Алаялық және заңдық жауапкершілік

Кіріспе

Жеке пайда табу немесе басқа адамға зиян келтіру мақсатымен жасалған қасақана алдау.

Заң бойынша, алаяқтық – әділетсіз немесе заңсыз пайда табу үшін немесе жәбірленушіні заңды құқығынан айыру үшін жасалған қасақана алдау. Алаяқтық азаматтық заңды бұзуы мүмкін (мысалы, алаяқтықтың құрбаны алаяқтық жасаған адамға қарсы алаяқтықтың салдарынан құтылу үшін немесе ақшалай өтемақы алу үшін сотқа жүгінуі мүмкін) немесе қылмыстық заңды (мысалы, алаяқтық жасаған адам мемлекеттік органдар тарапынан қудаланып, түрмеге қамалуы мүмкін), немесе ол ақша, мүлік немесе заңды құқықтың жоғалтылуына әкелмеуі мүмкін, бірақ басқа азаматтық немесе қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамына кіруі мүмкін. Алаяқтықтың мақсаты ақшалай пайда немесе басқа да жеңілдіктер болуы мүмкін, мысалы, паспорт, саяхат құжаты немесе жүргізуші куәлігін алу арқылы, немесе ипотекалық алаяқтық, онда қылмыскер жалған мәлімдемелер арқылы ипотекалық несие алуға тырысуы мүмкін.

Терминология

Алдамшылық азаматтық құқық бұзушылық немесе қылмыстық құқық бұзушылық ретінде анықталуы мүмкін. Азаматтық алаяқтыққа қатысты, алаяқтықтан зардап шеккен мемлекеттік орган, жеке тұлға немесе ұйым алаяқтықты тоқтату үшін сотқа шағымдануы, материалдық өтемақы талап етуі немесе оның екеуін де істеуі мүмкін. Қылмыстық алаяқтық үшін адам алаяқтық жасағаны үшін қудалануға ұшырауы мүмкін және оған айыппұл салынуы, бас бостандығынан айырылуы немесе екеуі де қолданылуы мүмкін.

Азаматтық құқық

Жалпы құқық юрисдикцияларында азаматтық құқық бұзушылық ретінде алаяқтық – құқық бұзушылық болып саналады. Нақты анықтамалары мен дәлелдеу талаптары юрисдикциялар бойынша өзгеше болғанымен, алаяқтық ретінде қажетті элементтер көбінесе құрбанның зиянға ұшырауына себеп болатын, маңызды фактіні қасақана бұрмалау немесе жасыру болып табылады, және құрбан осыған сенеді. Сотта алаяқтықты дәлелдеу қиын, себебі алаяқтық ниеті – осы мәселедегі басты элемент. Сондықтан, алаяқтықты дәлелдеу "басқа азаматтық талаптарға қарағанда үлкен дәлелдеу жүктемесін" талап етеді. Бұл қиындық кейбір юрисдикцияларда құрбаннан алаяқтықты нақты және сенімді дәлелдермен дәлелдеуді талап ету арқылы күшейеді. Алаяқтыққа байланысты қолданылатын шараларға алаяқтық жолмен алынған келісім немесе мәмілені жою (яғни кері қайтару), келтірілген зиянды өтеу үшін ақшалай сыйлық алу, осы бұзушылықты жазалау немесе болдырмау үшін залап ақы төлеу, сондай-ақ басқа да шаралар кіруі мүмкін. Алаяқтықпен жасалған келісімшарт болған жағдайда, алаяқтық келісімшарт бұзылуы немесе келісімшарттың міндетті түрде орындалуы туралы азаматтық істе қорғаныс ретінде қолданылуы мүмкін. Сол сияқты, алаяқтық сотқа өзінің әділетті құзыреттілігін пайдалануға негіз болуы мүмкін.

