Кіріспе

Америка Тәуелсіздік соғысы шайқасы (1776 жылдың 26 желтоқсаны) 1777 жылдың 2 қаңтарында Нью-Джерси штатының Трентон қаласында болған шайқас.

Трентон шайқасы – 1776 жылдың 26 желтоқсаны таңында Нью-Джерси штатының Трентон қаласында болған Америка Тәуелсіздік соғысындағы шағын, бірақ шешуші шайқас. Генерал Джордж Вашингтонның Трентоннан солтүстікке қарай Делавэр өзенін кешіп өткен түнінен кейін, Вашингтон Континентальдық армияның негізгі күштерін Трентон қаласындағы гессендік қосымша әскерлеріне қарсы басқарып шабуыл жасады. Ұзаққа соқпаған шайқастан кейін, гессендік әскердің үштен екісі дерлік тұтқындалды, ал американдықтардың шығындары минималды болды. Бұл шайқас Континентальдық армияның төмендеп бара жатқан рухын көтеріп, қайтадан әскерге шақыруға серпіліс берді. Континентальдық армия бұған дейін Нью-Йоркте бірнеше жеңіліске ұшырап, Нью-Джерси арқылы Пенсильванияға шегінуге мәжбүр болған. Армиядағы рух төмен болды. Жылды жақсы жағдайда аяқтау үшін, Континентальдық армияның Бас қолбасшысы Джордж Вашингтон 25-26 желтоқсан түнінде Делавэр өзенін кешіп, гессендік гарнизонды қоршауға алу жоспарын жасады. Өзен мұздай болғандықтан және ауа райы нашар болғандықтан, кешіп өту қауіпті болды. Екі бөлімше өзенді кесіп өте алмады, нәтижесінде Вашингтон шабуылда жоспарланған 3000 адамынан 2400 адамы ғана болды. Армия Трентонға қарай оңтүстікке беттеді. Гессендік әскерлер американдық армиядан қауіпсіздікке сеніп, күзетін жібіткен және алысқа орналасқан бекеттері мен патрульдері болмады. Вашингтонның әскерлері оларды дайын емес ұстап алды, ал қысқа, бірақ қаһарлы қарсылықтан кейін, гессендік әскердің көп бөлігі басылып, тұтқындалды, үштен бірі Ассунпинк өзені арқылы қашып кетті. Шайқастағы әскер саны аз болғанына қарамастан, бұл жеңіс жаңадан құрылған АҚШ-тың патриоттары мен қолдаушыларын жігерлендірді. Апта бұрын революцияның табысқа жететіні күмәнді болғандықтан, армия құлаудың алдында тұрғандай көрінді. Бұл керемет жеңіс әскерлерді ұзақ қызмет етуге шақырып, қатарға жаңа сарбаздарды тартты.

Өмірбаян

1776 жылдың желтоқсан айының басында американдықтардың көңіл-күйі өте төмен еді.

Ақпараттық қызмет

Джордж Вашингтон Трентон қаласында тори болып таныстырылған Джон Хонимен атты тыңшыны орналастырды. Хонимен 1759 жылдың 13 қыркүйегінде Квебекте генерал-майор Джеймс Вулфпен бірге Ыбырайым жазығындағы шайқаста қызмет еткен және тори екенін растау үшін еш қиындық көрмеген. Хонимен – британдықтар мен гессендермен сауда жасаған қасапшы және бармен. Бұл оған барлау ақпаратын жинауға және гессендерді Континенттік армияның рухы төмен екендігіне көндіруге мүмкіндік берді, сондықтан олар Трентонға шабуыл жасамайды. Рождествоға дейін аз уақыт қалғанда ол Континенттік армияға қолға түсуге тырысты, оларға оны Вашингтонға ешқандай зиян келтірмей жеткізуді бұйрық берілді. Вашингтонтан сұрақтанғаннан кейін, оны таңертең тори ретінде соттау үшін шатырға қамады, бірақ жақын жерде кішкентай өрт шығып, ол "қашуға" мүмкіндік алды. Шабуылдан бір күн бұрын кешке гессен командирі Ралл өз әскерлерімен бірге Трентонның бай саудагері және фермері Абрахам Ханттың шаруашылығында Рождествоны тойлап отырды. Хант достық лоялист рөлін ойнап, Вашингтон мен оның әскерлері күтпеген шабуылға дайындалып жатқанда Раллға жалған сенімділік сезімін сыйлады.

