Экономикалық тепе-теңдік жағдайы

Кіріспе

Экономикалық күштердің теңгерімде болу жағдайы

Экономикада экономикалық теңгерім – сұраныс және ұсыныс сияқты экономикалық күштердің теңгерімде болуы және сыртқы ықпалдар болмаған жағдайда экономикалық айнымалылардың (теңгерім) шамалары өзгермейтін жағдай. Мысалы, стандартты оқулықтағы кемел бәсекелестікте теңгерім сұранылған және ұсынылған көлемдер тең болатын нүктеде орналасады. Бұл жағдайда нарықтық тепе-теңдік – нарықтық бағаның бәсекелестік арқылы қалыптасуы нәтижесінде сатып алушылар іздеген тауарлар мен қызметтердің мөлшері сатушылар өндірген тауарлар мен қызметтердің мөлшеріне тең болатын жағдай. Бұл баға көбінесе бәсекелестік бағасы немесе нарықты тазартатын баға деп аталады және сұраныс немесе ұсыныс өзгермесе, өзгермейді, ал көлем "бәсекелестік көлемі" немесе нарықты тазартатын көлем деп аталады. Алайда, экономикадағы теңгерім тұжырымы кемелсіз бәсекелестік нарықтарында да қолданылады, онда ол Нэш теңгерімінің түрін қабылдайды.

Экономикалық тепе-теңдікті түсіну

Экономикалық тепе-теңдік – экономикалық агенттің ешқандай стратегияны қолданып, жағдайды өзгерте алмайтын жағдай. Бұл түсінік физикалық ғылымдардан алынған. Мысалы, физикалық күштердің тепе-теңдікте болған жүйе қарастырайық. Экономикалық тұрғыдан қарағанда, бұл одан әрі өзгеріс болмайтынын білдіреді.

Тепе-теңдік қасиеттері

Хью Диксон жалпы теңгерімнің үш негізгі қасиетін ұсынды. Олар:

Теңгерім қасиеті P1: Агенттердің әрекеттері үйлесімді. Теңгерім қасиеті P2: Ешбір агенттің өз әрекетін өзгертуге мүддесі жоқ. Теңгерім қасиеті P3: Теңгерім – белгілі бір динамикалық процестің нәтижесі (тұрақтылық).

