Пирамида схемасы: қауіпті бизнес модельдер

Кіріспе

Тұрақты емес бизнес-модельдің түрі

Пирамидалық схема – негізінен басқаларды схемаға қатыстыру арқылы табыс табатын бизнес-модель. Алайда, заңды өнімдерді соңғы тұтынушыға сату арқылы табыс табудың (немесе инвестицияларға кіріс берудің) орнына, ол негізінен төлемдерді (немесе қызметтерді) уәделеу арқылы жаңа мүшелерді тарту арқылы табыс табады. Жаңа мүшелерді тарту көбейген сайын, процесс тез күрделене түседі және мүмкін болмай қалады, нәтижесінде көптеген мүшелер пайда таба алмайды. Осы себепті пирамидалық схемалар тұрақсыз және көбінесе заңсыз болып табылады. Пирамидалық схемалар кем дегенде 19 ғасырдың ортасынан бері әртүрлі нысандарда кездесіп келеді. Кейбір көп деңгейлі маркетингтік жоспарлар пирамидалық схемалар ретінде жіктеледі. Пирамиданың жоғарғы қабаттарындағы адамдар көбінесе пайда көреді, ал төменгі қабаттарындағылар көбінесе ақша жоғалтады. Схемаға қатысушылардың көп бөлігі төменгі деңгейде болғандықтан, көпшілік ақша таппайды. Әсіресе, схема құлаған кезде, мүшелердің көпшілігі төменгі қабаттарда болады, сондықтан олар схемадан пайда табу мүмкіндігіне ие болмайды, бірақ қатысу үшін ақы төлеп қойған болады. Сондықтан пирамидалық схемада бірнеше адам (оның ішінде схеманы құрушылар) көп ақша табады, ал кейінгі мүшелер ақша жоғалтады. Осы себепті олар алаяқтық деп есептеледі.

"Сегіз шар" моделі

Көптеген пирамидалар қарапайым модельге қарағанда күрделірек. Олар бір схемаға көп адамды тарту қиын болатынын мойындайды, сондықтан сырттай қарағанда оңай көрінетін модель қолданылады. Бұл модельде әр адам тағы екі адамды тартуы керек, бірақ мұның оңай орындалуы схемаға қатысушылардың ақшасын қайтару үшін қажетті деңгейдің артуымен теңдестіріледі. Схема бойынша, бір адам екі адамды тартады, олардың әрқайсысы тағы екі адамды тартады, және т.б. Бұрынғы осындай схемалар "ұшақ ойыны" деп аталған, ал төрт деңгей "капитан", "копилот", "экипаж" және "жолаушы" деп белгіленіп, қатысушының деңгейін көрсеткен. Тағы бір мысал – "Original Dinner Party", онда деңгейлер "десерт", "негізгі тағам", "салат" және "алдын ала дастарқан" деп аталған. "Десерт" деңгейіндегі адам схеманың ең жоғары сатысында тұрады. "Асыл қазына саудагерлері" деген тағы бір нұсқада "тазалаушылар", "тас кесушілер" сияқты әртүрлі гемологиялық терминдер қолданылған. "Abundance Fractal" деп аталатын нұсқа төрт элементті деңгейлердің атауы ретінде пайдаланады: "От", "Ауа", "Жер" және "Су". Ал "Жанды шеберхана" деп аталатын жаңа нұсқа өсімдіктердің аттарын қолданып, деңгейлерді "тұқым", "жас өсімдік", "гүл" және "лотос" деп атайды. Мұндай схемалар өздерінің пирамидалық екенін жасыру үшін "сыйлық беру орталықтары" деп аталып, ақша "сыйлық" ретінде беріледі деп мәлімдейді. Басқалары "молшылық" тақырыбындағы ортақ шеңберлерге немесе білім беру тақырыптарына назар аударады, осылайша назарды тұрақсыз құрылымнан аударуға тырысады. "Әйелдер әйелдерді қолдайды" сияқты танымал схемалар осы әдісті пайдаланады. Қандай да бір эвфемизм қолданылса да, схемада төрт деңгейде 15 адам болады (1 + 2 + 4 + 8) – мысалы, "ұшақ ойынында" ағаштың ең жоғары сатысында "капитан" тұрады, төмендегі екеуі "копилоттар", төмендегі төртеуі "экипаж", ал ең төмендегі сегіз адам "жолаушылар". Сегіз жолаушының әрқайсысы схемаға қатысу үшін белгілі бір сома төлейді (мысалы, 5000 доллар) немесе "сыйлық" береді. Бұл сома (мысалы, 40 000 доллар) капитанға беріледі, ол схемадан кетеді, ал қалғандары бір деңгейге көтеріледі. Енді екі жаңа капитан пайда болады, сондықтан топ екіге бөлінеді, әр топқа сегіз жаңа жолаушы қажет. Схемаға жолаушы ретінде кірген адам экипаж және копилот деңгейлерінен өтіп, капитан ретінде схемадан шыққанға дейін ақшасын қайта алмайды. Сондықтан, егер схема құласа, пирамиданың төменгі үш деңгейіндегі қатысушылар ақшаларынан айырылады. Егер адам осы модельді алаяқтық үшін пайдаланса, ол ақшаның көп бөлігін өзіне алады. Ол мұны бірінші үш деңгейді (бір, екі және төрт адам) жалған есімдермен толтырып, сатып алу сомасының сегіз еселенген алғашқы жеті төлемді алуын қамтамасыз етеді, өзі ештеңе төлемейді. Егер сатып алу сомасы 5000 доллар болса, ол 40 000 доллар алады, оны алғашқы сегіз инвестор төлейді. Ол нақты инвесторлардың астынан сатып алуды жалғастыра береді және схеманы мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы сақтап, одан одан да көп ақша алуға тырысады. "Капитан" схеманың ең жоғары сатысында тұрғанымен, сегіз жолаушыдан төлем алғаннан кейін, ол схемадан шыққаннан кейін "жолаушы" ретінде қайтадан қатыса алады және үміттенсек, капитан деңгейіне жеткілікті адамдарды тартады, сонда екінші төлемді алады.

