Кіріспе

Вирустар туысы. Ортохантавирустар – бунявирустар отрядындағы Hantaviridae тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қаптамалы, теріс сезімді РНК вирустарының туысы. Бұл туыстың мүшелерін ортохантавирустар немесе жай ғана хантавирустар деп атайды. Ортохантавирустар көбінесе кеміргіштерде созылмалы, симптомсыз инфекция тудырады. Адамдар кеміргіштердің зәрі, сілекейі немесе нәжісімен байланысқа түскен кезде хантавируспен зарарға ұшырауы мүмкін. Кейбір штаммдары бүйрек синдромымен қатар жүретін хантавирусты геморрагиялық қызба (ББС) немесе хантавирусты өкпе синдромы (БӨС), сондай-ақ хантавирусты жүрек-өкпе синдромы (ЖӨС) сияқты адам үшін қауіпті, тіпті өлімге әкеп соғуы мүмкін ауруларды қоздырады, ал кейбіреулері адамдарда ауру тудырмайды (мысалы, Проспект Хилл вирусы). БӨС (ЖӨС) – "хантавирус бөлшектерімен ластанған кеміргіштердің аэрозольдік экскременттерін (зәр мен нәжіс) жұтумен байланысты сирек кездесетін тыныс алу ауруы". Ортохантавирустардың аты грек тіліндегі "орто" сөзінен, яғни "түзу" немесе "шынайы" мағынасынан және Оңтүстік Кореядағы Хантан өзенінен алынған, онда 1976 жылы Хо Ван Ли алғашқы түрді (Хантан вирусын) анықтап, оқшаулаған.

Ауру

Адамдардағы хантавирустық инфекциялар екі аурумен байланысты: бүйрек синдромымен геморрагиялық қызба (БСГҚ) және хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), олар тиісінше Ескі әлем және Жаңа әлем хантавирустарынан туындайды. Екі аурудың ортақ ерекшелігі – қан тамырларының өткізгіштігінің жоғарылауы, бұл гипотонияға, тромбоцитопенияға және лейкоцитозға алып келеді. Өкпе ауруы екеуінің арасында көбірек өлімге себеп болады, ал геморрагиялық қызба әлдеқайда көп кездеседі. Екеуінің де емделуі негізінен симптоматикалық, себебі хантавирустық инфекцияларға ерекше ем жоқ. Көптеген хантавирустар осы екі аурудың бірін тудырса да, кейбіреулері ауру тудыратыны белгісіз, мысалы, Проспект-Хилл ортохантавирусы.

Бүйрек синдромымен геморрагиялық қызба

Бүйрек синдромымен геморрагиялық қызба (ГГСЖ) негізінен Азия мен Еуропада хантавирустардан туындайды. Клиникалық көрінісі вирусқа байланысты, субклиникалық белгілерден өлімге дейін ауытқуы мүмкін. 2–4 апталық инкубациялық кезеңнен кейін, ауру әдетте жоғары температура, дікілдеу, бас ауруы, бел ауруы, іш ауруы, жүрек ауруы және құсу сияқты белгілермен басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, көбінесе төмен қан қысымымен бірге, содан кейін денеде ішкі қан кету күшейеді. Бұдан кейін бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл денсаулыққа қатысты қосымша проблемаларға және өлімге әкелуі мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыста кездесетін окоптық нефриттің қазір HFRS екені анықталды.