Қылмыстық құқық

Жалпы құқық жүйесінде қылмыстық құқық бұзушылық ретінде алаяқтық түрлі формаларда кездеседі, олардың кейбіреулері жалпы сипатта (мысалы, жалған сөзбен ұрлық), ал кейбіреулері белгілі бір құрбандықтар тобына немесе бұзушылық түрлеріне қатысты (мысалы, банк алаяқтығы, сақтандыру алаяқтығы, қол қойма жасау). Қылмыс ретінде алаяқтықтың құрамы да әртүрлі болады. Қылмыстық алаяқтықтың ең жалпы түрі – жалған сөзбен ұрлық, оның құрамына құрбанды мүлікпен бөлісуге сендіру мақсатында жалған мәлімдеме жасау немесе жалған әрекет ету арқылы құрбанды қасақана алдау, құрбанның осы мәлімдемеге немесе әрекетке сене отырып мүлігінен айырылуы және қылмыскердің құрбаннан мүлікті өзінде қалдыру ниеті кіреді.

Қалпына келтіру түрлері

Құжаттарды жалғандастыру, жалған жасау деп аталады, және жалғандастыру – бұл физикалық көшірме жасау немесе ойдан шығару арқылы жасалатын алаяқтықтың түрлері. Біреудің жеке ақпаратын немесе жеке басын "ұрлау", мысалы, басқа біреудің әлеуметтік қамтамасыздандыру нөмірін тауып, оны куәлік ретінде пайдалану – бұл алаяқтық. Алаяқтық пошта, телеграф, телефон және Интернет (компьютерлік қылмыс және Интернет-алаяқтық) сияқты көптеген арналар арқылы жасалуы мүмкін. Интернеттің халықаралық сипаты және пайдаланушылардың өз орналасқан жерін жасыруының оңайлығы, онлайн режимінде сәйкестілікті және заңдылықты тексеруге кедергілер, сондай-ақ жеке ақпаратты алуға қолданылатын хакерлік техникалардың көптеген түрлері Интернет-алаяқтығының өте жылдам өсуіне себеп болды. Кейбір елдерде салық алаяқтығы үшін жалған шот-фактуралар немесе салықты жалғандастыру арқылы да қудалау жүргізіледі. Сонымен қатар, ғылым сияқты салаларда, ақшалай пайда табудың орнына беделге ұмтылатын жалған "жаңалықтар" да болған. Алдамшылық – бұл пайда табу немесе құрбанды материалдық жағдайдан айыру ниеті жоқ, қасақана алдау.

Ішкі алаяқтық

Ішкі алаяқтық, сондай-ақ "ішкі алаяқтық" деп те аталады, бұл ұйымның ішіндегі адам, мысалы, қызметкер жасаған немесе жасауға тырысқан алаяқтық.

Тауарлар бойынша алаяқтық

Белгілі бір сомадағы валютаны кейіннен баламалы активтермен алмасуды уәделейтін шарт бойынша заңсыз алу (немесе алуға талпыну) – бұл тауарлық алаяқтық деп аталатын алаяқтың бір түрі. Сондай-ақ, бұл термин мыналарды қамтиды: биржада тіркелмеу; клиенттерге қасақана жалған мәлімет беру; тек төлем алушының пайдасы үшін ғана мәмілелер жасау; клиенттердің қаражатын ұрлау. Бұл жоғары деңгейдегі тексерулерге Бенфорд заңына қатысты тексерулер және, мүмкін, сипаттамалық статистика деп аталатын статистикалық әдістер кіреді. Жоғары деңгейдегі тексерулерден кейін әрқашан өте бұрмаланған мәмілелердің шағын үлгілерін анықтауға бағытталған тексерулер жүргізіледі. Корреляция және уақыт қатарларын талдау сияқты бұрыннан белгілі әдістер алаяқтық пен басқа да бұзушылықтарды анықтау үшін де қолданылуы мүмкін.

