Понци схемасы: Алдаудың пирамидасы

Кіріспе

Қаржылық алаяқтық схемаларының түрі, адамдарды тіркеу арқылы үлкен сыйақылар уәделейді.

Понци схемасы (понци) – инвесторларды алдап, кейінгі инвесторлардың қаражатымен ертерек инвесторларға табыс төлейтін алаяқтық түрі. Понци схемасы бұрын романдарда да сипатталған; Чарльз Диккенстің 1844 жылғы «Мартин Чезлвит» және 1857 жылғы «Кішкентай Доррит» романдарының екеуінде де осындай схема кездеседі. 1920 жылдары Чарльз Понци осы схеманы іске асырып, АҚШ-та кеңінен танымал болды, себебі ол көп ақша жинады. Оның бастапқы схемасы пошта маркалары үшін халықаралық жауап купондарының заңды саудасына негізделген, бірақ ол жақын арада жаңа инвесторлардың ақшасын ертерек инвесторларға және өзіне төлемдер жасау үшін пайдалана бастады. Бұрынғы ұқсас схемалардан ерекшелігі, Понци схемасы жасалған кезде де, құлағаннан кейін де АҚШ-та және халықаралық деңгейде көп талқыланды – осының арқасында схеманың түрі оның атымен аталды.

Сипаттамалары

Понци схемасында алаяқ инвесторға өте жоғары кіріс әкелетін, аз немесе ешқандай тәуекелсіз инвестициялар ұсынады. Осы кірістің алаяқтың құпия бизнесінен немесе идеясынан түсетіні айтылады. Шындығында, бизнес мүлдем жоқ немесе идея сипатталғандай жұмыс істемейді, ал кірістің мөлшері көбейтіліп немесе жалған көрсетіледі. Алаяқ бұрынғы инвесторларға уәде еткен жоғары кірісті кейінірек келген инвесторлардан алынған ақшамен төлейді. Заңды бизнеспен айналысудың орнына, алаяқ бұрынғы инвесторларға берілген уәделерді орындау үшін жаңа инвесторларды тартуға тырысады. Схема операторы сондай-ақ клиенттердің қаражатын жеке пайдалану үшін бұрап алады. Аз немесе мүлдем заңды табыс болмағандықтан, Понци схемаларының тірі қалуы үшін жаңа ақшаның үнемі келіп тұруы қажет. Жаңа инвесторларды тарту қиын болғанда немесе көптеген инвесторлар ақшаларын қайтарғанда, мұндай схемалар құлайды. Нәтижесінде, көптеген инвесторлар салған ақшасының көп бөлігін немесе барлығын жоғалтады. Кейбір жағдайларда, схема операторы ақшамен бірге із-түзсіз жоғалып кетуі мүмкін.

Қызыл жалаулар

АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы (SEC) мәліметінше, көптеген Понци схемалары инвесторлар үшін "сақтандыру белгілері" болатын ортақ ерекшеліктерге ие. Олар кіріс стратегияларын сипаттау үшін "хедж фьючерстік саудасы", "жоғары өнімді инвестициялық бағдарламалар" немесе "оффшорлық инвестициялар" сияқты ұғымсыз сөздерді пайдаланады. Операторлар инвесторлардың білімі мен тәжірибесінің жетіспеуін пайдаланып, кейде схема туралы ақпарат беруден жалтарту үшін құпия инвестициялық стратегияны қолданатынын айтады. Понци схемасының негізгі қағидасы – "бірден алу үшін екіншісінен айыру". Бастапқыда оператор инвесторларды тарту және бар инвесторларды көбірек ақша салуға ынталандыру үшін жоғары табыс ұсынады. Басқа инвесторлар қатыса бастағанда тізбектеп әсер басталады. Схема жасаушы жаңа қатысушылардың инвестициясынан бастапқы инвесторларға нақты пайда емес, "қайтарым" төлейді. Көбінесе жоғары табыс инвесторларды ақшаларын схемада қалдыруға көндіреді, сондықтан оператор инвесторларға көп төлеуге қажеттілік тумайды. Оператор тек қанша табыс тапқандығын көрсететін мәлімдемелерді жібереді, бұл схеманың жоғары табыс әкелетін инвестиция екендігі туралы алдауды жалғастырады. Понци схемасына қатысқан инвесторлар инвестициядан ақшаларын алуға тырысқанда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Операторлар сондай-ақ, жоғары табыс үшін ақшаны белгілі бір мерзімге алуға болмайтын жаңа жоспарларды ұсыну арқылы ақша алуды шектеуге тырысады. Оператор инвесторлар ақша аудара алмайтындықтан, жаңа ақша ағынын қамтамасыз етеді. Егер бірнеше инвестор рұқсат етілген шарттарға сәйкес ақшаларын қайтарып алуды қаласа, олардың өтініштері әдетте жылдам қарастырылады, бұл қалған барлық инвесторларға қордың төлем қабілетті және қаржылық тұрақты екендігі туралы түсінік береді. Понци схемалары кейде заңды инвестициялық құралдар ретінде басталады, мысалы, хедж-фондтар, егер олар күтпегендей ақша жоғалтса немесе күтілетін табысты заңды түрде таба алмаса, Понци схемасына айналуы мүмкін. Операторлар күткен нәтижелерге жете алмағандықтарын мойындаудың орнына жалған есептерді немесе алаяқтық аудиттік есептерді ұсынады, осыдан бастап бұл операция Понци схемасы деп есептеледі. Әдетте заңды болатын инвестициялық құралдар мен стратегиялардың кең ауқымы Понци схемаларының негізіне айналды. Мысалы, Аллен Стэнфорд ондаған мың адамды алдап, банк депозиттік сертификаттарын пайдаланды. Депозиттік сертификаттар әдетте төмен тәуекелді және сақтандырылған құралдар болып табылады, бірақ Стэнфордтың депозиттік сертификаттары алаяқтық еді.