Хантавирусты өкпе синдромы

Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық жүрек-өкпе синдромы (ХЖӨС) деп те аталады, әдетте Америкада хантавирустар қоздырады. Инкубациялық кезеңі 16-24 күн аралығында болады. Аурудың бастапқы белгілері HFRS-ке ұқсас. Белгілі бір белгілері жоқ бірнеше күннен кейін, өкпеде сұйықтық жиналуына байланысты кенеттен прогрессивті немесе өнімді жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жоғарылауы пайда болады. Бұл симптомдар лимфоидты мүшелердің зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін жүрек-қан тамыр шогынан өлім тез арада туындауы мүмкін. Вириондардың ішінде хантавирустардың геномдық РНК-лары N белгісімен кешендесіп, спиральді нуклеокапсидтер құрайды деп саналады, олардың РНК компоненті геномдық сегменттердің 5′ және 3′ терминалды тізбектерінің арасындағы тізбек толықтығына байланысты дөңгеленеді. Басқа Bunyavirales сияқты, үш сегменттің әрқайсысы консенсустық 3′ терминалды нуклеотидтік тізбекке (AUCAUCAUC) ие, ол 5′ терминалды тізбекке толықтырады және отбасының басқа төрт туысынан ерекшеленеді. Бұл тізбектер вирустың нуклеокапсид (N) белгісімен байланысу арқылы репликация мен инкапсидацияға көмектесетін құрылымды құрайтын сияқты. Үлкен сегментінің ұзындығы 6530–6550 нуклеотид (нт), орташа сегменті 3613–3707 нт, ал кішкентай сегменті 1696–2083 нт құрайды. Бұл отбасының басқа туыстарынан айырмашылығы, құрылымдық емес белоктар белгісіз. Әрбір сегменттің 5′ және 3′ ұштарында қысқа кодталмайтын тізбектер болады: барлық тізбектердегі 5′ ұшындағы кодталмайтын сегмент 37–51 нт. 3′ кодталмайтын аймақтар әртүрлі: L сегменті 38–43 нт; M сегменті 168–229 нт; және S сегменті 370–730 нт. S сегментінің 3′ ұшы функционалдық рөлді көрсететін туыстар арасында сақталады.

Өмір циклі

Вирустың жасушаларға енуі, жасуша бетіндегі рецепторларға байланысу арқылы басталады. Интегриндер гантавирустар үшін негізгі рецепторлар саналады, бірақ комплемент ыдырауын үдетуші фактор (DAF) және комплемент C1q рецепторының (gC1qR) глобулярлы бастары да жасушаларда адгезияны қамтамасыз етеді. Ену бірнеше мүмкін жолдармен жүзеге асуы мүмкін, оның ішінде клатринге тәуелді эндоцитоз, клатринге тәуелсіз рецепторлық эндоцитоз және микропиноцитоз. Вирустық бөлшектер кейіннен кешіккен эндосомаларға жеткізіледі. Gc-мен эндосомалық мембрананың бірігуі, төмен pH деңгейінде ынталандырылып, цитоплазмаға нуклеокапсидті босатады. G1 (немесе Gn) және G2 (Gc) гликопротеиндері гетероолигомерлер құрайды, содан кейін эндоплазмалық ретикулумнан Гольги аппаратына тасымалданады, онда гликозилдеу толық аяқталады. L протеині оң мағыналы РНК аралық арқылы репликация арқылы жаңа геномдарды жасайды. Гантавирустың вириондары нуклеокапсидтердің Гольги мембранасына енген гликопротеиндермен бірігуі арқылы құралады деп есептеледі, одан кейін Гольги цистерналарына бүршіктеп шығады. Жаңа вириондар секреторлық везикулалар арқылы плазмалық мембранаға тасымалданады және экзоцитоз арқылы босатылады.

Патогенез

Хантавирустық инфекцияның патогенезі толыққанды түсініксіз, себебі оны сипаттауға мүмкіндік беретін жануарлар моделінің жетіспеушілігі байқалады (тышқандар мен егешқұйрықтар ауыр сырқатқа шалдықпайды). Вирустың организмдегі негізгі көбею орны белгілі болмаса да, геморрагиялық қызба синдромы (HFRS) кезінде негізгі әсер қан тамырларына тиесілі, ал өкпе синдромы (HPS) кезінде көптеген симптомдар өкпемен байланысты. HFRS-те эндотелиалды дисфункция салдарынан қан тамырларының өткізгіштігі жоғарылайды және қан қысымы төмендейді, ең айқын зақымдану бүйректерде байқалады, ал HPS-те өкпе, қарғы және өт қабықшасы ең көп зардап шегеді. HPS-тің бастапқы белгілері тұмау сияқты көрінеді (бұлшықет ауыруы, қызба және шаршау) және әдетте инфекцияға ұшырағаннан кейін 2-3 аптадан соң пайда болады. Аурудың кейінгі сатылары (симптомдардың басталуынан кейін шамамен 4-10 күннен кейін) тыныс алуда қиындық, демқын тарылу және жөтелді қамтиды.