Мысал: бәсекелестік тепе-теңдік

Бәсекелестік тепе-теңдікте сұраныс пен ұсыныстың теңдігі орын алады. P1 қасиеті орындалады, себебі тепе-теңдік бағасында ұсынылатын мөлшер сұранылатын мөлшерге тең. P2 қасиеті де орындалады. Сұраныс нарықтық бағаны ескере отырып, пайдалылықты барынша арттыру мақсатымен қалыптасады: сұраныс жағында ешкімнің ағымдағы бағада көбірек немесе азырақ сұрануға қызығушылығы жоқ. Сол сияқты, ұсыныс фирмалардың нарықтық бағада пайдасын барынша арттыру ниетімен айқындалады: ешбір фирма тепе-теңдік бағасында артық немесе азырақ өнім ұсынуға құштар болмайды. Осылайша, сұраныс және ұсыныс жағындағы агенттердің ешқайсысы да өз әрекеттерін өзгертуге мүдделі емес. P3 қасиетінің орындалғанын анықтау үшін баға тепе-теңдік деңгейінен жоғары болған жағдайды қарастырайық. Бұл жағдайда ұсыныс артық болады, ұсынылатын мөлшер сұранылатын мөлшерден асып түседі. Бұл бағаны төмендетуге бейімдеп, оны тепе-теңдікке қайтаруға ұмтылады. Сол сияқты, егер баға тепе-теңдік нүктесінен төмен болса (ол "оптималды нүкте" деп те аталады), ұсыныс жетіспейді, бұл бағаның тепе-теңдікке қайта оралуына әкеледі. Барлық тепе-теңдіктер P3 тепе-теңдік қасиетінің мағынасында "тұрақты" бола бермейді. Бәсекелестік тепе-теңдік тұрақсыз болуы мүмкін. Дегенмен, егер тепе-теңдік тұрақсыз болса, онда оған жету мәселесі туындайды. Тіпті ол P1 және P2 қасиеттерін қанағаттандырса да, P3 қасиетінің болмауы нарықтың тек бастапқыда тұрақсыз тепе-теңдікте болса ғана осындай күйде қалуы мүмкін екенін көрсетеді. Көптеген қарапайым микроэкономикалық модельдерде нарықта сұраныс пен ұсыныстың статикалық тепе-теңдігі байқалады; алайда экономикалық тепе-теңдік динамикалық сипатқа ие болуы мүмкін. Тепе-теңдік жалпы экономикалық немесе бүкіл экономика бойынша да болуы мүмкін, ал жеке нарықтың ішінара тепе-теңдігінен өзгешеленеді. Егер сұраныс немесе ұсыныс жағдайлары өзгерсе, тепе-теңдік те өзгеруі мүмкін. Мысалы, ұсыныстың өсуі тепе-теңдікті бұзып, бағаның төмендеуіне әкеледі. Көптеген нарықтарда жаңа тепе-теңдік орнатылады. Содан кейін, технология немесе тұтынушылардың талғамындағы өзгерістер сияқты сыртқы факторлардың әсері болмаса, бағада немесе сатылатын өнімнің мөлшерінде өзгеріс болмайды. Яғни, баға мен көлемді өзгертуге итермелейтін ішкі күштер жоқ.

In a competitive equilibrium, supply equals demand. Property P1 is satisfied, because at the equilibrium price the amount supplied is equal to the amount demanded. Property P2 is also satisfied. Demand is chosen to maximize utility given the market price: no one on the demand side has any incentive to demand more or less at the prevailing price. Likewise supply is determined by firms maximizing their profits at the market price: no firm will want to supply any more or less at the equilibrium price. Hence, agents on neither the demand side nor the supply side will have any incentive to alter their actions. To see whether Property P3 is satisfied, consider what happens when the price is above the equilibrium. In this case there is an excess supply, with the quantity supplied exceeding that demanded. This will tend to put downward pressure on the price to make it return to equilibrium. Likewise where the price is below the equilibrium point (also known as the "sweet spot") there is a shortage in supply leading to an increase in prices back to equilibrium. Not all equilibria are "stable" in the sense of equilibrium property P3. It is possible to have competitive equilibria that are unstable. However, if an equilibrium is unstable, it raises the question of reaching it. Even if it satisfies properties P1 and P2, the absence of P3 means that the market can only be in the unstable equilibrium if it starts off there. In most simple microeconomic stories of supply and demand a static equilibrium is observed in a market; however, economic equilibrium can be also dynamic. Equilibrium may also be economy wide or general, as opposed to the partial equilibrium of a single market. Equilibrium can change if there is a change in demand or supply conditions. For example, an increase in supply will disrupt the equilibrium, leading to lower prices. Eventually, a new equilibrium will be attained in most markets. Then, there will be no change in price or the amount of output bought and sold — until there is an exogenous shift in supply or demand (such as changes in technology or tastes). That is, there are no endogenous forces leading to the price or the quantity.