According to the U. S. Securities and Exchange Commission (SEC), many Ponzi schemes share characteristics that should be "red flags" for investors. They use vague verbal guises such as "hedge futures trading", "high yield investment programs", or "offshore investment" to describe their income strategy. It is common for the operator to take advantage of a lack of investor knowledge or competence, or sometimes claim to use a proprietary, secret investment strategy to avoid giving information about the scheme. The basic premise of a Ponzi scheme is "to rob Peter to pay Paul". Initially, the operator pays high returns to attract investors and entice current investors to invest more money. When other investors begin to participate, a cascade effect begins. The schemer pays a "return" to initial investors from the investments of new participants, rather than from genuine profits. Often, high returns encourage investors to leave their money in the scheme, so that the operator does not actually have to pay very much to investors. The operator simply sends statements showing how much they have earned, which maintains the deception that the scheme is an investment with high returns. Investors within a Ponzi scheme may face difficulties when trying to get their money out of the investment. Operators also try to minimize withdrawals by offering new plans to investors where money cannot be withdrawn for a certain period of time in exchange for higher returns. The operator sees new cash flows as investors cannot transfer money. If a few investors do wish to withdraw their money in accordance with the terms allowed, their requests are usually promptly processed, which gives the illusion to all other investors that the fund is solvent and financially sound. Ponzi schemes sometimes begin as legitimate investment vehicles, such as hedge funds that can easily degenerate into a Ponzi type scheme if they unexpectedly lose money or fail to legitimately earn the returns expected. The operators fabricate false returns or produce fraudulent audit reports instead of admitting their failure to meet expectations, from which point on the operation can be considered a Ponzi scheme. A wide variety of investment vehicles and strategies, typically legitimate, have become the basis of Ponzi schemes. For instance, Allen Stanford used bank certificates of deposit to defraud tens of thousands of people. Certificates of deposit are usually low risk and insured instruments, but the Stanford certificates of deposit were fraudulent.

Крипто валюталық Понци

Криптовалюталарды жаңа буын Понци схемаларын құруға тырысатын алаяқтар пайдаланады. Мысалы, бастапқы монета ұсынымының, яғни "ICO" дұрыс пайдаланылмауы, Financial Times басылымында "ақылды Понци" деп аталған осындай әдістердің бірі болды. Көптеген схемаларда қаражатты қайтару мүмкіндігі төмен, ал инвесторлар өз қаражатын қайтарымсыз жоғалтады. ICO-лардың жаңалығы осы қаржылық құралдардың жіктелуіне қатысты нормативтік нақтылықтың жоқтығын білдіреді, бұл алаяқтарға осы нақты емес активтерді пайдаланып Понци схемаларын жасауға кең мүмкіндік береді. Сонымен қатар, криптовалюталық операциялардың анонимділігі және олардың көптеген елдердегі, сан алуан юрисдикцияларды қамтитын халықаралық сипаты қылмыскерлерді анықтауды және оларға қарсы заңдық шаралар қолдануды (азаматтық немесе қылмыстық) әлдеқайда қиындатады. 2022 жылдың мамырында 20% дивиденд ұсынатын күрделі алгоритмдік механизммен қолдау көрсетілген тұрақты валюта TerraUSD құлдырады, ал Wired басылымы бұл жағдайды "Ponzinomics" деп сипаттады. Криптоактивтерді қамтитын танымал Понци схемасының тағы бір мысалы – AriseBank немесе AriseCoin ICO, онда әлемдегі алғашқы "орталықтандырылмаған банк" құрылатыны туралы мәлімдемелер жасалған. SEC бұл ICO арқылы ұрланған қаражатты табысты қайтаруға қол жеткізді. Ұқсас схеманы Bitconnect алаяқтық криптовалютасының негізін қалаушылар жасаған. 2022 жылдың қыркүйегінде JPMorgan компаниясының бас директоры Джейми Даймон криптовалюталарды "Орталықтандырылмаған Понци схемалары" деп сипаттады.