АҚШ жоспары

АҚШ-тың жоспары үш бағыттан үйлестірілген шабуылдар жасауға негізделген. Генерал Джон Кэдвалер оңтүстіктен күшейткіш әскерлердің келуін тоқтату үшін Нью-Джерси штатының Бордентаун қаласындағы британдық гарнизонға қарсы диверсиялық шабуыл ұйымдастыруы тиіс болды. Генерал Джеймс Юинг 700 сарбазбен өзенді Трентон паромдық өтпелі орнынан кешіп, Ассунпинк өзенінің көпірін басып алып, жау әскерлерінің қашуына кедері келтіруге міндетті болды. 2400 сарбаздық негізгі шабуыл тобы өзенді Трентоннан солтүстікке қарай өтіп, екі топқа бөлінетін болды: біріншісі Гриннің, екіншісі Салливанның басқаруында, таң атпастан шабуыл жасау үшін. Салливан қалаға оңтүстіктен, ал Грин солтүстіктен шабуылдайтын еді. Егер операция сәтті аяқталса, американдықтар Принстон және Нью-Брансуикке жеке шабуылдар жасауы мүмкін еді. Шабуылдан бір апта бұрын АҚШ-тың алдын ала жасақтары жаудың атты әскерінің қарауылдарына тұзақ құрып, хабар жеткізушілерді тұтқындап, гессендік қарауылдарға шабуыл жасауды бастады. Гессен командирі өзінің әскерлеріне қауіп төніп тұрғанын көрсету үшін 100 жаяу әскер мен артиллерия бөлімін Принстондағы британ командиріне хат жеткізуге жіберді. Бірақ Юинг өзенді кешіп үш сәтті шабуыл жасады. 17 және 18 желтоқсан күндері, 1776 жылы олар егерлердің бекінісіне шабуыл жасады, ал 21-і күні бірнеше үйді өртеп жіберді. 1776 жылдың 20 желтоқсанында генерал Салливан басқаруындағы 2000-ға жуық сарбаз Вашингтонның лагеріне келді. Олар Чарльз Лидің басқаруында болған, және Ли тұтқындалған кезде солтүстік Нью-Джерси арқылы баяу жылжуда болған. Сол күні Форт Тикондерогадан Хорацио Гейтс басқаруындағы 800-нен астам сарбаз келді. Ол кезде Трентон шағын қала болып, шамамен 100 үй және екі негізгі көшесі – Кинг (қазір Уоррен) және Квин (қазір Брод) көшелері болған. Карл фон Доноп, Раллдың жоғары жағындағы офицері, 22 желтоқсанда Нью-Джерсидегі қарсылықты басу үшін Маунт-Холлиге оңтүстікке қарай жол тартып, 23 желтоқсанда Нью-Джерси ополчениесінің бір бөлігімен қақтығысқа түсті. Раллды жек көретін Доноп оған Трентонды басқаруды жүктеуге ықыласын білдірмеді. Ралл дауыс көкейкестігімен және ағылшын тілін білмеуімен танымал болды. Трентон АҚШ-тың елді мекендеріне тәндей қала қабырғалары мен бекіністерінен мүлдем құралмаған. Кейбір гессендік офицерлер Раллға қаланы нығайтуды ұсынды, ал оның екі инженері қаланың жоғарғы жағында редут салуды және өзен бойында бекіністер құруды ұсынды. АҚШ дезертирлері гессендіктерге өзенді кешіп өтуге дайындық үшін азық-түлік дайындалып жатқанын хабарлады. Ралл мұндай әңгімелерді бекер сөз деп есептеді, бірақ жеке хаттарында жоғары лауазымды тұлғаларға жақын арада шабуыл болатындығынан алаңдаушылық білдірді. Американдықтар гессендік жабдықтау желілерін бұзғанда офицерлер Раллдың сезімін бөлісе бастады. Бірі: «Біз осы жерге келгеннен бері бірде-бір түн тыныштықта ұйықтаған жоқпыз», – деп жазды. 22 желтоқсан күні, 1776 жылы тыңшы Грантка Вашингтонның соғыс кеңесін шақырғанын хабарлады; Грант Раллға «сақ болуды» айтты. Гессеннің 1500 сарбаздық негізгі күші үш полкке бөлінді: Книфаузен, Лоссберг және Ралл. Сол түні ауа райының нашар болуына байланысты ешқандай қарауыл жіберілмеді.

