Кіріспе
Непалдық үнді таушысы (1914–1986)
Тензинг Норгай (/'//t//ɛ//n//z//ɪ//ŋ// //'//n//ɔːr//ɡ//eɪ/; tendzin norgyé; 1914 жылдың мамыр айы – 1986 жылдың 9 мамыры), туған аты Намгьял Ванди, сондай-ақ Шерпа Тензинг деп те аталады, непалдық-үнді Шерпа таушысы болған. Ол Эверест тауының шыңына жеткен белгілі алғашқы екі адамның бірі, ол 1953 жылдың 29 мамырында Эдмунд Хилларимен бірге бұл жетістікке қол жеткізді. Time журналы Норгайды 20 ғасырдың ең ықпалды 100 адамының бірі деп санайды.
Ерте өмір
Тензингтің ерте өмірі туралы әртүрлі мәліметтер бар. Өзінің өмірбаянында ол Шерпа болып туғанын және Непалдың солтүстік-шығысындағы Хубу аймағындағы Тенгбочеде өскенін жазды. 1985 жылы "All India Radio" радиосына берген сұхбатында ол ата-анасының Тибеттен келгенін, бірақ өзінің Непалда туғанын айтты. Көптеген кейінгі мәліметтерде, соның ішінде оның ұлы Жамлинг Тензин Норгаймен бірлесіп жазған кітабында, ол Тибетте, Кама аңғарындағы Це Чуде дүниеге келіп, Тамде өскендігі айтылады. Балалық шағын елдің солтүстігіне жақын Хартада өткізді. Норгей бала кезінде Хубудағы шерпа отбасында жұмыс істеу үшін Непалға барды. Хубу Эверест тауының жанында орналасқан, тибеттік және шерпалар оны Чомолунгма деп атайды; стандартты тибет тілінде бұл атау "Қасиетті ана" немесе шыңның құдайы дегенді білдіреді. Буддизм – шерпалар мен тибеттіктердің дәстүрлі діні, ал Норгей буддист болған. "Тензинг Норгей" деген есім "дінге адал, бақытты, бай" деп аударылады. Оның әкесі, тибеттік як өсіруші Ганг Ла Мингма (1949 жылы қайтыс болды), ал анасы, тибеттік Докмо Кинзом болды. Ол оның Эверестке шығуын көрді. Тензинг 13 баланың 11-і еді, олардың бірнешесі жас кезінде қайтыс болды. Бір кезде ол Тенгбоче монастырына монах болуға жіберілді, бірақ ол бұл өзіне арналмағанын шешіп, кетіп қалды. 19 жасында Дарджилингтің Тю Сонг Бусти ауданындағы шерпалар қауымына қоныстанды. Норгей 1930 жылдары Эверестке солтүстік Тибет жағынан көтерілуге жасалған үш ресми британдық әрекетіне биік таулық жүк көтеруші ретінде қатысты.
1952 жылы Эверестке швейцариялық экспедиция
1952 жылы ол Эдуард Висс Дюнант (көктем) және Габриэль Шевали (күз) басқарған екі швейцариялық экспедициясына қатысты. Бұл 1950 және 1951 жылдары АҚШ пен Ұлыбританияның екі барлау экспедициясынан кейін Эверестке оңтүстік (непал) жағынан көтерілудің алғашқы күрделі әрекеттері болды. Реймонд Ламберт пен Тензинг Норгей оңтүстік-шығыс қырқасында шамамен 8848 метр биіктікке жетіп, жаңа биіктік рекордын орнатты. Эверестке жаңа бағыт ашылды, ол келесі жылы сәтті шықты. Норгей мен Реймонд Ламберт 28 мамырда сол кездегі рекордтық биіктікке жетті. Бұл экспедиция барысында Норгей алғаш рет экспедицияның толық мүшесі деп саналды ("маған көрсетілген ең үлкен құрмет"). Сол кезде газеттерде Тензинг, Тензинг, Тензинг Бхотия, Тензинг Норгей, Тензинг Норкей, Тензинг Шерпа немесе Дэн Шин деп аталды. Хант экспедициясында барлығы 400-ден астам адам болды, оның ішінде 362 жүк тасушы, 20 шерпа және багаж жетекшілері болды, және көптеген осындай экспедициялар сияқты, бұл командалық күш-жігер болды. 