Кіріспе

Rondônia – Бразилияның 26 штатының бірі, елдің солтүстік бөлігінде (орталық-батыс бөлігінде) 07º 58' 32" және 13º 41' 36" оңтүстік ендігі және 59º 46' 26" және 66º 48' 21" батыс бойымы арасында орналасқан. Батысында 22 км қашықтықта Акре штатымен қысқа шекарасы бар, солтүстігінде Амазонас штаты Сера-де-Сан-Жао тауының 930 км бойында, 7° 58' оңтүстік ендігінде және Мапири-Мадейра өзенінің солтүстігінде орналасқан. Шығысында Мато-Гросо штаты Сера-Гранде, Сера-де-Провиденса және Рио-Бранко, Инуэ (Лангаруи) және Тененте-Маркез-Еугенья өзендері арқылы 820 км-ге созылған, ал оңтүстік және оңтүстік-батысында Боливия Гуапоре және Абуна өзендері арқылы 1,464 км қашықтықта жатыр. 2021 жылғы мәліметтер бойынша Рондония штатының халқы 1,815,000 адамды құрайды. Бұл халық саны бойынша бесінші ең кішкентай штат. Штаттың астанасы және ең ірі қаласы – Мадейра өзенімен жуылған Порто-Вельё қаласы. Штат 1910 жылдары елдің солтүстігін зерттеген Кандидо Рондонның құрметіне аталған. Бразилия халқының шамамен 0,7%-ын құрайтын штат, Бразилияның ЖІӨ-сінің шамамен 0,3%-ын қамтамасыз етеді. Штатта 52 муниципалитет бар және ауданы 237,590.547 км²-ды құрайды, бұл Румыния аумағымен тең және Хорватиядан бес есе үлкен. Сонымен қатар, Арикемес, Какоал, Гуажара Мирим, Джи-Парана, Ролим-де-Моура және Вильхена сияқты басқа да маңызды қалалар бар.

География

Рондония бұрын 200,000 км²-ден астам жаңбырлы орманға мекен болған, бірақ қазір Амазонкадағы ең көп орман қырқылған аймақтардың біріне айналды. 2003 жылға қарай шамамен 70,000 км² жаңбырлы орман жойылды. Гуапоре өзені маңындағы аймақ Бени саваннасының экожүйелік аймағының бір бөлігі болып табылады. Самуил тоғаны штаттың ішінде, Жамари өзенінде орналасқан.

Колониялық кезең

Испандық Нюфло де Чавес 1541 және 1542 жылдар аралығында Гуапоре өзенінің аңғарына жеткен алғашқы еуропалық саяхатшы болды, бірақ ол тек осы аймақтан өтіп өтті. 1650 жылдары бандейрантес аймаққа алтын және басқа да минералдарды игеру мақсатымен келді. Осы кезеңде иезуит миссионерлері аймаққа келіп, алғашқы ауылды құрды. Гуапоре өзенінің оң жағалауында алтынның табылуына байланысты 1748 жылы Португалия коронасы Мату-Гросу капитандығын құрды, губернаторы болып Антонио Ролим де Моура Таварес тағайындалды. 1752 жылдың 19 наурызында губернатор Вила Бела да Сантиссима Триндаде қаласын астана етіп белгіледі, және ол Мадрид шарты (1750) бойынша шекараны демаркациялауды басқарды. 1753 жылы ол Гуапоре өзенінің оң жағалауында испандықтар салған Санта-Роза-Велха ауылында күзет бекетін орнатты, осылайша Бразилия жеріндегі бекет пайда болды. 1759 жылы Санта-Крус-де-ла-Сьерраның испан губернаторы бекетті эвакуациялауды сұрады. Бірақ Ролим де Моура оның орнына Форте де Браганса деп аталған бекініс салды. Ауа райының қолайсыздығы мен испандықтардың шабуылдары салдарынан Президио тез арада қирады. Ол 1769 жылы губернатор Луис Пинто де Соуза Коутиньомен қайта жаңартылып, Форте де Браганса деп қайта аталды. Тағы да қирағаннан кейін, 1776 жылы оның орнына Форте-Принсипе-да-Бейра салынды. 1772 жылы Франсиско де Мело Пальхета Белемнен Мадейра, Маморе және Гуапоре өзендері арқылы Санта-Крус-де-ла-Сьерраға жеткен экспедицияны жетекшілік етті. Кен өндірісінің төмендеуі және Бірінші Бразилия Республикасының жариялануы аймақтың 19 ғасырдың соңына дейін экономикалық маңыздылығын жоғалтуына себеп болды, содан кейін резеңке өндірісінің өркендеуі басталды.

