Кіріспе

Бразилия штаты
Бразилияның Рио-Гранде-ду-Норте штаты (/UK/,/r//iː//uː// /,/ɡ//r//æ//n//d//i// //d//uː// /'/n//ɔːr//t//i/, /US// // /,/ɡ//r//ɑː//n/, ˈʁi. u ˈɡɾɐ̃dʒ(i) du ˈnɔʁtʃi) – Бразилияның штаттарының бірі. Ол елдің солтүстік-шығыс аймағында орналасқан, Оңтүстік Америка құрлығының солтүстік-шығыс ұшын құрайды. Атауы сөзбе-сөз "Ұлы Солтүстік өзені" деп аударылады, бұл Потенжи өзенінің сағасына сілтеме жасайды. Штаттың бас қаласы және ең ірі қаласы – Натал. Штаттың 410 км (254 миль) құмды жағажайлары бар және Атлант мұхитындағы жалғыз атолл – Рокас атолын қамтиды. Басты экономикалық қызмет – туризм, одан кейін мұнай өндіру (елдегі екінші ірі өндіруші), ауыл шаруашылығы, жеміс өсіру және минералдарды өндіру, соның ішінде маңызды тұз өндірісі және басқа да экономикалық қызмет түрлері. Бразилия халқының 1,7%-ы осы штат та қоныстанды, ал елдің ЖІӨ-сінің 1%-ын өндіреді. 2000 жылы 17 қыркүйекте құлқындар саны 655%-ға өсті, нәтижесінде Рио-Гранде-ду-Норте Бразилиядағы құлқындар көрсеткіші ең жоғары штатқа айналды: 100 000 тұрғынға 63,9 құлқын. Штаттағы туристік тартымдылықтарға Пирангидің кашу ағашы (әлемдегі ең үлкен кашу ағашы), Женипабудың құм төбелері мен түйелері, Понта-Негра, Маракажау және Пипа жағалаулары, Карнатал, Натал карнавалы, 16 ғасырлық Форте-дос-Рейс-Магос бекінісі, Мартинс төбелері мен таулары, Натал құм төбелері мемлекеттік паркі және тағы басқалары кіреді. Халықтық өнер зерттеушісі Луис да Камара Каскудо осы штат та туып, жұмыс істеді. Штат Бразилияның құрлық бөлігінің Фернандо-де-Норонья архипелагына ең жақын орналасқан бөлігі болып табылады.

География

Рио-Гранде-ду-Норте штатының географиялық ерекшелігі – жағалау аймағы. Штат жағажайларымен және құмды төбелерімен әйгілі, ал НАСА мәліметінше, Антарктидадан кейін ауасы ең таза болып саналады. Штатта екі климат аймағы басым: ылғалды тропикалық – шығыс жағалауда, және жартылай шөлді – штаттың қалған бөлігінде (оның ішінде солтүстік жағалауда). Бразилияның жағалауының көп бөлігін жапқан тропикалық орманның солтүстік шегі Рио-Гранде-ду-Норте штатының оңтүстігінде орналасқан. Натал қаласының солтүстігіндегі аймақ құмды төбелермен жабылған, бұл жартылай шөлді климатқа тән құрылым. Жартылай шөлді климат жауын-шашын мөлшерінің аздығымен ғана емес, сонымен қатар оның тұрақсыздығымен де сипатталады; кейбір жылдары жауын-шашын мүлде жаумайды немесе өте аз болады. Штаттың ішкі аймағының көп бөлігі Құрғақшылық полигонының құрамына кіреді (бұл аймаққа федералды үкімет тарапынан ерекше назар беріледі). Штатта мангр өсімдіктері де көп, ал ішкі аймақтарда тропикалық орман басым. Атлант мұхитындағы Рокас атолдары Натал қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 260 шақырым қашықтықта орналасқан. Ол толық қорғалатын Атоль-дас-Рокас табиғи қорығының құрамына кіреді.