Эволюция

Хантавирустардың филогениясы мен олардың кеміргіш-резервуарларының филогениясы арасындағы маңызды сәйкестіктер, вируспен жұққан кеміргіштерге ұзақ мерзімді хантавирус-кеміргіш иесінің бірлескен эволюциясының нәтижесінде зиян келтірмейтіні туралы теорияға алып келді. Алайда, 2008 жылғы зерттеулер хантавирустың эволюциясына қатысты жаңа гипотезаларға жол ашты. Әртүрлі хантавирустар кеміргіштердің бірнеше түрлерін жұқтыратыны анықталды, сондай-ақ түрлер арасындағы жұғу (иесін ауыстыру) жағдайлары тіркелді. Бұған қоса, нуклеотидтік тізбектерге негізделген мутация жылдамдығы хантавирус кладтары мен кеміргіштердің кіші тұқымдастарының бір уақытта айырылмағанын көрсетеді. 2007 жылдан бастап хантавирустар кеміргіш емес, шыршалар мен құрлы қазбалардың бірнеше түрлерінде табылды. Коэволюция теориясындағы қарама-қайшылықтарды ескере отырып, 2009 жылы хантавирустарда олардың резервуарларымен байланысты байқалатын үлгілерді географиялық жақындықпен және нақты ие типтеріне бейімделу арқылы иесін ауыстыруға бағытталған артықшылықпен түсіндіру ұсынылды. Шырша арқылы тарайтын хантавирустардың эволюциясы гомологтық рекомбинация оқиғаларының табиғи процестерін және геном сегменттерінің қайта жиналуын қамтитын болып көрінеді. Еуропалық қара құс арқылы тарайтын Тула ортохантавирусының эволюциясы да гомологтық рекомбинация оқиғаларын қамтыған сияқты.

Алдын алу

АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) мәліметінше, хантавирусты жұқтырудың ең тиімді жолы – үйде, жұмыс орнында немесе кемпингтегі кеміргіштермен байланысты жою немесе азайту. Вирус кеміргіштердің сілекейі, нәжісі және тістеуі арқылы берілетіндіктен, адамдар көп жүретін жерлерде егеуқырлар мен тышқандарды бақылау аурудың алдын алу үшін маңызды. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, тышқандар мен егеуқырлар кіре алатын үйдің барлық жарықтары мен тесіктерін бітеу, тұзақтар қою, у қолдану немесе мысықтар сияқты табиғи жора-жолдастарды пайдалану кіреді.

Вакцина

АҚШ-тың FDA-сы (АҚШ FDA) хантавирустарға қарсы вакцинаны мақұлдаған жоқ, бірақ Қытай мен Оңтүстік Кореяда Хантан вирусы мен Сеул вирусына қарсы инактивацияланған екі валентті вакциналар қолжетімді. Екі елде де вакцинаны қолдану, басқа да профилактикалық шаралармен бірге, хантавирустық инфекциялардың таралуын айтарлықтай азайтты. Осы вакциналардан өзге, төрт түрлі вакцина зерттелді: М геном сегментін және S геном сегментін бағыттайтын ДНҚ вакциналары, вирустың рекомбинантты Gn, Gc және N белоктарын пайдаланатын суббөлімше вакциналары, рекомбинантты хантавирустық белоктары енгізілген вирус-векторлық вакциналар және вирусқа ұқсас бөлшек вакциналары, олар вирус ақуыздарын қамтиды, бірақ генетикалық материалдан құралмайды. Олардың ішінде тек ДНҚ вакциналары ғана клиникалық сынақтардан өтті.

Емдеу

Рибавирин HPS және HFRS үшін қолданылатын дәрі болуы мүмкін, бірақ оның тиімділігі әлі толыққанды анықталған жоқ; дегенмен, қолдаушы еммен жазылу мүмкіндігі бар. Хан тавирусымен инфекцияланған деген күдік туған адамдар ауруханаға жатқызылып, тыныс алудағы қиындықтармен күресу үшін оттегі және жасанды тыныс алу аппаратымен қамтамасыз етілуі мүмкін. Иммунотерапия, яғни хантавирустың жедел сатысында адамның нейтралдайтын антиденелерін енгізу, әзірге тек тышқандарда, хомяктарда және егеуқұйрықтарда зерттелді. Бақыланатын клиникалық сынақтар туралы ешқандай хабарлама жоқ.

Эпидемиология

Австралиядан басқа барлық құрлықтарда хантавирустық инфекциялар тіркелген. HFRS-тен ерекше зардап шегетін аймақтар: Қытай, Корея түбегі, Ресей (Хантаан, Пуумала және Сеул вирустары), Солтүстік және Батыс Еуропа (Пуумала және Добрава вирустары). Хантавирустық өкпе синдромының ең жоғары көрсеткіштері Аргентина, Чили, Бразилия, АҚШ, Канада және Панамада байқалады.

Африка

2010 жылы Африкада HFRS-ті қоздыратын жаңа хантавирус – Сангасу вирусы табылды.