Мысал: монополистік тепе-теңдік

Монополияда шекті кіріс (MR) шекті шығынға (MC) тең болады. Тепе-теңдік саны MR және MC қиылысатын нүктеден анықталады, ал тепе-теңдік бағасы MR = MC болатын сұраныс қисығында табылады. P1 қасиеті орындалмайды, себебі тепе-теңдік бағасында сұраныс көлемі мен ұсыныс көлемі тең емес. P2 қасиеті де орындалмайды. Монополистің пайданы максималдау көлемі әлеуметтік тұрғысынан максималдау көлемінен өзгеше болғандықтан, тұтынушылар тепе-теңдік бағасында көбірек сұрауға мүдделі. Дегенмен, нарықтық бағада монополистер өзінің пайдасын максималдайды, сондықтан олар бағаны өзгертуге мүдделі емес. Осылайша, сұраныс жағындағы агенттер өз әрекеттерін өзгертуге мүдделі, ал ұсыныс жағындағы агенттерде мұндай мүдде жоқ. P3 қасиетінің орындалғанын анықтау үшін, бәсекелес тепе-теңдікте P3 анықтау үшін қолданылған жағдайларды пайдалануға болады. Егер ұсыныс артық болса, монополистер тепе-теңдіктің пайданы максималдау көлемі емес екенін түсінеді және бағаны көтеріп, тепе-теңдікке қайтаруға тырысады. Сол сияқты, егер баға тепе-теңдік деңгейінен жоғары болса және ұсыныс жетіспесе, монополист пайданы максималдау көлеміне оралу үшін ұсынысты азайтады. Демек, тепе-теңдік – тұрақтылықтың нәтижесі.

Мысал: Нэш тепе-теңдігі

Нэш тепе-теңдігі экономикада бәсекелестік тепе-теңдігіне негізгі балама ретінде кеңінен қолданылады. Ол агенттердің мінез-құлқына стратегиялық элементтер тән болғанда және бәсекелестік тепе-теңдігінің «бағаны қабылдау» деген болжамы орынсыз болғанда қолданылады. Нэш тепе-теңдігін алғаш рет Антуан Августин Курно өзінің 1838 жылғы кітабында дамытқан Курно дуополиясында қолданды. Екі фирма біртекті өнім шығарады: екі фирманың жалпы ұсынған көлемін ескере отырып, (бір) өнеркәсіптік баға сұраныс қисығы арқылы анықталады. Бұл әр фирманың кірісін анықтайды (өнеркәсіптік бағаны фирма ұсынған көлемге көбейту арқылы). Әр фирманың пайдасы – бұл кірістен өнімді өндіруге кеткен шығынды шегергендегі айырма. Екі фирманың арасында стратегиялық тәуелділік бар екені анық. Егер бір фирма өнім көлемін өзгертетін болса, бұл өз кезегінде нарықтық бағаға, соның салдарынан екінші фирманың кірісі мен пайдасына әсер етеді. Біз фирмалар таңдаған екі өнім көлемінің функциясы ретінде әр фирманың пайдасын көрсететін төлем функциясын анықтай аламыз. Курно әр фирманың өзінің пайдасын барынша арттыру үшін, екінші фирманың өнімін ескере отырып, өзінің өнім көлемін таңдайды деп болжады. Нэш тепе-теңдігі екі фирма да екінші фирманың өнімін ескере отырып, өзінің пайдасын барынша арттыратын өнім көлемін өндіргенде пайда болады. Тепе-теңдік қасиеттерін қарастыратын болсақ, P2 орындалғанын көреміз: Нэш тепе-теңдігінде екінші фирманың өнімі берілген кезде ешбір фирманың Нэш тепе-теңдігінен бас тартуға мүддесі жоқ. P1 орындалады, себебі төлем функциясы нарықтық бағаның ұсынылған өнім көлемімен сәйкес келетінін және әр фирманың пайдасы осы өнім көлемінде кірістен шығынды шегергендегі айырмаға тең екенін қамтамасыз етеді. Тепе-теңдік P3 талап ететіндей тұрақты ма? Курноның өзі ең жақсы жауап динамикасы арқылы білдірілген тұрақтылық тұжырымын қолдана отырып, ол тұрақты екенін дәлелдеді. Әр фирманың реакциялық функциясы екінші фирманың берілген өніміне қатысты фирманың өнімі бойынша пайданы барынша арттыратын өнім көлемін көрсетеді (ең жақсы жауап). Стандартты Курно моделінде бұл төмен қарай бөгеттейді: егер екінші фирма жоғары өнім шығарса, ең жақсы жауап – аз өнім шығару. Ең жақсы жауап динамикасы фирмалардың кездейсоқ бастапқы нүктеден басталып, содан кейін өнімді екінші фирманың алдыңғы өніміне ең жақсы жауап ретінде бейімделуін қамтиды. Реакциялық функциялардың еңісі 1-ден кем болған жағдайда, бұл Нэш тепе-теңдігіне жақындасады. Дегенмен, бұл тұрақтылыққа қатысты көп сын бар. Диксонның айтуынша: «Басты кемшілік – әр қадамда фирмалар көзсіздікпен әрекет етеді: олар өнімді екінші фирманың өнімін ескере отырып, ағымдағы пайдасын барынша арттыру үшін таңдайды, бірақ процесс екінші фирманың өнімін реттейтінін ескермейді». Нэш тепе-теңдігі үшін эволюциялық тұрақтылық сияқты басқа да тұрақтылық тұжырымдары ұсынылған.