1953 жылы наурыз айында экспедиция базалық лагерь құрды. Хиллари 1975 жылы 5 наурызда Катмандуда Норгеймен алғашқы кездесуі туралы жазды. Экспедиция Оңтүстік жолақтағы соңғы лагерін құрды. 26 мамырда Том Бурдильон мен Чарльз Эванс көтерілуге тырысты, бірақ Эванстың оттегі жүйесі істен шыққанда кері бұрылды. Екеуі Оңтүстік шыңына жетті, шамамен 91 метр қашықтықта болды. Содан соң Хант Норгей мен Хиллариге шыңға баруға нұсқау берді. Екі күн бойы олар Оңтүстік тұйықтан қар мен желдің әсерінен ұшып жүрді. 28 мамырда олар Анг Нима, Альфред Грегори және Джордж Лоудан тұратын топпен бірге жолға шықты. Норгей мен Хиллари 28 мамырда таудан төмен қарай қайтып келе жатқанда, 8504 метр биіктікте шатыр тігіп алды. Келесі күні таңертең Хилари оның аяқкиімдері шатырдың сыртында қатып қалған екен. Ол Тензингпен бірге соңғы көтерілуді бастамас бұрын, оларды жылыту үшін екі сағат жұмсады. Көтерілудің соңғы бөлігі кейінірек "Хиллари сатысы" деп аталатын 12 метрлік жартастан тұрады. Хиллари тау қабырғасы мен мұздың арасындағы жарыққа көтерілудің жолын тапты, Норгей де соған ілесіп кетті. Осыдан кейін келесі әрекеті салыстырмалы түрде қарапайым болды. Олар ертеңіне сағат 11.30-да Эверест тауының ең биік нүктесіне, яғни жер бетіндегі ең биік нүктеге, жетті. Олар шыңда 15 минуттай ғана болды. Хиллари Норгейдің мұз балтасымен суретке түсіп тұрған әйгілі суретін түсірді, бірақ Норгей ешқашан камера қолданбағандықтан, Хилларидің көтерілуі тіркелмеген. Алайда, Норгейдің "Эверест адамы" атты автобиографиясына сәйкес, олар шыңға шыққанын растау үшін және көтерілудің қалжыңдамағанын растау үшін таудан төмен қараған қосымша фотосуреттер түсірілді. Екеуі төмен түсіп бара жатқанда, қардың олардың жолын жауып, қайтадан қайтқандарын байқағаннан кейін, мұқият болу керек еді. Олар алғаш рет Лоумен кездесті, ол оларды қарсы алу үшін жоғары көтеріліп, ыстық шұбат әкелді. Содан кейін Норгей Непал мен Үндістанда үлкен құрметке ие болды. Хилари мен Хант Елизавета II-нің ерлік намысын иеленді, ал Норгей экспедициядағы күш-жігері үшін Джордж медалімен марапатталды. Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Неру Норгейдің рыцарь атағына ие болуына рұқсат бермеген деген болжам бар. "Хиллари Эверест тауының басына шыққан алғашқы адам ретінде аталып, ерлік атағын алды. Бірақ бір мезгілде оның шыңына жеткен Тензинг тек құрмет медалімен марапатталды. Осыдан кейінгі жылдары ресми түрде танылмағандығы туралы алаңдаушылық көбейді". Норгей мен Хиллари Эверест тауының шыңына алғаш рет аяқ басқан, бірақ журналистер: "Кімнің бірінші болып, кімнің екінші болып, соңынан ергенін мақтауға құқығы бар?" деген сұраққа үнемі жауап беріп жүрді. Экспедиция жетекшісі полковник Хант: "Олар оған бірге, команда ретінде жетті" деп мәлімдеді. Норгей ақырында 1955 жылғы автобиографиясында Хиллари бірінші болғанын жариялап, болжамдарды тоқтатты. Бұл американдық жазушы Джеймс Рамсей Уллманның арбаға жазған шығармасы, өйткені Тензинг бірнеше тілде сөйлей алады, бірақ оқи да, жаза да алмайды. Олар бір-бірінен екі метр қашықтықта арқанмен байланған, ал 30 метрлік арқанның көп бөлігі оның қолында болды.
