Кіріспе

Ақпаратты жариялау туралы қорқытуға негізделген мәжбүрлеу

Шантаж – қауіп-қатер арқылы мәжбүрлеудің қылмыстық әрекеті. Қылмыстық құқық жүйелерінде шантаж әртүрлі анықтамаларға ие. АҚШ-та шантаж көбінесе ақпаратты пайдалану арқылы жасалатын қылмыс ретінде қарастырылады, яғни адамды ұятқа қалдыруға немесе қаржылық зиянға келтіруге бағытталған әрекет. Ал, Ұлттар Достастығында шантаж анықтамасы кеңірек: мысалы, Англия мен Уэльс және Солтүстік Ирландия заңдарында былай делінген:

Егер адам өзіне немесе басқа біреуге пайда табу немесе басқа біреуге зиян келтіру ниетімен, қорқыту арқылы қандай да бір негізсіз талап қойса, ол шантаж жасауда кінәлі деп есептеледі.

Халық арасында шантаж – белгілі бір талаптар орындалмаса, адам туралы шын немесе жалған ақпаратты жариялау немесе тарату туралы қорқыту ретінде түсініледі. Бұл ақпарат көбінесе зиянды болып келеді және оны жалпы жұртшылыққа емес, отбасы мүшелеріне немесе жақын туыстарына жеткізуі мүмкін. Шантаж әрекеттері құрбанға немесе оның жақындарына физикалық, психологиялық немесе эмоционалдық зиян келтіру, сондай-ақ қылмыстық қудалау туралы қорқыту сияқты нәрселерді де қамтуы мүмкін. Мұндай әрекеттер көбінесе жеке пайда үшін, әсіресе лауазым, ақша немесе мүлік үшін жасалады. Шантаж – қорқытудың бір түрі болып есептеледі. Сондай-ақ, шантаж басқа біреудің заңды қызметін іске асыруына кедергі келтіру, жала жабу мазмұнындағы хаттар жазу немесе бейбітшілікті бұзуға итермелейтін хаттар жіберу, сондай-ақ төленбеген қарызды өндіріп алу мақсатында қорқыту сияқты әрекеттерді де қамтиды. Бұл термин кейбір басқа құқық бұзушылықтарды атау үшін де қолданылған, бірақ 1968 жылға дейін Англия заңнамасында ресми түрде қолданылмаған. Шантаж термині алғаш рет Шотландия шекарасында пайда болды және ұрылар мен қарақшылардан қорғау үшін төленетін ақыны білдірген. Шантаж сөзінің "пошта" бөлігі орта ғасырлардағы ағылшын тілінде "жалдау ақысы немесе салық" деген мағынаны білдіретін "male" сөзінен шыққан. Бұл салық (male немесе reditus) тауар немесе еңбек ("nigri") түрінде төленген; сондықтан reditus nigri, яғни "шантаж".

Этимология

Шантаж сөзі ағылшын және шотланд шекара тұрғындарының Border Reivers-ге төлеген, қазіргі терминдерде "қорғау рэкеті" деп аталатын, шабуылдар мен басқа да мазасыздықтардан қорғау үшін төленген "пошта" төлемінен шыққан. Шантаж сөзіндегі "пошта" бөлігі орта ағылшын тіліндегі "male" – "жалдау ақысы, алым" деген сөзден туындаған. Ирланд тілінде осы сияқты талаптарды "cíos dubh", яғни "қара алым" деп атаған.

Қылмыстыққа жатқызуға қарсылық

Кейбір ғалымдар шантаж қылмыс деп есептелмеуі керек деп мәлімдейді. Шантажды қылмыстық құқық бұзушылық деп қарастыруға қарсылықтар көбінесе құқық ғалымдары "шантаж парадоксы" деп атаған мәселеге негізделген: ол көп жағдайда адамдардың заңмен және моральмен рұқсат етілген екі жеке әрекетті біріктіріп, оларды бірге жасаған жағдайда қылмыстық қылмыс деп тануға әкеледі. Американдық бір құқық ғалымы ақша алса, қылмыстық әрекетті жариялаймын деп үміттенген адамды мысалға келтіреді. Бұл адам қылмысты жариялауға және адамнан ақша талап етуге заңдық құқығы болғанымен, шантаж жасаған болып есептеледі.

Сексторт (веб-камера арқылы шантаж)

Секс-шотинг, әлеуметтік желілердегі шантаждың күшеюі байқалып отыр, бұл саясат, білім беру және жұмыс орындары сияқты салаларда билікке немесе ықпалға ие деп есептелетін адамдардың арасында кең таралған. Секс-шотинг – шантаждың бір түрі болып табылады және осы билікті пайдаланып, құрбандарды жұмыс орнының қауіпсіздігі немесе академиялық жетістіктер сияқты қажетті нәтижелер үшін жыныстық қызмет көрсетуге немесе жеке суреттер жіберуге мәжбүрлеу үшін қолданылады. Көбінесе веб-камера арқылы шантаж жасау, Snapchat, Whatsapp және басқа да әлеуметтік желілерде кездеседі. "Қылмыскерлер жеке тұлғасын жасырап, интернет желісінде құрбанмен танысып, оны веб-камера алдында жыныстық әрекеттерге түсуге көндіруі мүмкін, көбінесе тартымды әйелдерді пайдаланып құрбанды алдап, осыған баруға итермелейді. Мұндай әйелдердің өзі қаржылық сыйлықтар немесе қорқыту арқылы осы әрекеттерге мәжбүрленген болуы мүмкін". Ұлттық қылмыс агенттігінің (NCA) мәліметінше, осы қылмыстың құрбаны ерлер де, әйелдер де болуы мүмкін. Бұл қылмысты қылмыстық топтар немесе жеке тұлғалар жасауы мүмкін.

Киберқылмыс

Біріккен Араб Әмірліктерінің Дубай полициясы соңғы үш жылда шантажға қатысты 2606 қылмыс тіркелгенін мәлімдеді. Осы қылмыстарды онлайн режимінде жасаудың оңай болуына интернеттегі анонимдік мүмкіндік себеп. Анонимділікпен қылмыс жасау әлдеқайда жеңіл. Анонимді болу антиәлеуметтік мінез-құлықты және жалған ақпарат таратуға бейімділікті күшейтеді. Киберқылмыстың таралу қарқыны таң қалдырады. 2023 жылы шамамен 33 миллиард жеке тіркелгі бұзылатыны күтілуде, яғни күніне 2328 киберқылмыс немесе сағатына 97 құрбандық тіркеледі. Бұл киберқылмыскерлердің өз мақсаттарына қатыгездікпен ұмтылатынын көрсетеді. 2007 жылдан бастап хакерлік шабуылдар орташа есеппен әр 39 секунд сайын жүзеге асырылып келді.