The Nash equilibrium is widely used in economics as the main alternative to competitive equilibrium. It is used whenever there is a strategic element to the behavior of agents and the "price taking" assumption of competitive equilibrium is inappropriate. The first use of the Nash equilibrium was in the Cournot duopoly as developed by Antoine Augustin Cournot in his 1838 book. Both firms produce a homogenous product: given the total amount supplied by the two firms, the (single) industry price is determined using the demand curve. This determines the revenues of each firm (the industry price times the quantity supplied by the firm). The profit of each firm is then this revenue minus the cost of producing the output. Clearly, there is a strategic interdependence between the two firms. If one firm varies its output, this will in turn affect the market price and so the revenue and profits of the other firm. We can define the payoff function which gives the profit of each firm as a function of the two outputs chosen by the firms. Cournot assumed that each firm chooses its own output to maximize its profits given the output of the other firm. The Nash equilibrium occurs when both firms are producing the outputs which maximize their own profit given the output of the other firm. In terms of the equilibrium properties, we can see that P2 is satisfied: in a Nash equilibrium, neither firm has an incentive to deviate from the Nash equilibrium given the output of the other firm. P1 is satisfied since the payoff function ensures that the market price is consistent with the outputs supplied and that each firms profits equal revenue minus cost at this output. Is the equilibrium stable as required by P3? Cournot himself argued that it was stable using the stability concept implied by best response dynamics. The reaction function for each firm gives the output which maximizes profits (best response) in terms of output for a firm in terms of a given output of the other firm. In the standard Cournot model this is downward sloping: if the other firm produces a higher output, the best response involves producing less. Best response dynamics involves firms starting from some arbitrary position and then adjusting output to their best response to the previous output of the other firm. So long as the reaction functions have a slope of less than 1, this will converge to the Nash equilibrium. However, this stability story is open to much criticism. As Dixon argues: "The crucial weakness is that, at each step, the firms behave myopically: they choose their output to maximize their current profits given the output of the other firm, but ignore the fact that the process specifies that the other firm will adjust its output ". There are other concepts of stability that have been put forward for the Nash equilibrium, evolutionary stability for example.

Нарықтық клирингтік бағалар

Көптеген экономистер, мысалы Пол Самуэльсон, теңгерім бағасына нормативтік мағына (құндылық бағасы) беруден сақтандырады. Мысалы, азық-түлік нарығы адамдар аштық тартып жатқанда теңгерімде болуы мүмкін (өйткені олар жоғары теңгерім бағасын төлей алмайды). Бұл, шын мәнінде, 1845-52 жылдар аралығындағы Ирландиядағы Ұлы ашаршылық кезінде орын алды, онда адамдар аштықтан өлген кезде, азық-түлік ағылшындарға сатудан түскен үлкен пайдаға байланысты экспортталды. Ирландия-Британ картоп нарығының теңгерім бағасы ирланд шаруаларының төлей алатын бағасынан жоғары болды, сондықтан олар (басқа себептермен қатар) аштықтан қайтыс болды.

