Кіріспе

Жабайы табиғат бақшасы (немесе мекендеу бақшасы немесе ауланың жаңаруы) – қоршаған жануарлар дүниесі үшін тұрақты пана ретінде құрылған орта. Жабайы табиғат бақшаларында жергілікті өсімдіктер, құстар, қосмекенділер, жорғалаушылар, жәндіктер, сүтқоректілер және тағы басқаларға қолайлы әртүрлі мекендеу орындары бар, олар жергілікті флора мен фаунаны сақтауға арналған. Осы бағбандық түрінің басқа да атаулары бар, олардың ішінде мекендеу, экологиялық және табиғатты қорғау бағбандығы ең көп қолданылады. Жеке және мемлекеттік бақшаларды жергілікті жануарлар дүниесін тарту үшін өзгертуге болады, соның арқасында қолжетімді пана мен тамақ арқылы табиғи қолдау көрсетіледі. Бұл бағбандық әдісі жеке және қоғамдық бақшаларда да жаңарудың бір түрі болып табылады, себебі олардың орналасқан жерлерінің әртүрлілігі және тіршілік ортасының кеңеюі байланысқа мүмкіндік береді. Тұрғын үй салынғанға дейінгі ортаны қайта жасайтын немесе бақты жақын маңдағы табиғи аймақтарға (қайта өркендету) ұқсас ететін бақ құру, табиғи жүйелердің өзара әрекеттесуіне және тепе-теңдік орнатуына жағдай жасайды, нәтижесінде бағбанның күтімі мен араласуына қажеттілік азаяды. Жабайы табиғат бақшалары биологиялық зиянкестермен күресте маңызды рөл атқарады, сондай-ақ биологиялық әртүрлілікті, жергілікті өсімдіктерді көмектеседі және жалпы қоршаған ортаға пайда келтіреді. Осы экологиялық пайдалардың бірі – зиянкестердің санын биологиялық бақылау механизмі арқылы азайту, бұл пестицидтерді қолдану қажеттілігін азайтуға көмектеседі.

Мақсаты

Антропогендік қызмет, мысалы, жерді игеру және қала құрылысы, мекен орталарының жойылуының негізгі себептері болып табылады, нәтижесінде мекен орталарының жоғалуына және жануарлардың қоныс аударуына алып келеді. Бөлшектену (фрагментация), мекен ортасын жоғалтуға әсер ететін басқа да адам факторымен қатар, тұрақты жердің бұзылуынан (мысалы, пестицидтердің көп қолданылуы сияқты) басқа, жабайы жануарлар популяциясының және биологиялық әртүрліліктің күрт төмендеуіне себеп болады. Тұрғын және коммерциялық аумақтардағы жеке жасыл кеңістіктерді жануарларға арналған бақшаларға айналдыру арқылы тұрғындар жануарлардың тіршілік етуіне қосымша орын беру үшін қалпына келтіру және қорғау жұмыстарына бірлесіп көмектесе алады, сондай-ақ қалалық аймақтардағы экологиялық тұрақтылықты арттыруға мүмкіндік береді.

