Кіріспе

Asger Oluf Jorn (3 наурыз 1914 – 1 мамыр 1973) – даниялық суретші, мүсінші, керамика шебері және жазушы. Ол авангардтық COBRA қозғалысы мен Ситуационисттік Интернатционалдың негізін қалаушылардың бірі болды. Ол Данияның Ютландияның солтүстік-батыс бөлігіндегі Вейрум қаласында дүниеге келді және Асгер Олуф Йоргенсен деп шомылдырылды. Йорнның ең ірі туындылар жинағы, оның ішінде оның маңызды туындысы – «Сталинград» картинасы, Данияның Силкебор қаласындағы Йорн мұражайында сақталған. Йорн өзінің мүлкін және ондағы өнер туындыларын Альбиссола Марина (Савона) муниципалитетіне сыйлады, осылайша оның туындыларын көрсету үшін «Casa Museo Jorn» деп аталатын итальян мұражайы құрылды.

Ерте өмір

Ол алты баланың екіншісі, Жорген Нэштің ағасы еді. Оның екі ата-анасы да мұғалім болған. Оның әкесі, христиан фундаменталисі Ларс Петер Йоргенсен, Асгер 12 жасқа толғанда автокөлік апатында қаза болды. Оның анасы Марен, Нильсеннен туған, көбірек либералдық болғанмен, осыған қарамастан, терең сенімді христиан еді. Бұл ерте христиандық әсер Асгерге жағымсыз әсер етті, ол оған және жалпы биліктің басқа да түрлеріне қарсы наразылық білдіре бастады. 1929 жылы, 15 жасында, оған туберкулез диагнозы қойылды, бірақ ол үш ай Ютландияның батыс жағалауында өткізгеннен кейін жазылып кетті. 16 жасқа келгенде ол Н. Ф. С. Грунтвигтің ықпалына ішті, және ол сурет салуды бастағанмен, Асгер Силкебордағы мұғалімдерді даярлайтын колледж – Винтерс семинариясына оқуға түсті, онда ол 19 ғасырғы скандинавиялық ой-пікір курсына ерекше назар аударды. Сонымен қатар, осы шақта Жорн суретші Мартин Каалунд Йоргенсеннің бірнеше майлы суреттерінің нысаны болды, бұл Жорнды осы өнер саласында өзін сынап көруге ынталандырды.

Ерте мансап

1935 жылы колледжді бітірген кезде директор оған мінездеме жазып, оның "ерекше бай жеке даму мен есейгендігін" атап көрсетті – әсіресе, оның оқу бағдарламасынан тыс салаларда кең оқығанының арқасында. Колледжде ол Дания Коммунистік партиясының Силькеборг бөлімшесіне қосылып, синдикалист Кристиан Кристенсеннің тікелей ықпалына іледі, олармен жақын дос болып, кейіннен Жорн жазғандай, оған екінші әке болды. 1936 жылы ол (жеткілікті ақша жинап сатып алған BSA мотоциклімен) Кандинскийдің шәкірті болу үшін Парижге сапар шекті. Бірақ Кандинскийдің экономикалық қиындыққа тап болғанын, тіпті өзінің картиналарын сата алмай жатқанын білген соң, Жорн Фернан Лежердің Заманауи академиясына қабылданды; осы кезеңде ол бейнелі суреттен бас тартып, абстрактілі өнерге көшті. 1937 жылы ол Ле Корбюзьемен бірге 1937 жылғы Париж көрмесіндегі "Жаңа Заман" павильонында жұмыс істеді. 1937 жылдың жазында Данияға қайта оралды. 1938 жылдың жазында ол тағы да Парижге сапар шекті, содан кейін Данияға оралып, Лёккен, Силькеборг және Копенгаген қалаларына барды. Асгер Жорн 1930 жылдары оның өнерін сатқан даниялық өнер саудагері Бёрге Бирхтің жақын досы болды. Кейіннен Жорн түрлі галереяларда көптеген топтық және жеке көрмелер ұйымдастырды. 1937 жылдан 1942 жылға дейін Копенгагендегі Дания Корольдік Көркемсурет академиясында оқыды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Данияны нацистік Германия басып алған кез Йорн үшін, бейбітшілікке берілген адам үшін ауыр дағдарыс болды. Оқкупацияның бастапқы кезінде ол терең депрессияға түсті. Кейіннен ол коммунистік қарсылық қозғалысына белсенді қатысты. Соғыс жылдарында ол архитектор Роберт Дальман Олсенмен бірге "Хельхестен", яғни "тозақ атты" деген жер асты өнер тобын құрды және осы атпен шығатын журналға материалдар жазды. 1939 жылы ол "Intimate Banalities" ("Жақын банальдықтар") атты маңызды теориялық эссесін жазды, онда өнердің болашағы китш екенін айтты және әуесқой ландшафт суреттерін "қазіргі заманғы ең жақсы өнер" деп бағалады. Сондай-ақ, ол Франц Кафканың шығармаларын дат тіліне алғаш рет аударған адам болды.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін ол коммунистік кеңістіктегі сыншыл ойлау мүмкіндіктері орталықтандырылған буржуазиялық саяси бақылау деп сипатталған нәрсемен шектелді деп шағымданды. Бұл оған қабылдауға келмейтін нәрсе болды, сондықтан ол Дания Коммунистік партиясымен байланысын үзді, бірақ мүшелігін 1960 жылдардың ортасына дейін тапсырмады және суретшінің көзқарасынан марксистік капитализм талдауын қайта қарауға философиялық тұрғыдан берік болды. Ол тағы да Францияға сапар шекті, онда 1948 жылдың күзінде Кристиан Дотремонт пен Константпен бірге COBRA (еуропалық авангардтық өнер қозғалысы) құрды және Bibliothèque Cobra монографияларын редакциялады. Алайда, 1949 жылы Жорн композитор Якоб ван Домселер мен музыка мұғалімі Майке Мидделкооптың қызы Мати ван Домселермен қарым-қатынас бастады. Бұл COBRA тобында керісіншелік тудырды, голланд суретшілері сол жылдың соңында Брегнерёдте өткен конференцияны бойкоттады. Мати мен Жорн 1950 жылы үйленді және олардың Оле атты ұлы мен Бодил атты қызы болды. COBRA тобы 1951 жылы таратылды.