Түсіндірме

Көптеген түсіндірмелерде Адам Смит сияқты классикалық экономистер еркін нарықтың баға механизмі арқылы экономикалық тепе-теңдікке ұмтылатынын айтты. Яғни, кез келген артық ұсыныс (базардағы артық немесе толымсыздық) бағаның төмендеуіне әкеледі, бұл ұсынылатын мөлшерді азайтады (өнімді өндіруге және сатуға ынталандыруды төмендетіп) және сұранысты арттырады (тұтынушыларға арзан баға ұсына отырып), артықты автоматты түрде жояды. Сол сияқты, еркін нарықта кез келген артық сұраныс (немесе тапшылық) бағаның өсуіне әкеледі, сұраныстың мөлшері азаяды (тұтынушылар бағадан бас тартады) және ұсынылатын мөлшері өседі (өнімді өндіруге және сатуға ынталандыру артады). Бұрынғыдай, тепе-теңдіксіздік (бұл жерде тапшылық) жоғалады. Нарықтық тепе-теңдіксіз жағдайларды автоматты түрде жою нарықтарды орталық жоспарлау жүйелерінен ерекшелендіреді, олар көбінесе бағаны дұрыс белгілеуге қиналады және тауарлар мен қызметтердің тұрақты тапшылығына ұшырайды. Бұл көзқарас кем дегенде екі тұрғысынан сынға ұшырады. Қазіргі заманғы бағытталған экономика тепе-теңдіктің нарықты толық қанағаттандыруға сәйкес келмейтін жағдайларын көрсетеді (бірақ оның орнына жұмыссыздыққа), мысалы еңбек экономикасындағы тиімді жалақы гипотезасы. Осыған параллель құбылыс – несие рациондау, онда банктер төмен пайыздық ставкаларды сақтап, несиеге артық сұраныс тудырады, содан кейін кімге несие беруді таңдайды. Сонымен қатар, экономикалық тепе-теңдік монополиямен сәйкес келуі мүмкін, онда монополистік фирма бағаны қолдау және пайданы барынша арттыру үшін жасанды тапшылықты сақтайды. Соңында, Кейнстік макроэкономика жұмыссыздық тепе-теңдігіне назар аударады, онда еңбектің артығы (яғни, циклдық жұмыссыздық) жиынтық сұраныстың тапшылығымен ұзақ уақыт бойы қатар өмір сүреді.

Бағаның өзгеруіне әсер ету

Тепе-теңдік бағаның өзгеруі сұраныс немесе ұсыныс кестелерінің өзгеруі арқылы болуы мүмкін. Мысалы, жоғарыда көрсетілген сұраныс пен ұсыныс конфигурациясынан бастау алып, қолжетімді табыстың жоғары деңгейі жаңа сұраныс кестесін тудыруы мүмкін, мысалы:

Баға ($) Сұраныс Ұсыныс
8.00 10,000 18,000
7.00 12,000 16,000
6.00 14,000 14,000
5.00 16,000 12,000
4.00 18,000 10,000
3.00 20,000 8,000
2.00 22,000 6,000
1.00 24,000 4,000