Тарих

Бұл аймаққа алғаш рет 1499 жылы испандық Алонсо де Охеда келген болуы мүмкін. Оңтүстік Американың солтүстік-шығыс ұшы – Сао-Роке мүйісі, Наталдан солтүстікке қарай 32 шақырым жерде орналасқан. 1501 жылы еуропалық теңізшілер алғаш рет 1501–1502 жылдарғы Америго Веспуччи басқарған португалдық экспедицияда ресми түрде сапарға шықты. Веспуччи экспедициясы осы күнінің қасиеттісінің есімімен аталатын жерге де ат қойды. Веспуччи экспедициясы Potengi (тупи тілінде «Шебелектер өзені») өзенін де атады, оның салыстырмалы түрде кең аузы жақын жердегі су айдындарынан өзгеше болды, оны «Рио Гранде» (португал тілінде «Ұлы өзен») деп атады, кейін капитандық, провинция және штат осы атпен аталатын болды. Содан кейін ондаған жылдар бойы потигуар тайпасы мекендеген бұл аймақта еуропалықтардың тұрақты қоныстары құрылмады. 16 ғасырда (1535–1598 жылдар аралығында) оны бразилия ағашы іздеген француз пираттары зерттеді. 1598 жылы португалдар Форте-дос-Рейс-Магос құрылысын салды, ал келесі жылы Натал қаласын іргелендірді. Мал шаруашылығы мен қант қамысы плантациялары жергілікті даму мен экономиканы көтерді. 1633 жылы бұл аймақ экспансионистік португалдар мен оңтүстік Америкада бекініп алған голландтар арасындағы шайқас алаңына айналды, португалдар Бразилия аумақтарын кеңейтуге тырысты. Олинда мен Ресифедегі қысқа мерзімді тыныштық пен өркендеуден кейін Амстердам нарығында қант бағасы төмендеді және аймақ ауыр экономикалық дағдарысқа ұшырады. Экономикалық қиындықтар португал қоныс жайлаушылары мен Бразилияның жергілікті халқының голландтарға қарсы көтеріліске шығуына әкелді, бұл бүгінгі күні Кунаху мен Уруасу қырғындары деп белгілі. Діни қақтығыстар (португалдық-бразилиялық католицизм мен голландтық кальвинизм), Португалияның 1640 жылы тәжді қайта қалпына келтіруі және 1643 жылы Мараньяоның қайтарылып алынуы португалдық-бразилиялықтарды Андре Видаль де Негреирос пен Жоао Фернандес Виейра басқарған 1645 жылғы көтеріліске итермеледі. Баияның губернаторы португалдық әскерлерді жаңадан жеткізіп беруге уәде берді, бірақ көтерілісшілердің көп бөлігі африкалықтар мен үндістерден құралды. 1654 жылы голландтар аймақтан мүлдем қуылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Рио-Гранде-ду-Норте одақтас әуе күштерінің базасы ретінде пайдаланылды, одан Германия басып алған Солтүстік Африкаға әуе шабуылдары ұйымдастырылды. 1964 жылы Рио-Гранде-ду-Нортеде Латын Америкасының алғашқы ғарышқа ұшыру алаңы құрылды; Баррейра-ду-Инферно («Тұзақтың кедергісі»), ол көбінесе «Бразилиялық НАСА» деп аталды.

Демография

Бразилияның география және статистика институтының бағалауынша, 2021 жылдың 1 желтоқсанында Рио-Гранде-ду-Норте штатының халқы 3 568 765 адамды құрады, бұл 2000 жылғы халық санауынан бері 14,76%-ға артты. 2022 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, аралас нәсілді адамдар жалпы халықтың 50,9%-ын құрайды. Екінші ең ірі топты ақ нәсілді адамдар құрайды, олар жалпы халықтың 39,5%-ын білдіреді, одан кейін қара нәсілді адамдар (9,2%), жергілікті тұрғындар (0,3%) және азиялықтар (0,2%) келеді. 2000 мен 2010 жылдар аралығында 77 916 адам штатқа көшіп келсе, ал 71 287 адам штаттан көшіп кеткен.

Білім

Португал тілі – ресми мемлекеттік тіл, демек мектептерде басты тіл ретінде оқытылады. Алайда, ағылшын және испан тілдері жоғары сыныптардың ресми оқу жоспарына кіреді.

Экономика

Қызмет көрсету секторы ЖІӨ-нің ең ірі бөлігін құрайды, ол 65,2%, одан кейін өнеркәсіп секторы 30,2% орындар алады. Ауыл шаруашылығы ЖІӨ-нің 4,6% құрайды (2021). Рио-Гранде-ду-Норте экспорты: балық және қабықшалылар 30,5%, жемістер 19,3%, мақтадан тоқылған мата 12,3%, мұнай 10,8%, кашу 8,5%, қант 5,3%, шоколад 3,9%, теңіз тұзы 3,7% (2002). Бразилия экономикасындағы үлесі: 1,9% (2021). Тарихи тұрғыдан алғанда, Рио-Гранде-ду-Норте өміріне қант пен мал шаруашылығы тірек болған. Алайда, 1980 жылдардан бері штат үкіметі туризмнің тиімді сала екенін түсінді және туристік курорттар салуға, сондай-ақ ірі қалалардағы отарлық ғимараттарды қайта жаңартуға көбірек қаржы жұмсалуда. Рио-Гранде-ду-Нортеде жеміс-жидектер де өсіріледі, штат Бразилияның қарбыздарының 70% -ын қамтамасыз етеді, сонымен қатар маңго және кашу бақтарымен әйгілі. Әлемдегі ең үлкен кашу ағашы осы штатта орналасқан; оның айналымы 500 метр, ал ауданы 7300 см² құрайды, бұл оны орташа кашу ағашынан 70 есе үлкен етеді. Рио-Гранде-ду-Норте сонымен қатар карнауба балауызының барлық әлемдік өндірісін қамтамасыз ететін үш бразилиялық штаттың бірі болып табылады.