Many pyramids are more sophisticated than the simple model. These recognize that recruiting a large number of others into a scheme can be difficult, so a seemingly simpler model is used. In this model each person must recruit two others, but the ease of achieving this is offset because the depth required to recoup any money also increases. The scheme requires a person to recruit two others, who must each recruit two others, and so on. Prior instances of this scheme have been called the "Airplane Game" and the four tiers labelled as "captain", "co pilot", "crew", and "passenger" to denote a person's level. Another instance was called the "Original Dinner Party" which labeled the tiers as "dessert", "main course", "side salad", and "appetizer". A person on the "dessert" course is the one at the top of the tree. Another variant, "Treasure Traders", variously used gemology terms such as "polishers", "stone cutters", etc. One version called the Abundance Fractal uses the four elements as the names of tiers: "Fire", "Air", "Earth", and "Water". A more recent variation known as the Living Workshop takes the names of plants, calling the tiers "seed", "sapling", "blossom", and "lotus". Such schemes may try to downplay their pyramid nature by referring to themselves as "gifting circles" with money being "gifted". Others focus on sharing circles or educational themes around "abundance" to divert attention away from the unsustainable structure. Popular schemes such as "Women Empowering Women" do exactly this. Whichever euphemism is used, there are 15 total people in four tiers (1 + 2 + 4 + 8) in the scheme—with the Airplane Game as the example, the person at the top of this tree is the "captain", the two below are "co pilots", the four below are "crew", and the bottom eight joiners are the "passengers". The eight passengers must each pay (or "gift") a sum (e. g., $5,000) to join the scheme. This sum (e. g., $40,000) goes to the captain, who leaves, with everyone remaining moving up one tier. There are now two new captains so the group splits in two with each group requiring eight new passengers. A person who joins the scheme as a passenger will not see a return until they advance through the crew and co pilot tiers and exit the scheme as a captain. Therefore, the participants in the bottom three tiers of the pyramid lose their money if the scheme collapses. If a person is using this model as a scam, the confidence trickster would take the majority of the money. They would do this by filling in the first three tiers (with one, two, and four people) with phony names, ensuring they get the first seven payouts, at eight times the buy in sum, without paying anything themselves. So if the buy in were $5,000, they would receive $40,000, paid for by the first eight investors. They would continue to buy in underneath the real investors, and promote and prolong the scheme for as long as possible to allow them to skim even more from it before it collapses. Although the "captain" is the person at the top of the tree, having received the payment from the eight paying passengers, once they leave the scheme they are able to re enter the pyramid as a "passenger" and hopefully recruit enough to reach captain again, thereby earning a second payout.

Баталық тоқыма

Сегіз шарлы модельге ұқсас, Blessing Loom әлеуетті инвесторларды 100 долларды 800 долларға айналдыруға болатыны туралы уәде беріп алдап жүр. Бұл схеманың дөңгелек тәрізді құрылымы бар, себебі жаңа мүшелердің саны артуы адамдарды шеңбердің ортасына жақындатады, содан аталған схема "Тігін" деп аталады. Әрбір қатысушыға ешқандай қызмет немесе тауар ұсынбастан екі адамды тарту қажет. Бұл алаяқтық түрлі аттармен, мысалы "тігін шеңбері" немесе "фракталды мандала" деген аттармен әлемдік желіде жиі қайта пайда болады. Blessing Loom схемасы АҚШ-тың бірнеше қаласында заңсыз деп танылған.

Франчайзингті алаяқтық

Франчайзингті алаяқтық АҚШ Федералдық тергеу бюросы пирамида тәрізді схема деп анықтайды. ФБР сайтында мынадай ақпарат келтірілген:

Пирамида тәрізді схемалар – франчайзинг алаяқтығы немесе тізбектік сілтеме схемалары деп те аталады – бұл маркетингтік және инвестициялық алаяқтық, онда адамға белгілі бір өнімді сату үшін дистрибьюторлық немесе франчайзинг ұсынылады. Шын пайда өнімді сатудан емес, жаңа дистрибьюторлық құқықтарды сатудан түседі. Франчайзингті өнімнен гөрі басымдыққа қойғанда, болашақ инвесторлардың саны таусылып, пирамида құлай бастайды.