Өту және жүріс

Вашингтон әскерімен кетер алдында Бенджамин Раш генералдың көңілін көтеруге келді. Ол жерде ол Вашингтонның "Жеңіс немесе өлім" деген жазбасын көрді. Әр сарбаздың қолында 60 оқ-дәрі және үш күндік азық-түлік болды. Олар Делавэр өзенінің жағалауына жеткенде, жоспарланған уақыттан қалып қойған еді. Жаңбыр жауа бастады. Ауа температурасы төмендеген сайын, жаңбыр қыздап, содан кейін қарға айналды. Гловердің 14-континентальдық полкі кемелерді басқарды. Кемеден өту кезінде полковник Джон Хаслет сияқты бірнеше адам суға құлап кетті. Хаслетті судан жылдам құтқарып алды. Өту кезінде ешкім қаза таппады, барлық артиллерия бөлімдері жақсы жағдайда жетті. Екі кішкентай жасақ, әрқайсысы 40 шамасында сарбаздан тұратын, негізгі колонналардың алдына жіберілді. Олар қалаға кіретін және шығатын жолдарды тосқаулап, басты әскерге дейін тұтқынға алды. Ауа райының нашарлығы Нью-Джерсидегі қонуды таңғы сағат 3:00-ге дейін кешіктірді, ал жоспар бойынша ол түнгі сағат 12:00-ге дейін аяқталуы керек еді. Вашингтон таң атпай шабуыл жасау мүмкін емес екенін түсінді. Америкалықтар үшін тағы бір қиындық туды, генералдар Кадуэллер мен Юинг ауа райының салдарынан шабуылға қатыса алмады. Жол бойында бірнеше азамат ерікті болып қосылып, жергілікті жерді білгендіктен (мысалы, Джон Мотт) жол көрсетушілердің қызметін атқарды. Олар желге қарсы, қияң жолдармен жүріп, Bear Tavern-ге жетіп, Bear Tavern Road-қа бұрылды. Жер сырғақты болғанымен, тегіс еді, сондықтан аттар мен артиллерияға оңай болды. Олар жылдамдықтарын арттыра бастады. Екі топ Бірмингемге (қазіргі Батыс Трентон) жеткенше бірге болды, онда олар бөлініп кетті. Гриннің күші Скотч және Пеннингтон жолдары арқылы Трентонға қарай шығысқа бет алды, ал Салливан Ривер Роуд арқылы оңтүстік-батысқа қарай жол тартты. Көптеген сарбаздардың аяқ киімі болмағандықтан, олар аяқтарына мата орауға мәжбүр болды. Кейбір сарбаздардың аяқтарынан қан ағып, қар қызыл түске боялды. Жолда екі сарбаз қаза тапты. Вашингтон әскерлердің арасымен жоғары-төмен шауып, оларды жігерлендірді. Қала сыртында негізгі колонналар алдыңғы жасақтармен қайта қосылды. Олар кенеттен 50 қарулы адамның пайда болуына таң қалды, бірақ олар американдықтар еді. Адам Стивен басқарған олар Трентонға шабуыл жасау жоспарынан хабарсыз болғандықтан, гессендік бекініске шабуыл жасады. Вашингтон гессендердің ескерту алынбақтарынан қорқып, Стивенге: "Сіз, мырза! Сіз, мырза, оларды ескерту арқылы менің барлық жоспарларымды құрта жаздадыңыз!" – деп айғайлады.

