс эксклавы Калининград облысының солтүстік шекарасын құрайды, бұл оның оңтүстік арнасын бойлай өтеді. Өзен Балтық теңізімен тар байланысқан Курш шығанағына құяды. Ұзын Неман – Шығыс Еуропаның ірі өзендерінің бірі. Ол негізінен Польша шекарасының жанындағы Гродноға батысқа қарай, Каунасқа солтүстікке қарай, содан кейін теңізге қарай батысқа қарай ағады. Литвадағы ең үлкен өзен және Беларусьтегі үшінші ірі өзен, оның көп бөлігі кеме жүзуге қолайлы. Ол екі шағын бастаудан құралады, олар Минск қаласының оңтүстік-батысында орналасқан Узда қаласынан оңтүстік-батысқа қарай бірігеді. Тек , шығысқа қарай иіліп жатқан бөлігі ғана Беларусь-Литва шекарасын құрайды. Содан кейін өзен шағын тектоникалық жарылым бойында елеулі иілгілерді қамтиды. Оның су жиналатын алабы кейінгі төртінші дәуірде қалыптасып, соңғы мұздық қабатының шетімен шамамен б.з.б. 25000-22000 жылдарға дейін созылады. Оның тереңдігі жоғарғы ағысындағыдан төменгі алабындағысына дейін әр түрлі.
The Neman, Niemen, Nyoman, Nemunas or Memel is a river in Europe that rises in central Belarus and flows through Lithuania then forms the northern border of Kaliningrad Oblast, Russia's western exclave, which specifically follows its southern channel. It drains into the Curonian Lagoon, narrowly connected to the Baltic Sea. The long Neman is a major Eastern European river. It flows generally west to Grodno within of the Polish border, north to Kaunas, then westward again to the sea. The largest river in Lithuania, and the third largest in Belarus, it is navigable for most of its length. It starts from two small headwaters merging about southwest of the town of Uzda – about southwest of capital city Minsk. Only , an eastward meander, contributes to the Belarus–Lithuania border. Thereafter the river includes notable loops along a minor tectonic fault. Its drainage basin settled in the late Quaternary to be roughly along the edge of the last glacial sheet so dates to about 25,000 to 22,000 years BC. Its depth varies from in its upper courses to in the lower basin.
Немунаның бұрандалары
Орын тебуіне байланысты "Немунас иілдіктері" көбінесе өзеннің литва тіліндегі атауымен сипатталады. 1992 жылы Немунас иілдіктері аймақтық паркі құрылды. Оның мақсаты – өзеннің Пуния орман ішінде жасайтын иілдіктерін (литва тілінде: vingis) сақтау. Приенай маңында Немунас өзені иілдік жасайды (көз жасы тәрізді), жартылай айналып келеді. Немунас Балбиерішкис пен Бирштонас арасындағы қос иілдік бойымен ағып, содан кейін тек шамалы ғана солтүстікке қарай жылжиды. Бұл иілдіктер – дәстүрлі өзен иілдіктері емес, олар жер астындағы тектоникалық құрылымдарға сәйкес келеді. Жарықтар жергілікті минералды бұлақтардың көзі болып табылады. Аймақ тарихи және мәдени тұрғыдан маңызды. Ондағы қамалдар тевтон рыцарларының шапқыншылықтарына қарсы бірінші қорғаныс шебі ретінде қызмет еткен.
Дельта
Немунас өзенінің дельтасы өзен тармақтары мен каналдардың лабиринтына бөлінеді, полидерлер мен батпақты жерлермен араласып, экологиялық туризм үшін өте тартымды мақсатқа айналады. Негізгі төрт саласы – Атмата, Пакална, Скирвите (оңтүстік аузы, халықаралық шекараны белгілейді) және Гилия. Өзен Курш шығанағының экожүйесінде маңызды рөл атқарады. Ол шығанаққа негізгі су ағынын қамтамасыз етеді және суды дерлік тұщы сақтайды. Бұл тұщы және ащы су жануарларының онда тіршілік етуіне мүмкіндік береді. Дельта солтүстікке қарай созылған сайын, шығанақ қарсы жағы тарылады. Дельта Литвада орналасқандықтан, көбінесе Немунас дельтасы деп аталады. Немунас дельтасының аймақтық паркі 1992 жылы дельтада құрылды.