Азия

Қытай, Гонконг, Корея түбегі және Ресейде HFRS Хантан, Пуумала және Сеул вирустарынан туындайды.

Қытай

2020 жылдың наурыз айында Юньнань провинциясынан келген бір адамда хантавирус анықталды. Ол Шандоңға жұмыс сапарымен бара жатқанда, жалданып алынған автобуста көз жұмды. Global Times хабарлағандай, тағы 32 адам вирусқа тексерілді.

Австралия

, Австралияда адамдар арасында инфекциялар тіркелмеген, бірақ егеуқұйрықтарда антиденелер табылған.

Еуропа

Еуропада екі хантавирус – Пуумала және Добрава Белград вирустары – HFRS-ті қоздырады. Пуумала көбінесе температура, бас ауруы, асқазан-ішек симптомдары, бүйрек функциясының нашарлауы және көрудің бұлыңғырлануымен сипатталатын, жалғанда жеңіл ауру – нефропатия эпидемикасын тудырады. Добрава инфекциясы да ұқсас, бірақ оларға көбінесе қан кету асқынулары да қосылады. Пуумала вирусын оның кеміргіш жануары – банктік құс (Clethrionomys glareolus) таратады және Жерорта теңізі аймағынан басқа Еуропаның көп бөлігінде таралған. Добрава вирусының төрт генотипі белгілі, олардың әрқайсысы кеміргіштердің әртүрлі түрімен байланысты. Добрава генотипі сары мойынды тышқанда (Apodemus flavicollis), Саарема және Куркино генотипі жолақты дала тышқанда (Apodemus agrarius), ал Сочи генотипі Қара теңіз дала тышқанда (Apodemus ponticus) табылады. 2017 жылы Германиядағы Роберт Кох институты (РКИ) хантавирустық инфекциялар бойынша 1713 хабарлама алды.

Канада

Канададағы аурудың басты себебі – Sin Nombre вирусына шақырған елік тышқандары. 1989 жылдан 2014 жылға дейін 109 расталған жағдай тіркелді, қаза болу көрсеткіші шамамен 29% құрады.

Мексика

Мексикада кеміргіштерде хантавирустар табылды, олардың ішінде Томас алып бұғы тышқаны (Megadontomys thomasi), Neotoma picta қапқақ тышқаны, Оризаба бұғы тышқаны (Peromyscus beatae), Батыс жиын тышқаны (Reithrodontomys megalotis) және Сумихраст жиын тышқаны (Reithrodontomys sumichrasti) бар.

Оңтүстік Америка

Оңтүстік Америкада табылған HPS агенттеріне Анд вирусы (сондай-ақ Оран, Кастело-де-Сонхос – португал тілінде "Арман сарайы", Лечигуанас, Жукитиба, Араракуара және Бермехо вирусы, сондай-ақ көптеген басқа да синонимдер) жатады. Бұл вирус – адамдар арасында тікелей жұғудың белгілі бір түрін көрсеткен жалғыз хантавирус. Сондай-ақ, бұрыннан белгілі Рио-Мамор вирусымен өте жақын байланысы бар Лагуна-Негра вирусы да осы аймақта кездеседі. Хантавирустарды тасымалдаушы ретінде Abrothrix longipilis және Oligoryzomys longicaudatus кеміргіштері анықталған.

Тарих

Хантавирустың HFRS-і алғаш рет Қытайда 12 ғасырда тіркелген. Клиникалық тұрғыдан алғаш рет 1931 жылы Қытайдың солтүстік-шығысында анықталды. 1930 жылдардың шамамен сол кезенінде Швецияда NE белгілі болды. HFRS 1951 және 1954 жылдар аралығындағы Корея соғысы кезінде, Біріккен Ұлттар Ұйымының 3000-нан астам әскерінің ауруға шалдығуынан батыс дәрігерлерінің назарына ілікті. 1976 жылы Оңтүстік Кореядағы Хантан өзенінің жанындағы кеміргіштерден алғашқы патогенді хантавирус – Хантан ортохантавирусы бөліп алынды. Кейіннен анықталған HFRS-ке себеп болатын басқа да маңызды хантавирустар, оның ішінде Добрава Белград ортохантавирусы, Пуумала ортохантавирусы және Сеул ортохантавирусы, бірлесіп Ескі әлем хантавирустары деп аталады. Бұл гипотеза сынға алынды, себебі терлеу ауруының адамнан адамға жұғатыны жазылған, ал хантавирустардың осылай таралуы белгілі емес.