АҚШ-тың шабуылы

26 желтоқсан күні таңертеңгі сағат 8-де гессендер Трентоннан солтүстік-батысқа қарай шамамен бір мильдей жердегі Пеннингтон жолындағы ағаш өңдеу шеберханасының жанында аванпост құрды. Вашингтон содан кейін өз әскерлерінің алдында атпен жүріп шабуылға бастады. Гессен аванпостының командирі лейтенант Андреас Вейдерхольдт шеберханадан шыққанда, америкалық сарбаз оған атып, бірақ өткізіп алды. Америкалықтар үш рет атып, гессендер бір рет жауап берді. Екі гессен отряды да ұйымдасқан түрде кері шегінді, кері қайтқанда атысты. Трентонға жеткенде, олар қала шетіндегі басқа гессен күзетші бөлімдерінен жабылуға мүмкіндік алды. Делавэр өзеніне жақын орналасқан тағы бір күзет ротасы оларға көмекке шығысқа қарай асығып, Трентонға қарай өзен жолын ашық қалдырды. Вашингтон Принстонға қашу жолын кесіп тастауды бұйырды, оны бөгеу үшін жаяу әскерді жауынгерлік формацияда жіберді, ал артиллерия Патша және Королева көшелерінің басында орналасты. Оңтүстік АҚШ колоннасын басқарып, генерал Салливан тасталған өзен жолы арқылы Трентонға кірді және гессендердің қашуын тоқтату үшін Ассунпинк өзенінен өтетін жалғыз жолды тосқауылдады. Салливан Гриннің дивизиясының гессендерді солтүстіктегі аванпостарындан ығыстыруға уақыты бар екеніне көз жеткізу үшін алға жылжуын қысқа уақытқа тоқтатты. Осы кезде Делавэр өзенінің арғы жағынан АҚШ артиллериясы оқ атып, гессендердің позицияларын қиратты. Дабыл естілгенде үш гессен полкі шайқасқа дайындала бастады. Ралл полкі Лоссберг полкімен бірге төменгі Кинг-стритте, ал Книфаузен полкі Квин-стриттің төменгі жағында орналасты. Гессендер қатарға тұрып, көше бойымен жоғары қарай илеуге дайын болды, бірақ олардың формациялары АҚШ қарулары мен Мерсердің әскерлерінен, олар көшенің сол жағындағы үйлерді басып алғаннан тез бұзылды. Оқ-дәрілерді басып алғаннан кейін, Джордж Уидонның басқаруындағы әскерлер Кинг-стрит бойымен жоғары қарай жылды. Ралл АҚШ қанатына қаладан солтүстікке қарай шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ралл "Алға! Илеу! Илеу!" деп айғайлады, гессендер қозғала бастады, бригаданың музыкалық тобы флейта, горн және барабан ойнап, гессендердің рухын көтеріп, оларға көмектесті. Вашингтон биік жерде тұрып, гессендердің АҚШ қанатына жақындап келе жатқанын көрді. Ол әскерін жауға қарсы жауынгерлік формацияға келтірді. Оларға қарамастан, олар илеуді жалғастырып, өздерінің оқ-дәрілерін қайтарып алды. Кинг-стриттің басында Нокс гессендердің оқ-дәрілерді қайтарып алғанын көрді және әскерлеріне оларды қайтарып алуға бұйрық берді. Алты сарбаз жүгіріп барып, қысқаша күрес салғаннан кейін оқ-дәрілерді басып алып, оларды гессендерге бұрды. Гессендердің көпшілігі оқ атуға мүмкіндік таппағандықтан, шабуыл тоқтап қалды. Гессендердің формациялары бұзылып, олар шашырап кетті. Вашингтон әскерін биік жерден төменге алып, "Ілеңдер, батыл жігіттер, менің артымнан!" деп айғайлады. Гессендерге капитуляциялау шарттары ұсынылды, олар келісті. Раллға қосылуға бұйрық берілгенімен, Книфаузен полкінің қалдықтары қателікпен кері бағытта жүріп кетті.

Қаза тапқандар мен тұтқындалғандар

Гессен әскерлері 22 адамды, оның ішінде қолбасшысы полковник Иоганн Раллды қаза қылды, 83 адам жараланды, ал 896 адам, жараланғандарды қоса, тұтқынға алынды. Американдықтар шеру кезінде тек екі адамды жоғалтты және шайқаста бес адам жарақат алды, оның ішінде болашақ президент Джеймс Монроның салған ауыр жарақаты болды. Патриоттардың кейін күндері шаршау, суық тию және аурудан туған шығындары гессендерден көп болуы мүмкін. Тұтқынға алынған гессендер Филадельфияға, содан кейін Ланкастерге жіберілді. 1777 жылы олар Вирджинияға көшірілді. Ралл жан сақтап емделді, бірақ сол түні штаб-пәтерінде қайтыс болды. Американдықтар олардың барлық азық-түлігін де тартып алды – тонна-тонна ұн, кептірілген және тұздалған ет, сыра және басқа да спирттік сусындар, сондай-ақ аяқ киім, етік, киім және төсек-орын – қару-жарақ пен жылқы сияқты континентальдық әскерге аса қажет болған заттар. Патриоттар тұтқындағандардың арасында кейін Пенсильванияда мектеп мұғалімі және фрактур суретшісі болған Кристиан Стрендж те болды.