Жоспарлау

Жабайы табиғат бағының табысты болуын жоспарлау үшін аймақтың жағдайын және жалпы экологиялық функционалдылыққа назар аудару қажет. Өсімдік құрылымы мен күрделілігі ландшафттың жануарлар дүниесіне қызмет ететін пайдасына маңызды рөл атқарады, себебі әртүрлі өсімдіктер тіршілік үшін тамақ көзі және баспана болып табылады. Атап айтқанда, жергілікті өсімдіктерді отырғызу құстар, аралар және басқа да жабайы жануарлар үшін орта жасау арқылы аулалардағы әртүрлілікті арттырады, бұл олардың санының өсуіне әкеледі. Жабайы табиғат бақтарын құрудың немесе өзгертудің көптеген жолдары бар, егер тамақ, су, баспана және кеңістік болса ғана. Бұл процеске әдетте инвазивті түрлерді алып тастап, жергілікті түрлермен ауыстыру, жапырақтарды және ересек ағаштарды сақтау, өсімдіктердің күрделілігі мен құрылымының әртүрлі таралуын қамтамасыз ету және су көздерін қосу үшін тоғандар сияқты басқа да тіршілік ортасын құру кіреді. Құстарды тамақтандыру орындары мен үйлері – құстарға тамақтану және баспана табу үшін орын жасау, биологиялық зиянкестерді бақылауда маңызды рөл атқаратын бақтағы құстардың санын арттырады. Тамақ пен баспана құстардың тірі қалу деңгейін ғана емес, олардың денсаулығын да қамтамасыз етеді, нәтижесінде сәтті көбейеді. Жәндіктерге арналған қораптар мен араларға арналған қонақ үйлер – пайдалы жәндіктердің, мысалы, араның баспанасы және көбеюі үшін құрғақ сабақтардан (қарағаш, Джо Пай бұтасы, бамбук) жасалған жиынтықтар ілінеді. Су көздері – көл сияқты су айдыны жануарлар дүниесінің әртүрлілігін сақтауға мүмкіндік береді. Су айдынына тартылатын жануарлар санын арттыру үшін, ол әртүрлі тереңдікте болуы керек. Құстар су ішу үшін, ал жәндіктер мен қосмекенділер жұмыртқа салу үшін жайпақ жерлерді пайдаланады. Терең жерлер сулы жәндіктерге және қосмекенділерге, тіпті балықтарға жүзуге арналған орын береді. Аңтауыштар – нектарға бай гүлдер бақшаға аралар мен көбелектерді тартады, бұл АҚШ, Еуропа және басқа жерлерде аңтауыштар популяциясының күрт азаюын ескере отырып, ерекше маңызды. Жабайы гүлдердің жайылымдары бақтағы газонға балама болып табылады және аңтауыштар үшін пана болады. Алайда, аңтауыштарды өсіруге жарамды өсімдіктерді көбелектерді өсіруге жарамды өсімдіктермен шатастырмау керек. Өсімдіктердің әртүрлілігі – бақшада әртүрлі тіршілік ортасы ретінде әрекет ететін өсімдіктердің түрлері болуы керек. Жер бетіндегі жамылғы, бұта, ағаш асты және шатыр түрлерінің арасындағы тепе-теңдік әртүрлі мөлшердегі жануарлар дүниесі баспаналарына мүмкіндік береді, олардың жеке қажеттіліктеріне сәйкес келетін биіктігі әр түрлі болады. Жергілікті өсімдіктер көптеген жергілікті емес өсімдіктерге қарағанда жәндіктер мен басқа омыртқасыздарға сенімдірек сай келетіндіктен, аймаққа немесе мемлекетке тән түрлерді пайдалану өте маңызды; жәндіктердің әртүрлілігі өз мүддесі үшін де, құстар мен басқа да жыртқыш аңдар үшін де құнды. Ұлттық жабайы табиғат федерациясының жабайы табиғат аулаларын сертификаттау бағдарламасы сияқты бағдарламалар әртүрлі түрлердің тіршілік ортасына ықпал ететін, жергілікті өсімдіктердің әртүрлілігін қамтамасыз ететін және құс популяциясын әртараптандыратын аулаларға сертификат береді. Тік құрылым да тіршілік ортасының құрылысына өте маңызды. Бұл – өсімдіктердің қабаттарын қосу, бұл оның орналасуындағы тиімді әртүрлілікті және мақсатты қамтамасыз етеді. Бұл өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің кеңінен орналасуы үшін. Тік құрылымның мысалы – жабайы табиғат бағында малч қабаты, шөпті қабаты, бұта қабаты, ағаш қабаты бар. Барлық қабаттар түрлі жануарлар түрлерін қолдап, тұрғын үй ауласындағы өсімдіктердің әртүрлілігін арттырады. Түзу құрылымды іске асыру кезінде маңызды табиғи процестер, мысалы топырақ температурасын сақтау, эрозиядан қорғау, ыдырау, қоректік заттардың толығуы және азық желісіне қосылу сияқты маңызды табиғи процестер де жақсарады. Бұл жергілікті жәндіктерге бейімделуді қиындатады, нәтижесінде олардың азық-түлік қорын азайтады. Өте көп сәндік өсімдіктер отырғызудың салдарынан жәндіктер популяциясының азаюы құс популяцияларының осы аймақта тұруынан бас тартады. Инвазивті түрлер бақта табиғи жыртқыштардың жоқтығы және олардың тез көбейе алу қабілетімен байланысты әрқашан проблемалық болып табылады. Егер бақшаға қарсы шаралар қолданылмаса, инвазивті түрлер бақтағы жергілікті түрлерді оңай басып алады. Инвазивті өсімдіктермен күресудің әртүрлі жолдары бар; алайда, қоршаған ортаға ең аз зиян келтіру үшін, бұл өсімдікті кесіп тастау арқылы жасаған дұрыс. Инвазивті түрлерден қалған қалдықтарды кішкентай жануарларға үй салу үшін жинап қоюға болады. Австралияда инвазивті түрлер, мысалы, Лантана (Lantana camara) құстарға, мысалы, керемет әдемі құстың (Malurus cyaneus) және күміс көздің (Zosterops lateralis) панасы болатыны анықталды, жергілікті өсімдіктердің баламасы болмаған жағдайда. Бақтағы жақсы нәтиже алу үшін инвазивті түрлерді басқаруды қалалық биоәртүрлілікті сақтау қажеттілігімен қалай теңдестіру керектігі туралы мұқият ойлану қажет. Жабайы табиғат бағы жергілікті өсімдіктерге жеткілікті тығыз болуы керек, сонда түрлі өлшемдегі түрлер жасыру (жасыру немесе көлеңке үшін) және баспана табу үшін жеткілікті жер бетін жабу керек. Көлеңке жасау да кез келген жабайы табиғат бағында маңызды. Жапырақтар, немесе өсімдіктен жерге түскен материал, жабайы табиғат бағы үшін тамаша малч және тыңайтқыш жасайды. Жапырақтар күз және қыс айларында ауыр жаңбырдан артық суды сіңіріп, ылғалды сақтап, көктем және жаз айларында жергілікті өсімдіктерге баяу босата алады. Жабайы табиғатқа қосымша тамақ беру үшін жергілікті шөптерді қосу да пайдалы болуы мүмкін. АҚШ-та жергілікті шөптердің мысалдары – сары гүлді тапертип хоксбирд (Crepis acuminata) сияқты түрлер. Тапертип хоксбирд (Crepis acuminata) аз мөлшерде кездеседі және саз құрлының гүлдеуі үшін қажет. Жабайы табиғат бақтары жеткілікті мөлшерде жасалса, жабайы табиғат дәліздерін құруы мүмкін. Қалалық биоәртүрлілік жалғасуда, жабайы табиғат бақтары жаңа «табиғат» болуы керек, бағбандық енді бағбаншының қажеттіліктерін ғана емес, еліміздің жануарлар дүниесін сақтауда маңызды рөл атқарады, бұл осы жабайы табиғат бақтарының иелеріне шынымен айырмашылық жасауға мүмкіндік береді.