Құны

2010 жылы Аттестатталған алаяқтық сарапшылар қауымдастығы жүргізген сауалнамаға қатысушылар, әдеттегі ұйым жылдық кірісінің бес пайызын алаяқтыққа жоғалтады деп бағалады, ал орташа шығын 160 000 долларды құрады. Иелері мен басшылары жасаған алаяқтықтар, қызметкерлер жасаған алаяқтықтардан тоғыз есеге артық шығынға әкеледі. Банк, өндіріс және мемлекеттік сектор ең көп зардап шегетін салалар болып табылады.

Үндістан

Үндістанда қылмыстық заңдар Үндістан қылмыстық кодексінде бекітілген. Оған Қылмыстық процессуалдық кодекс және Үндістан дәлелдемелер заңы қосымша ретінде қолданылады.

Ұлыбритания

2016 жылы Ұлыбританияда алаяқтықтан келген зиян жылына 193 миллиард фунт стерлингті құрады. 2018 жылдың қаңтар айында Financial Times басылымы 2017 жылы Ұлыбританиядағы алаяқтықтың көлемі 15 жылдық ең жоғары көрсеткіш – 2,11 миллиард фунтқа жеткенін хабарлады. Мақалада есептелген алаяқтық деректері 50 000 фунт стерлингтен астам сомаға жететін жағдайларды BDO есептік фирмасы қарастырғаны және олардың жалпы саны 2017 жылы 577-ге жеткені, ал 2003 жылы 212 болғаны айтылды. Зерттеу нәтижесінде әрбір оқиғадан ұрланған соманың орташа мөлшері 3,66 миллион фунтқа дейін өскені, 2003 жылы бұл көрсеткіш 1,5 миллион фунтты құрағаны анықталды. 2017 жылдың қараша айына қарай, Crowe Clark Whitehill, Experian және Алаяқтыққа қарсы зерттеулер орталығы жүргізген зерттеуге сәйкес, алаяқтық Ұлыбританиядағы ең көп таралған қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады. Зерттеуде Ұлыбритания алаяқтықтан жыл сайын 190 миллиард фунт стерлинг зиян көретіні көрсетілді. 190 миллиард фунт стерлинг – 2017 жылға жоспарланған Ұлыбританияның ЖІӨ-сінің 9%-дан астамы ($2,496 (£2,080) миллиард, Statistics Times деректері бойынша). Ұлыбританиядағы алаяқтықтың көрсеткіші Румыния, Катар және Венгрия сияқты елдердің ЖІӨ-сінен жоғары. Ұлыбританияның алаяқтыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі кеңесі (FAP) жүргізген тағы бір зерттеуге сәйкес, бизнес алаяқтығы 144 миллиард фунт стерлингті құраса, жеке тұлғаларға қатысты алаяқтық 9,7 миллиард фунт стерлингке бағаланды. FAP Лондоннан тыс Ұлыбританияда алаяқтық құрбандарына полиция тарапынан көрсетілетін қолдауды сынға алды. Алаяқтық деректері әдетте Ұлыбританияның ұлттық алаяқтық және киберқылмыстарды тіркеу орталығы Action Fraud-қа жіберіледі, бірақ FAP есептемесінде бұл қылмыстық хабарламалар Ұлыбритания билігі тарапынан тиісті құқық қорғау шараларымен қамтылмауы мүмкін екені айтылды. 