Колониядан кейінгі тарих

1878 жылғы сәуірде Аякучо шартынан кейін Боливия мен Бразилия арасындағы шекара карталық топтармен белгіленіп, 1879 жылы келісімге қол жеткізілді. 1903 жылғы Петрополис шарты Мадейра-Маморе теміржолының салынуына алып келді, бұл аймақтағы қоныстанудың артуына ықпал етті. 1943 жылғы 13 қыркүйектегі №5812 заңымен Гуапоре Федералдық аумағы Амазонас және Мату-Гросу штаттарының бөліктерінен құрылды. 1956 жылғы 17 ақпандағы заң бойынша аймақ маршал Кандидо Рондонның құрметіне Рондония Федералдық аумағы деп аталды. Бразилия жаңғағы мен резеңке өндірісі касситерит кен орындары табыларға дейін басты экономикалық қызмет болып келді, бұл аймақтың дамуы мен қоныстануын үдетті. Бұл даму 1982 жылы аймақтың штат мәртебесіне ие болуына әкелді, оған 13 муниципалитет кірді, оның ішінде астанасы Порто-Велью. Олар: Гуажара-Мирим, Джи-Парана, Вильена, Арикемес, Джару, Пимента-Буэно, Колорадо-ду-Оесте, Какоал, Оуро-Прету-ду-Оесте, Президенте-Медиси, Эспигао-д’Оесте және Коста-Маркес.

Демография

IBGE-нің 2021 жылғы бағалауынша, бұл Солтүстік аймақтағы халық саны бойынша үшінші штаты, оның халқы 1,815,278 адамды құрайды, бұл көрсеткіш бойынша тек Па́ра және Амазо́нас штаттары ғана одан жоғары. Халық тығыздығы – 6,6 адам/км². Қалалық халқы: 66,8% (2004); Халық өсімі: 2,2% (1991–2000); Тұрғын үйлер: 430,747 (2005). Оның төрт муниципалитетінің халқы 100 000-нан астам: Порто-Ве́лью, Жи-Пара́на, Арике́мес және Ви́льхена. 2022 жылғы халық санауы келесі деректерді көрсетті: 936,708 қоңыр терілі (аралас нәсілді) адам (59,2%), 486,123 ақ терілі адам (30,7%), 136,793 қара терілі адам (8,7%), 17,278 үнді адам (1,1%), 4,257 азиялық адам (0,3%). Рондо́ния штатының халқы Бразилиядағы ең алуан түрлі халықтың бірі болып табылады, оның құрамына елдің барлық аймақтарынан келген көшіп келушілер кіреді, олардың ішінде Парана, Сан-Па́улу, Ми́нас-Жерайс және Ри́о-Гранде-ду-Сул штаттарынан келгендері ерекше аталады. Олар әлі күнге дейін штаттың екі ескі қаласы – Порто-Ве́лью және Гуажара́-Мири́мде, ірі өзендердің жағасында орналасқан қалаларда жергілікті халықтың амазониялық ерекшеліктерін сақтап, аймақтың орталығында қоныстанды.

Дін

Порто-Вельго архиепископиясындағы римдік католиктердің үлесі 47,6% (1925 жылы аумақтық прелатура ретінде құрылған), архиепископ Роке Палоскидің (2015) басқаруында 30 приход бар. Сондай-ақ, епископ Бенедито Араухоның (2011) басқаруында 13 приходы бар Гуажара Мирим (1929 жылы аумақтық прелатура ретінде құрылған) және епископ Норберт Ханс Кристоффер Фоерстердің (2020) басқаруында 24 приходы бар Джи-Парана (1978 жылы Вила-Рондония аумақтық прелатурасы ретінде құрылған) екі суфрагандық епархиясы бар; 33,8% протестанттар, 0,6% спиритизм, 3,7% басқа діндерді ұстанады, ал 14,3% дінсіз.