Әлеуметтік және адам әл-ауқатының пайдасы

Жабайы табиғатты күтумен айналысатындар, мұндай бақшалардың стресс пен көңіл сырқытын азайтуға, жалпы психикалық денсаулықты жақсартуға, әлеуметтік байланыстар құруға және әртүрлі түрлер бақшамен өзара әрекеттесе бастағанда өз еңбектерінің сәтті болғанын көріп, қанағат сезіміне бөленгендей болғанын жеткізеді.

Ұлттық жануарлар дүниесі мекендеу орнының сертификаттау

АҚШ Ұлттық жабайы табиғат федерациясы Certified Wildlife Habitat бағдарламасын ұсынады, оның басты мақсаты – адамдар көп шоғырланған қалалық аймақтарда тіршілік ететін жануарларға қосымша орта жасау арқылы үй иелерін сертификаттау. Бағдарламаға қатысу үшін алдымен Ұлттық жабайы табиғат федерациясы әзірлеген сертификаттау өтінішін толтыру қажет. Өтініш нысанында үй иелері өздерінің жануарлар бағында жануарлар үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз еткенін белгілейтін тізім бар. Тізімде бес негізгі компонент қарастырылады: тұрақты бағбандық тәжірибелер (мысалы, зиянды пестицидтер мен тыңайтқыштарды қолданбау, компост жасау сияқты әдістерді пайдалану), тамақ және су көздері, жасыруға арналған орындар және ұрпақ өсіруге қолайлы кеңістік. Сонымен қатар, қамтамасыз етілетін тамақ түрлерін таңдағанда гүлдер мен ағаштардың тұқымдары, нектар, бұтақтар, жидектер, тозаң және шырын сияқты санаттарға жататын тағамдарды ескеру маңызды. Әрбір жылдамдыққа қойылатын талаптар ауланың мөлшеріне және үй орналасқан аймаққа байланысты өзгеріп отырады. Тұрғын үй иелерінің бірлестіктері де биологиялық әртүрлілікті, әсіресе өсімдіктер мен құстар түрлерін көбейтуге, сондай-ақ қатысушылар мен басқа үй иелерін осы бағытта ынталандыруға жұмыс істеп жатыр. Тұрғын үй жануарлар бағы адам мен қоршаған орта арасындағы байланысты нығайтуға көмектеседі, оның абиотикалық және биотикалық ерекшеліктерін ескере отырып. Жабайы табиғат бақтары – қалпына келтіру жұмыстары үшін өте маңызды, ал күш-жігерді күшейту және бірлескен жұмыс жасау арқасында қалалық ортаның қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерін азайтуға көмектесетін қалалық ізге айналуы мүмкін. Ұлттық жабайы табиғат федерациясы үй иелерінің аулаларын ғана емес, сонымен қатар пәтерлердегі балкон, жұмыс орындары (ғимараттардың жанында немесе ішінде), мектептер (сынып бақшалары немесе шатырлар), фермалар және қоғамдық бақшаларды сертификаттауға қабілетті.

Нидерландыда

Нидерландыдағы жабайы табиғат бақтарын "heemtuinen" деп атайды. Біріншісі 1925 жылы құрылды: Харлемге жақын Блумендаалдағы Тийссе Хофы (Тийссе бағы). Ол Жак П. Тийссеге 60 жылдығына орай сыйға тартылды және бүгінге дейін сақталған. Бақта Оңтүстік Кенмерландтың құмды аймағына тән 800-ге жуық өсімдік көрсетілген. Бұл әлемдегі осындай бақтардың ең көнелерінің бірі деп есептеледі. Қазір Нидерландыда шамамен 25 жабайы табиғат бағы бар.