2016 жылдың шілдесінде Ұлыбританиядағы алаяқтық белсенділігінің деңгейі 2016 жылға дейінгі 10 жылда 52 миллиард фунт стерлингтен 193 миллиард фунт стерлингке дейін өскені хабарланды. Бұл көрсеткіш консервативті бағалау болып табылады, өйткені Лондон полициясының бұрынғы комиссары Адриан Леппардтың айтуынша, мұндай қылмыстардың тек 12-ден 1-і ғана тіркеледі. 2016 жылдың шілдесінде NCA экономикалық қылмыстар басқармасының директоры Дональд Тун: "Ұлыбританияның алаяқтықтан жылдық шығындары 190 миллиард фунт стерлингтен асады деп бағаланады" деді. 2015 жылдың қазан айында Англия мен Уэльстегі қылмыстық сауалнамадан алынған мәліметтерге сәйкес, өткен жылы Англия мен Уэльсте 5,1 миллион алаяқтық оқиғасы тіркелді, бұл 12 ересек адамның біреуіне әсер етіп, оны ең көп таралған қылмыс түріне айналдырды. 2016 жылдың шілдесінде Ұлттық статистика басқармасы (ONS) "Өткен жылы Англия мен Уэльсте шамамен алты миллион алаяқтық және киберқылмыс жасалды, сондай-ақ 2016 жылдың наурыз айының соңына дейінгі 12 айда екі миллион компьютерлік құралдардың дұрыс пайдаланылмауы және 3,8 миллион алаяқтық қылмыс тіркелді" деді. Ұлыбританияда әрбір он адамның бірі алаяқтықпен байланысты. ONS мәліметінше, алаяқтықтың көп бөлігі банк шоттарына қатысты алаяқтықтан туындайды. Бұл көрсеткіштер 2016 жылдың наурызына дейін Ұлыбританияда ересектерге қарсы жасалған тағы 6,3 миллион қылмыс туралы басты бағалаудан бөлек. Алаяқтық 2016 жылы Ұлттық статистика басқармасы жариялаған "Қылмыстық зиян индексіне" енгізілмеді. Кардифф университетінің криминология профессоры Майкл Леви 2016 жылдың тамызында алаяқтық Ұлыбританиядағы полицияға ең көп хабарланған қылмыс болғанына қарамастан, оны бірінші индекске қоспағаны "нағыз өкінішті" екенін айтты. Леви: "Егер кейбір санаттар алынып тасталса, олар автоматты түрде полицияның басымдықтарынан тыс қалады" деді. Ұлттық аудит басқармасының басшысы сэр Аняс Морс: "Онлайн-алаяқтық ұзақ уақыт бойы үкімет, құқық қорғау органдары және индустрия тарапынан аз көлемде, бірақ көптеп жасалатын қылмыс ретінде елемелінді. Қазір Англия мен Уэльстегі ең көп таралған қылмыс болып табылады және шұғыл жауап талап етеді" деді. 2011 жылдың қаңтар айында Корольдік қазынашылығы орталық мемлекеттік ведомстволарға "ішкі алаяқтықпен күресу" жөніндегі нұсқаулар шығарды, онда экономикалық қысым мен сол кездегі қызметкерлердің жұмыстан босатылу мүмкіндігі "алаяқтық жасауға азғырылуы мүмкін" қызметкерлерді осы мүмкіндікті пайдалануға итермелеуі мүмкін екені, сондай-ақ "алаяқтықтан алынатын пайда" мен анықталу тәуекелі арасындағы тепе-теңдіктің өзгеруі мүмкіндігі ескерілді. Басшылықтың бір аспектісі – қызметкерлерді "алаяқтық белгілерін" анықтауға дайындау, яғни қызметкердің жеке тұлғасы, командасы немесе қызмет саласы "жақын қарауды" қажет ететін меңзеулерді немесе ұсыныстарды іздеуге дайындау болды.