At the time, newspaper reports variously referred to him as Tensing, Tenzing, Tenzing Bhotia, Tenzing Norgay, Tensing Norkey, Tenzing Sherpa or Dan Shin, as one Indian academic suggested. The Hunt expedition totalled over 400 people, including 362 porters, 20 Sherpa guides and of baggage, and like many such expeditions, was a team effort. The expedition set up base camp in March 1953. Hillary wrote in 1975 about first meeting Norgay in Kathmandu on 5 March 1953:
Working slowly, the expedition set up their penultimate camp at the South Col, at 25900 feet (7894 m). On 26 May, Tom Bourdillon and Charles Evans attempted the climb, but turned back when Evans' oxygen system failed. The pair had reached the South Summit, coming within 300 vertical feet (91 m) of the summit. Hunt then directed Norgay and Hillary to go for the summit. Snow and wind held the pair up at the South Col for two days. They set out on 28 May with a support trio comprising Ang Nyima, Alfred Gregory and George Lowe. Norgay and Hillary pitched a tent at 27900 feet (8504 m) on 28 May while their support group returned down the mountain. On the following morning, Hillary discovered that his boots had frozen solid outside the tent. He spent two hours warming them before he and Tenzing attempted the final ascent, wearing packs. The last part of the ascent comprised a 40 feet (12 m) rock face later named the "Hillary Step." Hillary saw a means to wedge his way up a crack in the face between the rock wall and the ice, and Norgay followed. From there, the following effort was relatively simple. They reached Everest's 29028 feet (8848 m) summit, the highest point on Earth, at 11:30 a. m. As Hillary put it, "A few more whacks of the ice axe in the firm snow, and we stood on top." They spent only about 15 minutes at the summit. Hillary took the famous photo of Norgay posing with his ice axe, but since Norgay had never used a camera, Hillary's ascent went unrecorded. However, according to Norgay's autobiography Man of Everest, Additional photos were taken looking down the mountain, in order to re assure that they had made it to the top and to document that the ascent was not faked. The two had to take care on the descent after discovering that drifting snow had covered their tracks, complicating the task of retracing their steps. The first person they met was Lowe, who had climbed up to meet them with hot soup. Afterwards, Norgay was met with great adulation in Nepal and India. Hillary and Hunt were knighted by Queen Elizabeth II, while Norgay received the George Medal for his efforts on the expedition. It has been suggested that Indian prime minister Jawaharlal Nehru refused permission for Norgay to be knighted. "Hillary was knighted for being the first known person to climb to the top of Mount Everest. But Tenzing, who simultaneously reached its summit, only received an honorary medal. In the years since there's been growing disquiet at the lack of official recognition." Norgay and Hillary were the first people to conclusively set foot on the summit of Mount Everest, but journalists were persistently repeating the question: "Which of the two men had the right to the glory of being the first one, and who was merely the second, the follower?" Colonel Hunt, the expedition leader, declared, "They reached it together, as a team." Norgay eventually ended the speculation by revealing that Hillary was first in his 1955 autobiography. It was ghost written by American writer James Ramsay Ullman as Tenzing could speak several languages but could not read or write. They were roped six feet apart, with most of the 30 foot rope in loops in his hand:
Эверестке дейін
Тензинг Норгай 1954 жылы Дарджилингтегі Гималай тау альпинизм институтының алғашқы далалық оқыту директоры болды. 1975 жылдың қаңтарында Бутан королі Джигме Сингье Ванчуктың рұқсатымен Норгай елге кірген алғашқы американдық туристік топқа сердар (жүргізуші) ретінде қызмет етті. Сол кездегі Mountain Travel (қазіргі Mountain Travel Sobek) компаниясы топты біріктіріп, сапарды бастамас бұрын олар алғаш рет Үндістанда Норгеймен кездесті. Ресми сапар Бутанның солтүстігіндегі Паро қаласынан басталып, Непал мен Сикким арқылы Үндістанға қайту алдында ежелгі буддалық монастырь – Тайгер ұясына (Паро Такцанг) саяхатты қамтыды. Норгей тіпті өз тобын Сикким патшасымен (Сиккимнің соңғы патшасы, себебі Сикким қазір Үндістанның бір бөлігі) таныстырды және оларды қоштасу тойы үшін Үндістандағы үйіне шақырды. Бұл Гималай тауларында треккинг ұйымдастыратын компания еді. 2021 жылға қарай компанияны оның ұлы Жамлинг Тензинг Норгай басқарады, ол өзі 1996 жылы Эверест шыңына көтерілген. 1984 жылдың 10 мамырында Тензинг Норгай, Гималай тау альпинизм институтының директоры Грп капитан А. Дж. С. Грэвалмен бірге, Майсур қаласындағы (Карнатака штаты) The School of Adventure мектебінің 10 жылдық мерекелік шараларына қатысты, бұл шара Майсур инженерлік институтының аудиториясында өтті.