Өзендегі ең ірі елді мекендер
Батыстан шығысқа қарай ең ірі елді мекендер – Советск/Тилсит, Неман, Каунас, Алитус, Друскининкай, Гродно және Масты.
Экономикалық маңызы
Өзеннің көп бөлігі балық аулауға, гидроэнергия өндіруге, сумен қамтамасыз етуге, өнеркәсіпке, ауыл шаруашылығына, демалысқа, туризмге және су көлігіне пайдаланылады. Литва Каунас қаласының төменгі жағында оны тереңдету үшін жергілікті жоспарларды ұсынды, осылайша оны тұрақты пайдалануға мүмкіндік беруге болады. Өзендегі ең ірі қалалар – Беларусьтегі Гродно, Литвадағы Алитус және Каунас, Ресейдің Калининград облысындағы Советск. Өзен алабында 5,4 миллион адам тұрады. Беларусь бөлігіндегі өнеркәсіптік қызметтерге металл өңдеу, химия өнеркәсібі, целлюлоза және қағаз өндірісі, құрылыс материалдарын өндіру, сондай-ақ азық-түлік өңдеу өсімдіктері кіреді. Литвада 400 000-ға жуық тұрғыны бар Каунас қаласы өзенді ең көп пайдаланатын қала болып табылады; өзенге әсер ететін жергілікті өнеркәсіптер – гидроэнергия, машина жасау, химия, ағаш өңдеу және қағаз өндірісі, жиһаз өндірісі, тоқыма және азық-түлік өңдеу. Калининградта өзенге жақын өнеркәсіптік орталықтар ретінде Советск және Неман қалалары бар, онда ірі целлюлоза және қағаз өндіріс объектілері орналасқан. Каунас қаласының үстінде 1959 жылы Каунас су электр стансасына қызмет ету үшін бөгет салынды. Соның нәтижесінде пайда болған Каунас су қоймасы Литвадағы ең ірі су қоймасы болып табылады. 19 ғасырда салынған Августов каналы Неман өзенін Висла өзенімен байланыстырады.
Биологиялық қауымдастықтар
Балықтардың қатарына мыналар жатады: шабақ, суыржан, сазан, көкбалық, мүйізбалық, алқабас, қызылбалық, ұсақ шабақ және күміс балық. Оның салаларында тас лош, үш қырлы тікенек, шаян, форель, скульпин, гуджин, дақ және жайын балық кездеседі. Атлантикалық лосось шағылысу үшін өзен ағысына қарсы жүзіп көтерілетін, алайда өзендегі бөгеттер, олардың көпшілігі 20-шы ғасырда салынған, олардың санын азайтты. Каунастағы бөгетте балық өтетін жолдар қарастырылмаған. Шағылысу маусымы күзде болатын. Бөгеттер салынбас бұрынғы этнографиялық зерттеулерде түнгі балық аулау, шамдар мен сүңгілерді пайдалану кең таралған тәсіл болғандығы айтылады.
Қоршаған орта мәселелері
Швецияның қоршаған ортаны қорғау басқармасының баяндамасында Литвадағы өзеннің сапасы орташа ластанудан ластанғанға дейін бағаланған. Өзеннің кейбір бөліктерінде органикалық ластаушы заттардың, нитраттар мен фосфаттардың жоғары концентрациясы байқалады. Қоршаған ортаға қатысты мәселелерге судың сапасы (эутрофикация және көбінесе ескі технологияларға байланысты ластаушылар), гидрологиялық режимдегі өзгерістер және су тасқынының алдын алу кіреді. Өзен бассейнін құрайтын әр елдегі экологиялық проблемалар шамалы өзгеше. Беларусьте негізгі проблемалар мұнай өнімдері, азот және биологиялық оттегіге деген қажеттілік (БOТ). Калининград бөлігіндегі экологиялық мәселелерге жоғары концентрациядағы БOТ, лигносульфаттар және азот жатады. Литвада Каунас су электр станциясының тоғаны жағалау экожүйесіне әсер етеді. Үш елдің географиялық жағдайына байланысты өзара тиімді ынтымақтастық қиынға түседі, бірақ су сапасын жақсарту жөніндегі бастамалар қолға алынуда.