In 2016, the estimated value lost through fraud in the UK was £193 billion a year. In January 2018, the Financial Times reported that the value of UK fraud hit a 15 year high of £2.11bn in 2017, according to a study. The article said that the accountancy firm BDO examined reported fraud cases worth more than £50,000 and found that the total number rose to 577 in 2017, compared with 212 in 2003. The study found that the average amount stolen in each incident rose to £3.66m, up from £1.5m in 2003. As at November 2017, fraud is the most common criminal offence in the UK according to a study by Crowe Clark Whitehill, Experian and the Centre for Counter Fraud Studies. The study suggests the UK loses over £190 billion per year to fraud. £190 billion is more than 9% of the UK's projected GDP for 2017 ($2,496 (£2,080) billion according to Statistics Times.) The estimate for fraud in the UK figure is more than the entire GDP of countries such as Romania, Qatar and Hungary. According to another review by the UK anti fraud charity Fraud Advisory Panel (FAP), business fraud accounted for £144bn, while fraud against individuals was estimated at £9.7bn. The FAP has been particularly critical of the support available from the police to victims of fraud in the UK outside of London. Although victims of fraud are generally referred to the UK's national fraud and cyber crime reporting centre, Action Fraud, the FAP found that there was "little chance" that these crime reports would be followed up with any kind of substantive law enforcement action by UK authorities, according to the report. In July 2016, it was reported that fraudulent activity levels in the UK increased in the 10 years leading up to 2016 from £52 billion to £193 bn. This figure would be a conservative estimate, since as the former commissioner of the City of London Police, Adrian Leppard, has said, only 1 in 12 such crimes are actually reported. Donald Toon, director of the NCA's economic crime command, stated in July 2016: "The annual losses to the UK from fraud are estimated to be more than £190bn". Figures released in October 2015 from the Crime Survey of England and Wales found that there had been 5.1 million incidents of fraud in England and Wales in the previous year, affecting an estimated one in 12 adults and making it the most common form of crime. Also in July 2016, the Office for National Statistics (ONS) stated "Almost six million fraud and cyber crimes were committed last year in England and Wales and estimated there were two million computer misuse offences and 3.8 million fraud offences in the 12 months to the end of March 2016." Fraud affects one in ten people in the UK. According to the ONS, most fraud relates to bank account fraud. These figures are separate from the headline estimate that another 6.3 million crimes (distinct from fraud) were perpetrated in the UK against adults in the year to March 2016. Fraud was not included in a "Crime Harm Index" published by the Office for National Statistics in 2016. Michael Levi, professor of criminology at Cardiff University, remarked in August 2016 that it was "deeply regrettable" that fraud was being left out of the first index despite being the most common crime reported to police in the UK. Levi said "If you've got some categories that are excluded, they are automatically left out of the police's priorities." The Chief of the National Audit Office (NAO), Sir Anyas Morse has also said "For too long, as a low value but high volume crime, online fraud has been overlooked by government, law enforcement and industry. It is now the most commonly experienced crime in England and Wales and demands an urgent response." HM Treasury issued guidance to central government departments in January 2011 concerned with "Tackling Internal Fraud", concerned that economic pressures and potential staff redundancies at the time might lead those staff who "might be tempted" to commit fraud to make more of any opportunity which might arise, noting a possible shift in the balance between "the reward from fraud" and the risk of detection. An aspect of the guidance was to equip staff to look out for "fraud indicators": clues or hints that an individual member of staff, team or area of activity might need "a closer look".

Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландия

2007 жылдан бастап Англия мен Уэльсте және Солтүстік Ирландияда алаяқтық 2006 жылғы Алаяқтық туралы заңмен реттеледі. Заңға 2006 жылдың 8 қарашасында патшалық келісім берілді және ол 2007 жылдың 15 қаңтарында күшіне енді. Бұл заң алаяқтық қылмысын заңмен анықтайды, оны үш түрге бөледі: жалған мәлімдеме жасау арқылы, маңызды ақпаратты жасыру арқылы және лауазымдық өкілеттікті теріс пайдалану арқылы. Заң бойынша, алаяқтық жасағаны үшін жеңіл қылмыс ретінде айыппұл салынады немесе алты айға дейін бас бостандығынан айырылады, ал ауыр қылмыс ретінде айыппұл салынады немесе он жылға дейін бас бостандығынан айырылады. Бұл заң 1978 жылғы Ұрлық туралы заң бойынша жасалған мүлікті алдау арқылы иелену, материалдық пайда алу және басқа да құқық бұзушылықтарға қатысты заңдардың көп бөлігін алмастырады.

Қалпына келтіру

Ауыр алаяқтық кеңсесі – Ұлыбритания үкіметінің бір бөлігі, Англия мен Уэльс Бас прокурорына есепті. Ұлттық алаяқтыққа қарсы күрес басқармасы (NFA) 2014 жылға дейін Ұлыбританиядағы алаяқтыққа қарсы шараларды үйлестіретін мемлекеттік орган болды. Cifas – британдық алаяқтықтан қорғау қызметі, барлық салалар үшін коммерциялық емес ұйымдық құрылым, ол ұйымдарға өз дерекқорларын пайдалана отырып, алаяқтық туралы ақпарат алмасуға және қол жеткізуге мүмкіндік береді. Cifas алаяқтықтың алдын алуға, оның ішінде қызметкерлер жасаған ішкі алаяқтыққа, сондай-ақ қаржылық және осымен байланысты қылмыстарды анықтауға бағытталған.

Шотландия

Шотландия заңдарында алаяқтық жалпы құқық пен бірнеше заңнамалық құқық бұзушылықтармен реттеледі. Басты алаяқтық қылмыстары – жалпы құқық бойынша алаяқтық, жалған құжат қолдану, мал-мүлік жымқыру және заңмен белгіленген алаяқтық. 2006 жылғы Алдамшылық туралы заң Шотландияда қолданылмайды.

Қылмыстық алаяқтық

Америка Құрама Штаттарында қылмыстық алаяқтыққа қатысты айыптаманы дәлелдеу талаптары басқа қылмыстар үшін қойылатын талаптармен шамалас: кінәлілік күмәндан тыс дәлелденуі тиіс. Америка Құрама Штаттарының барлық штатында алаяқтыққа қатысты айыптамалар, туындаған залалдың мөлшеріне байланысты, жеңіл немесе ауыр қылмыс болып саналады. Көп сомадағы алаяқтық қосымша жазаларды тудыруы мүмкін. Мысалы, Калифорния штатында 500 000 доллардан астам залал келтірген жағдайда, алаяқтық үшін қарастырылған жазадан өзге, тағы екі, үш немесе бес жылға бас бостандығынан айырылу мүмкін. АҚШ үкіметінің 2006 жылғы алаяқтыққа қатысты жүргізген тексеруі алаяқтық туралы хабарлаудың жеткіліксіз екенін көрсетті, және түрлі агенттіктер мен ұйымдар осы мәселені шешуге тырысқанмен, мемлекеттік секторда нақты нәтижеге қол жеткізу үшін ынтымақтастықты күшейту қажет болды. Мәселенің ауқымы көптеген алаяқтыққа қарсы бағытталған шараларды үйлестіретін, бірақ тиімді орган құру қажеттігін көрсетті.

Алаяқтыққа қарсы қамтамасыз ету

Алдамшылықты алдын алуға немесе жазалауға бағытталған заңнамадан өзге, кейбір үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдар алаяқтыққа қарсы күрес жүргізеді. 1911-1933 жылдар аралығында 47 штат «Көк аспан заңдары» деп аталатын заңдарды қабылдады. Бұл заңдар штат деңгейінде қабылданып, күшіне енді және халықты алаяқтықтан қорғау мақсатында бағалы қағаздарды ұсыну және сатуды реттеді. Бұл заңдардың нақты шаралары штаттар арасында әртүрлі болғанымен, олардың барлығы бағалы қағаздар ұсынылымдары мен сатуларын, сондай-ақ әрбір АҚШ қор брокері мен брокерлік фирмасын тіркеуді талап етті. Дегенмен, бұл «Көк аспан» заңдары көбінесе тиімсіз деп танылды. Капитал нарықтарына қоғамның сенімін арттыру үшін АҚШ Президенті Франклин Д. Рузвельт АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясын (SEC) құрды. SEC құрылуының басты себебі – қор нарығын реттеу және бағалы қағаздарды ұсыну мен сатуға, сондай-ақ корпоративтік есеп беруге байланысты корпоративтік тәртіпсіздіктерді болдырмау болды. SEC-ке қор биржаларына лицензия беру және оларды реттеу, олардағы бағалы қағаздарымен сауда-саттық жасайтын компаниялар, сондай-ақ сауда-саттық жүргізетін брокерлер мен дилерлерге құқық берілді.