Инфрақұрылым

Fundação Dom Cabral жүргізген зерттеулерге сәйкес, Рио-Гранде-ду-Норте штаты Солтүстік-Шығыс аймағындағы инфрақұрылымы ең жақсы екінші штат, ал ел бойынша тоғызыншы орында тұр.

Халықаралық әуежай

Аугусто Северо әуежайы 2014 жылдың жазынан бастап Үлкен Натал халықаралық әуежайы емес. Жаңа әуежай қаланың сыртында, Сан-Гонсало-ду-Амаранте қаласында орналасқан. Теңіз деңгейіне жуық (169 фут) биіктікте орналасқан, қолайлы ауа райы мен географиялық жағдайлары бар Парнамиримдегі Аугусто Северо халықаралық әуежайы Натал қаласынан (РН) 18 шақырым қашықтықта жатыр. Ол осы штаттың тумасы, 1902 жылы Францияда апатта қаза тапқан Аугусто Северо де Альбукерке Мараньяоның құрметіне аталған. Әуежайдың жалпы ауданы 11,3 мың шаршы метрді құрайды және жылына 1,2 миллион жолаушыға қызмет көрсетуге қабілетті. Құрылыстар мен жолаушылар терминалдары 630 тонна салқындатылған ауа шығаратын жабдықтармен кондиционерленген. 5,5 миллион шаршы метр аумақты қамтитын әуежай кешені 16 482 шаршы метр жолаушылар және жүк терминалдарымен, сондай-ақ әкімшілік және техникалық қызмет көрсету нысандарымен жұмыс істейді. 6 224 метр ұшу-қону жолағы және 61,5 шаршы метр алқап кеңістігі бар, бұл Үлкен Натал аймағын әлемнің негізгі орталықтарымен байланыстырады. Бұл әуежай Солтүстік-Шығыс аймағында Скандинавиядан чартерлік рейстерді қабылдайтын жалғыз әуежай.

Порт

Наталь порты жеміс, балық, креветка және басқа да суық сақтау қажет ететін жүктермен маманданған. Онда жеке кедендік қызметтер бар және Еуропамен тікелей теңіз жолдары арқылы байланыс орнатылған, негізінен Виго, Роттердам және Шернесс порттарына.

Қасиетті Иоанн күні

Фестивальді Бразилияның солтүстік-шығысына португалдар әкелді, олар үшін 24 маусымдағы Сен-Жан күні (Еуропаның бірнеше елінде жазғы күн тойланады) жылдың ең ежелгі және ең танымал мерекелерінің бірі. Әрине, Еуропадағы жазғы күн тойлаудан өзгеше, Бразилиядағы мерекелер жазғы күн тоғысында емес, тропикалық қысқы күн тоғысында өтеді. Мерекелер дәстүрлі түрде 12 маусымнан кейін, Әулие Антоний күнінің алдында басталып, 29 маусымға дейін, Әулие Петр күніне дейін жалғасады. Осы он бес күн ішінде көшелерде от жағылады, фейерверктер атқызылады және халық билері өтеді. Бұрын ауылдық фестиваль болғандықтан, қазір Бразилияда бұл көбінесе қалалық фестиваль, онда адамдар шаруалар туралы стереотиптер мен қалыпты ойларды қуанышпен және театрлық түрде, әзіл мен жақсы көңіл-күймен бейнелейді. Дәстүрлі тағамдар мен сусындар ұсынылады. Карнавалдағыдай, бұл мерекелерде костюм кию (осы жағдайда шаруа костюмдері), билеу, көп ішімдік ішу және көз тартарлық көріністер (фейерверктер мен халық билері) болады. Еуропадағы жазғы күннің ортасы мен Сен-Жан күніндегідей, Бразилиядағы оттар осы мерекелердің маңызды бөлігін құрайды.

Спорт

Натал, штаттың астанасы, Бразилияда өткен 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ойындарын қабылдаған 12 қаланың бірі болды. Наталдағы үш ірі футбол клубы – ABC, Alecrim және América Futebol Clube. ABC және Америка ең жақын бәсекелестер, ал олардың ойыны көбінесе «Классико Рей» (Патшалар Классикасы) деп аталады. Штат Дүниежүзілік спорт альянсының құрамына кіреді.

Ту

Рио-Гранде-ду-Норте штатының туы 1957 жылдың 3 желтоқсанында қабылданды. Ол Луис да Камара Каскудоның эскизі негізінде жасалған. Тудың ортасында штаттың гербі бейнеленген, ол 1909 жылдың 1 шілдесінде қабылданған. Гербтің ортасында жағалаудағы желкенді қайық көрсетілген, ол балық аулау және тұз өндіру салаларын символдайды. Оның үстінде екі жағында гүлдер, ал ортасында екі мақта тобы бейнеленген. Гербтің екі жағында оң жақта кокос пальмасы, сол жақта карнауба пальмасы орналасқан, олар қант қамысының екі тармағымен байланысқан. Жоғарыдағы жұлдыз штаттың Бразилия құрамындағы бөлігі екенін көрсетеді.