Экономикалық көпіршік

Экономикалық көпіршіктер Понци схемасына ұқсас, онда бір қатысушы келесі қатысушының салымымен, сөзсіз құлдырағанша төленеді. Көпіршік ашық нарықта (мысалы, акциялар, жылжымайтын мүлік, криптовалюта, түлпан гүлдері немесе Миссисипи компаниясы) бағаның үнемі өсуін қамтиды, себебі сатып алушылар жоғары баға ұсынады, ал сатып алушылар бағаның өсуіне байланысты жоғары баға ұсынады. Көпіршіктер көбінесе «үлкен ақымақ» теориясына негізделген деп есептеледі. Понци схемасындағыдай, баға тауардың нақты құнын асып түседі, бірақ Понци схемасынан ерекшелігі: Көптеген экономикалық көпіршіктерде нақты құнды бұрмалап көрсетуші жеке адам немесе топ болмайды. Жиі кездесетін ерекшелік – «сору және сату» схемасы (әдетте, аз саудаланатын акциялардың сатып алушылары мен иелері қатысады), ол басқа типтегі көпіршіктерге қарағанда Понци схемасына көбірек ұқсайды. Понци схемалары оларды анықтаған жағдайда қылмыстық айыптауға әкеледі, бірақ «сору және сату» схемаларынан басқа, экономикалық көпіршіктер әдетте заңсыз әрекеттерге немесе кез келген қатысушының қасақана ниетіне байланысты емес. Егер біреу тауардың құнын көтеру үшін фактілерді қасақана бұрмалап, көпіршікті жалғастырса ғана заң бұзылады (мысалы, «сору және сату» схемасында). Тіпті мұндай жағдай болған күнде, заңсыздыққа (әсіресе қылмыстық әрекетке) сотта дәлелдеу Понци схемасына қарағанда әлдеқайда қиын. Сондықтан экономикалық көпіршіктің құлдырауы сирек қылмыстық айыптауға әкеледі (мұндай айыптау үшін күмәннен тыс дәлел қажет) және айыптаулар жасалған жағдайда да, олар көбінесе корпорацияларға қарсы болады, оларға қарсы айыптауларға қарағанда сотта іс жүргізу оңайырақ, бірақ ол түрмеге жабуға емес, айыппұл салуға ғана әкелуі мүмкін. Экономикалық көпіршіктің зиянды әрекеттің нәтижесі деп күдіктенген жағдайларда, азаматтық сотта зиян өтеуіне талап қою көбірек қолданылады, онда дәлелдеу стандарты ықтималдықтың теңгерімі болып табылады және талапкер қасақана ниетті (mens rea) көрсетуі міндетті емес. Кейбір юрисдикцияларда Понци схемасының құлдырауынан кейін тіпті «әділ» пайда алушылар да жәбірленушілерге қайта тарату үшін кез келген пайданы қайтаруға міндетті. Осы контексте «әділ» пайда алушыларға схеманың алаяқтық сипаты туралы білмей, пайда тапқан кез келген адам, тіпті схема жұмыс істеп тұрған кезде өз беделін арттыру және осылайша оң медиа жарияланудан «пайда табу» үшін салыстырмалы түрде жомарттықпен қайырымдылыққа берілетін қайырымдылық ұйымдары да кіруі мүмкін. Бұл экономикалық көпіршік жағдайында сирек болады, әсіресе егер ешкім көпіршіктің себебін қасақана ниетпен әрекет етуші адамдарға байланысты дәлелдей алмаса, сонымен қатар экономикалық көпіршікке қатысуы ерекше көзге түспеген адам көпіршікке қатысуды арттырмайды және осылайша жеке пайдасын қайырымдылыққа жұмсау арқылы қамтамасыз етпейді. Экономикалық көпіршікте саудаланатын тауарлардың нарықтық бағаның үлкен бөлігіне тең нақты құны болуы мүмкін. Сондықтан экономикалық көпіршіктің құлдырауынан кейін (әсіресе жылжымайтын мүлік сияқты тауарларда) әсер еткен заттар белгілі бір құнды сақтайды, ал Понци схемасының бөлігі болып табылатын инвестиция әдетте құнды болмайды (немесе құндылығына өте жақын). Екінші жағынан, көпіршік болып табылатын көптеген тауарлар үшін қаржыландыру алу әлдеқайда оңай. Егер маржамен сауда жасайтын немесе инвестицияларды қаржыландыру үшін қарыз алатын инвестор көпіршіктің құрбаны болса, ол өзінің барлық (немесе өте маңызды бөлігін) инвестициялық капиталын жоғалта алады немесе тіпті бастапқы капиталдан асып түсетін шығындарға жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Economic bubbles are also similar to a Ponzi scheme in that one participant gets paid by contributions from a subsequent participant until inevitable collapse. A bubble involves ever rising prices in an open market (for example stock, housing, cryptocurrency, tulip bulbs, or the Mississippi Company) where prices rise because buyers bid more, and buyers bid more because prices are rising. Bubbles are often said to be based on the "greater fool" theory. As with the Ponzi scheme, the price exceeds the intrinsic value of the item, but unlike the Ponzi scheme:
In most economic bubbles, there is no single person or group misrepresenting the intrinsic value. A common exception is a pump and dump scheme (typically involving buyers and holders of thinly traded stocks), which much more closely resembles a Ponzi scheme than other types of bubbles. Ponzi schemes typically result in criminal charges when authorities discover them but, other than pump and dump schemes, economic bubbles do not typically involve unlawful activity, or even bad faith on the part of any participant. Laws are only broken if someone perpetuates the bubble by knowingly and deliberately misrepresenting facts to inflate the value of an item (as with a pump and dump scheme). Even when this occurs, wrongdoing (and especially criminal activity) is often much more difficult to prove in court compared to a Ponzi scheme. Therefore, the collapse of an economic bubble rarely results in criminal charges (which require proof beyond a reasonable doubt to secure a conviction) and, even when charges are pursued, they are often against corporations, which can be easier to pursue in court compared to charges against people but also can only result in fines as opposed to jail time. The more commonly pursued legal recourse in situations where someone suspects an economic bubble is the result of nefarious activity is to sue for damages in civil court, where the standard of proof is only balance of probabilities and where the plaintiff need not demonstrate mens rea. In some jurisdictions, following the collapse of a Ponzi scheme, even the "innocent" beneficiaries are liable to repay any gains for distribution to the victims. In this context, "innocent" beneficiaries can include anyone who unwittingly profited without being aware of the fraudulent nature of the scheme, and even charities to which perpetrators often give to relatively generously while a scheme is in operation in an effort to enhance their own profile and thereby "profit" from the resulting positive media coverage. This typically does not happen in the case of an economic bubble, especially if nobody can prove the bubble was caused by anyone acting in bad faith, moreover a person whose own participation in an economic bubble is not particularly notable is not likely to enhance participation in the bubble and thus personally profit by donating to charity. Items traded in an economic bubble are much more likely to have an intrinsic value that is worth a substantial proportion of the market price. Therefore, following collapse of an economic bubble (especially one in a commodity such as real estate) the items affected will often retain some value, whereas an investment that is part of a Ponzi scheme will typically be worthless (or very close to worthless). On the other hand, it is much easier to obtain financing for many items that are the frequent subject of bubbles. If an investor trading on margin or borrowing to finance investments becomes the victim of a bubble, he or she can still lose all (or a very substantial portion) of his or her investment capital, or even be liable for losses in excess of the original capital investment.