Құрметтер
1938 жылы Норгейдің Эверестке үшінші рет экспедициясынан кейін Гималай клубы оған биіктіктегі еңбектері үшін «Тайгер» медалін табыс етті. Ол сондай-ақ Эверест тобының қалған мүшелерімен бірге Елизавета II патшайымының тәж кигізу медалін алды. 2013 жылдың мамыр айында Норгейдің немересі Таши Тензинг, әкесіне жай ғана «қандай да бір медаль» емес, «рыцарь» атағы берілуі керек еді деп сенетінін айтты. 1953 жылы Непал патшасы Трибхуван оған 1-дәрежелі Непал жұлдызы орденін (Супрадипта Маниябара Непал Тара) табыс етті. 1959 жылы Үндістан үкіметі оған Үндістанның үшінші жоғары азаматтық наградасы – «Падма Бхушан» орденін берді. Үндістан Таушылар қоры оған алтын медаль табыс етті. 1963 жылдың 1 наурызында Норгейге КСРО-ның «Еңбек сіңірген спорт шебері» құрметті атағы берілді, ол бұл атақты алған алғашқы шетелдік азамат болды. 2013 жылдың қыркүйегінде Непал үкіметі Норгейдің құрметіне Непалдағы бір тауды Тензинг шыңы деп атауды ұсынды. Тензинг шыңы мен Хиллари шыңы екеуі де Чо-Оюдан Гючунг Канға дейінгі ұзын қырқаның нүктелері, Тензинг шыңы Чо-Оюға жақын орналасқан. 2015 жылдың шілдесінде кіші планета Плутонның ең биік тау тізбегі Тензинг Монтес деп аталды.
Жеке өмір және өлім
Норгей үш рет үйленген. Оның алғашқы әйелі Дава Пхути 1944 жылы жас кезінде қайтыс болды. Олардың Нима Дорже деген ұлы болған, ол төрт жасында қайтыс болды, және екі қызы болды: Пем Пем, оның ұлы Таши Тензинг Эверестке көтерілді, ал Нима филиппиндік графикалық дизайнер Ноли Галангқа үйленді. Норгейдің екінші әйелі Анг Лахму, оның бірінші әйелінің туысы. Олардың биологиялық балалары болмады, бірақ ол оның бұрынғы әйелінен туған қыздарын асырап алған анасы болды. Норгей 1986 жылдың 9 мамырында 71 жасында Дарджилингте (Батыс Бенгал, Үндістан) ми қан кетуінен қайтыс болды. Оның денесі Дарджилингтегі Гималай таулары институтында кремацияланды, ол оның ең сүйікті орны болған. Оның жесірі Даку 1992 жылы қайтыс болды.
Марапаттар
2003 жылы Норгейдің Эверест шыңына көтерілуінің 50 жылдығын мерекелеу үшін Үндістан үкіметі ең жоғары деңгейдегі әрі қарайғы спорттық жетістіктері үшін берілетін сыйлығын – «Тензинг Норгей ұлттық әрі қарайғы спорттық сыйлығы» деп атады.
Фильм
Коэн ағайындыларының 2003 жылғы америкалық фильмі "Төзбес қатыгездік" фильміндегі басты кейіпкер Норгейді, жақсылық жасауға көмектесуді бейнелейтін метафора ретінде еске алады.
Орны
Англияның Кент графтығындағы Мотингэмдегі Эверест-корттағы ғимараттардың бірі оның құрметіне аталған. 2008 жылдың қаңтар айында Лукла әуежайы олардың еңбегі мен жетістіктерін құрметтеп, Тензинг-Хиллари әуежайы деп қайта аталды. Тензинг Монтес – Плутон бетіндегі мұзды таулардың атауы. 6481 Тензинг кіші планетасы оның құрметіне аталған.
Жануарлар
Бірнеше зообақтағы қызыл пандалар оның құрметіне аталған.