Гессендік ішімдік

Вашингтон штабының бір офицері шайқастан бұрын былай деп жазды: "Германияда Рождествоға үлкен мән береді, және Гессендердің көп сыра ішіп, бүгін түнде билейтініне шүбһе жоқ. Олар ертеңгісін шаршап оянады". Көптеген тарихтар Гессендерді Рождество тойынан мас күйде көрсетіп береді. Алайда, тарихшы Дэвид Хакетт Фишер, шайқаста соғысқан және кейін Гессендерді қадағалаған патриот Джон Гринвудтың сөзін келтіреді: "Бүкіл түнде бір тамшы да ішкілік ішілмегеніне сенімдімін, тіпті бір нан да жемегенін көрдім". Әскери тарихшы Эдвард Г. Ленгел: "Германдар әлсіз және шаршаған, бірақ олардың мас екендігі туралы аңызға ешқандай шындық жоқ" деп жазды.

Салдары

Гессендердің қарсыласуы туралы хабарланғандай, Вашингтон жас офицердің қолын қысып, «Бұл елiмiз үшiн ұлы күн» дедi. 28 желтоқсанда генерал Вашингтон лейтенант (кейiн полковник) Андреас Видерхольдпен сұхбаттасты, ол Раллдың дайындықтағы кемшiлiктерiн толық баяндады. Алайда, Вашингтон бiрден-бiр Кэдваладер мен Юингтiң өлерiн аяқтамағанын бiлiп, 2400 сарбазынан тұратын шаршаған армиясын оқшау қалдырды. 2400 адамы болмағандықтан, Вашингтон Принстон мен Нью-Брансуикке шабуыл жасауға мүмкiндiк жоқ екенiн түсiндi. Кинг-стритте шабуылға басшылық еткен кезде екі белгiлi американдық офицер жараланды: генерал Вашингтонның туысы Уильям Вашингтон және АҚШ-тың болашақ президентi лейтенант Джеймс Монро. Монро сол жауырынына мылтық оғы тиiп, артериясын кесiп тастағаннан кейiн қатты қан кетумен алаңнан шығарылды. Доктор Джон Райкер артерияны қысып, оның қан кетуiнен сақтап қалды. Делавэр өзенiнен өту және шайқас жыл сайын жергiлiктi әуесқойлармен қайта жандандырылады (егер өзенде ауа райы тым ауыр болмаса). Сегiз қазiргi Армия Ұлттық гвардия бөлімшесi (101-шi Eng Bn, 103-шi Eng Bn, A/1 104-шi Cav, 111-шi Inf, 125-шi QM Co, 175-шi Inf, 181-шi Inf және 198-шi Sig Bn) және бiр қазiргi белсендi тұрақты армия артиллериялық батальоны (1–5-шi FA) Трентон шайқасына қатысқан АҚШ бөлімшелерiнен туындаған. АҚШ армиясында колониялық тамырлары бар отыз бөлімше бар.

Сурет

1851 жылы неміс-американдық суретші Эммануэль Лютце Вашингтонның Делавэр өзенін кесіп өтуін бейнелейтін үш картинаның екіншісін жазды. Ол Метрополитен өнер мұражайында сақталады және "Американың ең танымал картиналарының бірі" деп есептеледі. Алғашқы көрмесі Еуропа мен АҚШ-та сенсация тудырды. Лютце оның Германияда революциялық көңіл-күйді оятуына үміттенді. Германияда алты айдан кейін картина Нью-Йоркке жіберілді, онда "Нью-Йорк Миррор" газеті оны "Америкада көрмеге қойылған ең ұлы, ең сәнді және ең әсерлі картина" деп мақтады. Бұл картина Америкалық қанаттағы коллекцияның орталық бөлігі болып табылады. Ол әлі де Метрополитендегі ең танымал картиналардың бірі және американдық тарихи суреттердің канонында маңызды орын алады, алғаш көрсетілгеннен бері оның айқындығы ешқандай өзгере алмады.