Шығу қалпы

Оператордың қашып кетуімен аяқталатын Понци схемасы шығыс аферіне ұқсас. Басты айырмашылық – шығыс афері ешқандай инвестициялық құралды және осымен байланысты уәделенген табысты қамтымайды. Оның орнына, шығыс афері жасаушылар ешқашан жібермейтін тауарға ақы төлеуді қабылдайды (әдетте, сенімді тауар жеткізуші репутациясын қалыптастырғаннан кейін) немесе үшінші тараптар үшін сақталған қаражатты ұрлайды (екінші жағдайда көбінесе заңсыз тауарлар мен қызметтер сатуға көмектесетін заңсыз қара нарықтардың операторлары қатысады).

Понци-қаржылау

"Понзи қаржы" термині көбінесе тұрақты емес қаржы жүйелерін көрсетеді, мысалы, қарыз алушылардың қарыздық міндеттемелерін орындау үшін үнемі жаңа қаржыландыру көздерін табуға мәжбүр болуы, көбінесе қарқынды түрде және/немесе қымбаттаған пайыздық ставкаларымен, олар ешқандай пайыздық ставкамен қаржыландыру ала алмай, банкротқа ұшырағанға дейін. Бұл терминді алғаш рет экономист Хайман Мински қолданған.

Понзи ойыны

Экономикада "Понци схемасы" термині үкіметтің мемлекеттік қарызын жаңа қарыз шығару арқылы үнемі төлеуді кейінге шегеру гипотезасын көрсетеді: оның қолданыстағы қарызы мерзімі келген сайын, ол қолданыстағы қарызын өтеу үшін жаңа және/немесе бұрынғы қарыз берушілерден қаржы жинақтайды.