Матрицалық схемалар

Матрицалық схемалар пирамида сияқты алаяқтық, тұрақсыз жүйені пайдаланады; мұнда қатысушылар іздемелі тауарға қосылу үшін күту тізіміне ақша төлейді, бірақ оның тек аз ғана бөлігін алуға мүмкіндік алады. Матрицалық схемалар пирамидалар сияқты геометриялық прогрессия заңдарына бағынады, сондықтан олар да сөзсіз құлауға тиіс. Мұндай схемалар кезек ретінде жұмыс істейді, онда кезек басындағы адам теледидар, ойын консолі, цифрлық бейнекамера сияқты заттарды алады. Бұл кезекке белгілі бір мөлшерде жаңа адамдар қосылғанда болады. Мысалы, алдыңғы қатардағы адам өз тауарын алуы және кезектен шығуы үшін он адам қосылуы керек болуы мүмкін. Кезекке тұрғысы келген әрбір адам кезектегі орны үшін электрондық кітап сияқты қымбат, бірақ құндылығы жоқ тауарды сатып алуға міндетті. Схеманы ұйымдастырушы пайда көреді, өйткені кезекке тұрғандардан түскен табыс алдыңғы қатардағы адамға тауар жіберуге кеткен шығыннан әлдеқайда артық. Ұйымдастырушылар шынайы адамдар кезекке жеткенге дейін, жалған есімдермен кезек құрып, оларды тазалап, қосымша пайда табуы мүмкін. Схема, кезекке тұруға көбірек адамдар келмейтін болса, құлайды. Схемалар болашақ қатысушының кезектегі орнын жасыруы немесе оны үлкейтілген етіп көрсетуі мүмкін, бұл схеманың негізінен лотерея екенін білдіреді. Кейбір елдер осы негізде матрицалық схемаларды заңсыз деп таныды.

Понци сұлбаларымен байланысы

Пирамидалық схемалар мен Понци схемалары жиі шатастырылатындықтан, олардың екеуі де әртүрлі. Пирамидалық схемалар желілік маркетинг негізінде құрылады, онда пирамидадағы әрбір адам өзінің төменгі сатыдағыларын тартуға және олардың сатуынан немесе жаңа адамдарды тарту арқылы пайда табуға міндетті. Бұл схема сәтсіздікке ұшырайды, себебі компанияға қосылу үшін шексіз көп адам қажет. Ал Понци схемасында қатысушыларға "инвестицияларға" түсетін кіріс уәде етіледі, бұл кіріс акциялар немесе тауарларға салынған деп айтылады, бірақ шындығында жаңа инвесторлардың ақшасымен төленеді, ал орталық басшы тұлға осы кірістің бір бөлігін пайда ретінде алып қалады.

Көп деңгейлі маркетингке байланыс

Кейбір көп деңгейлі маркетингтік (MLM) компаниялар пирамидалық схемалар ретінде жұмыс істейді және тұтынушылар заңды көп деңгейлі маркетингті пирамидалық схемалармен жиі шатастырады. АҚШ Федералды сауда комиссиясының мәліметінше, заңды MLM бизнес пирамидалық схемалардан қатысушылардың ақша табуы негізінен өнім сатудан, емес, жаңа адамдарды тартудан көрінетінімен ерекшеленеді. Егер сіз ақшаны көпшілікке сату арқылы тапсаңыз, онда бұл заңды көп деңгейлі маркетингтік жоспар болуы мүмкін. Егер сіздің табысыңыз жаңадан тартқан адамдарыңыздың саны мен оларға сатқан өнімдеріңізге байланысты болса, онда бұл дұрыс емес. Бұл пирамидалық схема болуы мүмкін. Ал пирамидалық схемалар "өнім сатуға ниет білдіруі мүмкін", бірақ көбінесе "өнімді пирамидалық құрылымын жасыру үшін пайдаланады". Басқалары бұл терминді MLM ретінде жасырылған заңсыз пирамидалық схеманы білдіру үшін қолданады. АҚШ Федералды сауда комиссиясы "өнімді пайдалануға ниеті жоқ адамдарға емес, дистрибьюторларға сату арқылы ақша табуға болатын" жоспарларға қатыспауға ескертеді. Кейбір сарапшылар жалпы алғанда MLM-дер заңдастырылған пирамидалық схемалардан басқа ештеңе емес деп санайды. Әр штаттың заңдары әртүрлі, және олар пирамидалық схемаларға қатысты әртүрлі шаралар қолданады, бірақ көп деңгейлі маркетинг заңды. Көп деңгейлі маркетинг лобби тобы АҚШ үкіметтік реттеушілеріне осындай схемалардың заңды статусын сақтау үшін қысым көрсетті.