Мұнда қолжетімді табыстың өсуі тауардың сұранысын әр баға бойынша 2,000 бірлікке арттыратындығын көреміз. Сұраныстың өсуі сұраныс қисығын оңға қарай жылжытады. Нәтижесінде ұсынылған көлем сұранылған көлемге тең болатын бағаның өзгеруі болады. Бұл жағдайда біз екі теңдіктің бір-біріне тең екенін көреміз, ал бағасы $6.00-ға өсті. Қолдануға болатын табыстың төмендеуі нарық тепе-теңдігіне кері әсерін тигізеді. Сондай-ақ, біз бағаның осыған ұқсас өзгеруін технологиялық өзгерістер немесе бизнес шығындарының өзгеруі арқылы ұсыныс кестесін өзгерту кезінде көреміз. Технологиялық пайдаланудың немесе білімнің (know-how) өсуі немесе шығындардың төмендеуі әр баға бойынша ұсынылатын мөлшердің өсуіне әкеліп соғуы мүмкін, осылайша тепе-теңдік бағасы төмендейді. Екінші жағынан, технологияның төмендеуі немесе бизнес шығындарының өсуі әр баға бойынша ұсынылатын мөлшерді азайтады, осылайша тепе-теңдік бағасын арттырады. Жоғарыда келтірілген мысалдағыдай, екі статикалық тепе-теңдікті салыстыру процесін салыстырмалы статика деп атайды. Мысалы, тұтынушылардың табысының өсуі бағаның жоғарылауына әкеледі (және тұтынушылардың табысының төмендеуі бағаның төмендеуіне әкеледі - әр жағдайда екі нәрсе бірдей бағытта өзгеріп отырады), біз тұтынушылардың табысының бағаға салыстырмалы статикалық әсері оң деп айтамыз. Бұл тұтынушылардың табысына қатысты бағаның жалпы туындысы нөлден жоғары деп айтудың тағы бір жолы.

Динамикалық тепе-теңдік

Статикалық тепе-теңдікте барлық шамалар өзгермейтін мәндерге ие болса, динамикалық тепе-теңдікте әртүрлі шамалардың барлығы бірдей жылдамдықпен өсіп, олардың арақатынастары өзгермей қалуы мүмкін. Мысалы, неоклассикалық өсу моделінде жұмыс істейтін халық саны экзогенді (модельдің сыртынан, экономикалық емес күштермен анықталады) қарқынмен өседі. Динамикалық тепе-теңдікте өнім мен физикалық капитал қоры да сол қарқынмен өседі, бір жұмысшыға шаққандағы өнім мен бір жұмысшыға шаққандағы капитал қоры өзгермейді. Сол сияқты, инфляция модельдерінде динамикалық тепе-теңдік баға деңгейінің, номиналды ақша ұсынымының, номиналды жалақы ставкаларының және барлық басқа номиналды шамалардың бірдей ортақ қарқынмен өсуін қамтиды, ал барлық нақты шамалар, инфляция деңгейі сияқты, өзгермейді. Екі динамикалық тепе-теңдікті бір-бірімен салыстыру процесі салыстырмалы динамика деп аталады. Мысалы, неоклассикалық өсу моделінде, бір бөлігі нақты бір үнемдеу деңгейіне негізделген бір динамикалық тепе-теңдіктен бастап, үнемдеу деңгейінің тұрақты өсуі жаңа динамикалық тепе-теңдікке әкеледі, онда бір жұмысшыға шаққандағы капитал мен еңбек өнімділігі тұрақты түрде жоғары болады, бірақ өнімнің өсу қарқыны өзгермейді; сондықтан бұл модельде үнемдеу деңгейінің бір жұмысшыға шаққандағы капиталға салыстырмалы динамикалық әсері оң, ал өнімнің өсу қарқынына салыстырмалы динамикалық әсері нөл болады.

Теңгерімсіздік

Теңгерімсіздік – теңгерім күйінде емес нарықты сипаттайды. Теңгерімсіздік өте қысқа немесе ұзақ мерзімге созылуы мүмкін. Көптеген экономистер еңбек нарығын ұзақ уақыт бойы теңгерімсіздік күйінде, нақтырақ айтқанда, артық ұсыныс күйінде қарастырады. Тауар нарықтары бұл екі жағдайдың арасында: кейбір тауарлардың бағасы мәзірлік шығындары, ұзақ мерзімді шарттар және басқа да кедергілерге байланысты түзетуде баяу болғанымен, теңгерімсіздік деңгейінде шексіз уақытқа тоқтамайды.