Ол 1951 жылы кедейленіп, туберкулезбен ауыр сырқаттанып Силькеборгке оралды және 1953 жылы керамика саласында жұмысын қайта бастады. Келесі жылы ол Италиядағы Альбиссола Маринаға сапар шекті, онда COBRA-ның бір тармағы – Халықаралық қиялшыл Баухаус қозғалысына қатысты.

Ситуационисттер Интернационалы

1954 жылы ол жақын досы болған Гай Дебормен танысты. Екеуі бірлесіп екі суретші кітабын – «Fin de Copenhague» (1957) және «Mémoires» (1959) – шығарды, сондай-ақ бір-бірінің еңбектеріне гравюралар мен алғы сөздер жазды. Ол 1957 жылы Халықаралық қиялшыл Баухаус қозғалысы, «Lettriste Internationale» және Лондон психогеографиялық қауымдастығының бірігуі нәтижесінде құрылған Ситуационисттік интернационал құрылтайына қатысты. Онда ол Анри Пуанкаре мен Нильс Бордан алған ғылыми және математикалық білімдерін пайдаланып, өзінің ситологиялық техникасын жасады. Жорн Ситуационисттік идеяларды тек қана көркемдік деп қарастырмады және оларды саяси белсенділіктен бөліп қарауға қарсы болды. Ол Ситуационисттік интернационал жобасының негізінде тұрды, Дебормен бірге революциялық мақсаттарын толық бөлісті. Ситуационисттік қағидалар капиталистік құлдырау мен адамдардың өмірін нашарлауға қарсы күрес, сондай-ақ баламалы өмірлік тәжірибелерді табу, жағдайларды жасау, біртұтас қала құрылысы, психогеография, ойын, бостандық және сыншыл ойлауды біріктіруді мақсат етті. Жорн осы қағидаларды сурет салуда қолданды. 1961 жылы ол Ситуационисттік интернационалмен байланысын достық түрде үзді, оның мазмұны мен мақсаттарын толық қолдаған күйінде қаржылық көмегін жалғастырды, бірақ интернационалдың жаңа стратегиясының тиімсіз екеніне сенді. Ол Силкеборгте Скандинавиялық салыстырмалы вандализм институтын құрды және «Ситуационисттік Таймс» газетіне материалдар жариялады. Кейіннен ол Данияның Силькеборг қаласына, өскен жеріне жақын, заманауи өнер мұражайын сыйға берді. Ол Дебормен жақын байланыста болды және Ситуационисттік басылымдарды қаржыландыруды жалғастырды. Оның триолектикалық философиялық жүйесі үш жақты футболды дамыту арқылы іс жүзінде көрініс тапты.

Бақыт пен кездейсоқтық: Қамыс пен гитара (1952)

Luck and Chance-тің алғашқы басылымы 1952 жылы тек жазылушыларға жеке таратылған Йорнның алғашқы жарияланған кітабы болды. Ол Силкеборг санаториясында туберкулездің ауыр салдарынан, нашар тамақтану мен цингадан емделген кезде жазылған. Кейіннен бұл жұмыс докторлық диссертация ретінде де қарастырылды, бірақ Копенгаген университетінің философия профессоры оны қабылдаудан бас тартты. Бұл кітап, басқалармен қатар, Кьеркегордың эстетикалық, этикалық және діни кезеңдерінің үштігін және оның шындық туралы түсінігін сынап көрсетеді. Фридрих Ницше де елеулі ықпал еткен, оның әсері сезіледі. Бұл Йорнның "суретшінің тұрғысынан философияны қайта құру" атты мақсатын түсіну үшін ең маңызды мәтіндердің бірі болып табылады.

Ситуационисттер халықаралық (19571961)

Түпнұсқалық және Масштаб (Ису жүйесі туралы) (1960), «Интернациональ Ситуационист» журналы, № 4. Ашық Жаратылыс және оның Дұшпандары (1960), «Интернациональ Ситуационист» журналы, № 5. Патафизика, Қалыптасып Келе Жатырған Дің (1961), «Интернациональ Ситуационист» журналы, № 6.

Табиғи тәртіп (1962)

Егер бұл Нильс Бордың толықтыру теориясына сын болса, онда ол сол дәрежеде диалектикалық материализмге де сын болып табылады, мен өте ерте жас кезімде бойыма сіңіріп, ойлаудың жалғыз қабылданарлық принципі деп есептеген. (Асгер Жорн)

Еуре және Кальвадос шіркеулеріне жазылған белгілер (1964)

1946 жылы Жорн Дэмвилл қаласындағы шіркеудің алдындағы жазыққа сырылған граффитилерді байқады. Скандинавиядағы Рибе, Лунд және Тронхейм қалаларындағы соборларда осыған ұқсас сызықтарды көргеннен кейін Жорн осы құбылысты зерттеуге кірісті. 1961 жылы ол Франческимен бірге Нормандияға сапар жасады. Олар Эур және Кальвадос аймақтарында мұндай белгілердің бірнешеуін тіркеді, бірақ басқа еш жерде кездестірмеді. Зерттеудің нәтижелері кітап болып басылды.