Экономика

Рондония штатының экономикасы негізгі салалар ретінде ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, азық-түлік өнеркәсібі және өсімдіктер мен минералдарды өндіруді қамтиды. 2016 жылы штаттың ЖІӨ-сі 39,451 миллиард реалға жетті. Экспорттық тауартәлімі негізінен мұздатылған сиыр етінен (43,43%), соядан (32,77%), шикі қалайыдан (7,08%), кесілген ағаштан (2,36%) және жеуге жарамды мамықтан (2,02%) тұрады. 1970 жылдардың басынан бастап штат елдің оңтүстік-орталық бөлігінен фермерлерді тартты, бұл федералдық үкіметтің отарлау жобаларымен және арзан және құнарлы жердің болуымен ынталандырылды. Ауыл шаруашылығының дамуы аймақты елдің маңызды ауыл шаруашылық шекараларының біріне және Бразилияның солтүстігіндегі ең гүлденген және өнімді аймақтардың біріне айналдырды. Штат кофе өндірісімен ерекшеленеді (Солтүстіктегі ең ірі өндіруші және Бразилиядағы 5-ші), какао (Солтүстіктегі 2-ші және Бразилиядағы 3-ші ірі өндіруші), бұршақ (Солтүстіктегі 2-ші ірі өндіруші), жүгері (Солтүстіктегі 2-ші ірі өндіруші), соя (Солтүстіктегі 3-ші ірі өндіруші), күріш (Солтүстіктегі 3-ші ірі өндіруші) және маниока (Солтүстіктегі 4-ші ірі өндіруші). Өнімнің жоғары көлеміне және аймақтың стандарттары бойынша шағын аумағына қарамастан (Амазониядан 7 есе, Парадан 6 есе кіші), Рондонияның аумағының 60% -тан астамы толық сақталған. Кофе өндірісінде 2019 жылы Рондония елдегі 5-ші ірі өндіруші болды, сонымен қатар Coffea canephora-ның 2-ші ірі өндірушісі болып, осы жылы 60 кг кофеден тұратын 2,3 миллион қап (шамамен 138 мың тонна) өндірді. 2019 жылы Бразилиядағы соя егімі 1,2 миллион тоннаны құрады, бұл Солтүстік аймақта 3-ші орын. 2019 жылы штат 805 мың тонна жүгері өндірді, бұл Солтүстік аймақтағы екінші орынды иеленді, тек Токантинс-тен кейін. 2018 жылы Бразилияда 17,6 миллион тонна маниока өндірілді. Рондония 583 мың тоннамен елдегі 11-ші ірі өндіруші болды. 2018 жылы Рондонияда 124 мың тонна күріш өндірілді. Какао өндірісінде Пара, Бразилия өндірісінде көшбасшылық үшін Баиямен бәсекелесіп келеді. 2019 жылы Пара 135 мың тонна какао жинады, ал Баия 130 мың тонна жинады. Рондония 2017 жылы 18 мың тонна какао өндірген елдің үшінші ірі какао өндірушісі. 2017 жылы штаттың мал басы 14 098 031 басқа жетті (73,37% -ы сиыр етіне, қалғаны сүт өнімдеріне арналған), Солтүстіктегі екінші ірі мал басы, Парадан кейін екінші орында, елдегі 6-шы ірі, ет экспортында 5-ші және сүт өндірісінде 8-ші орында. 2018 жылы штаттың сүт өндірісі шамамен 800 миллион литрді құрады, бұл Солтүстіктегі ең ірі өндіруші. 2017 жылы Рондония ұлттық минералдық қатысудың 0,62% -ын құрады (елдегі 8-ші орын). Рондонияда қалайы (10,9 мың тонна, құны 333 миллион реал), алтын (1 тонна, құны 125 миллион реал), ниобий (колумбита-танталит түрінде) (3,5 мың тонна, құны 24 миллион реал) және шикі мырыш (26 мың тонна, құны 27 миллион реал) өндірілді. Сонымен қатар, әшекей тастардан штат гранат өндірісіне де ие. Өнеркәсіпте Рондонияның 2017 жылғы өнеркәсіптік ЖІӨ-сі 8,2 миллиард реалды құрады, бұл ұлттық өнеркәсіптің 0,7% -ына тең. Бұл салада 49 944 жұмысшы жұмыс істейді. Басты өнеркәсіптік секторлар: Электр және су сияқты қоғамдық пайдалы қызметтер (54,4%), Құрылыс (19,2%), Азық-түлік (17,6%), Ағаш (1,8%) және Металл емес минералдар (1,2%). Осы бес сектор штаттың өнеркәсібінің 94,2% -ын құрайды.

Білім

Рондониядағы білім беру сапасы Бразилияның басқа штаттарымен салыстырғанда еліміздегі он төртінші жақсы көрсеткіш деп есептеледі. 2010 жылғы мәліметтерге сүйенген Бразилия штаттарының Адами Даму Индексі (АДИ) тізімінде "Білім" факторы 0,557 индексіне жеткен, бұл 2000 жылғы 0,345 көрсеткішімен салыстырғанда 67%-дан астам өсімді құрайды. Бразилия География және Статистика Институтының (IBGE) мәліметтері бойынша, 2021 жылы Рондонияда бастауыш білімге 244 815 оқушы қабылданды.