Кіріспе

Геологиялық құбылыс. Сейсмологияда, сілкіністен кейін болатын тербеліс – бұл үлкен жер сілкінісінен кейін сол аймақта, жер қыртысының ығысуы негізгі сілкіністің әсеріне бейімделуі нәтижесінде туындайтын, одан кіші жер сілкінісі. Көптеген үлкен жер сілкіністері жүздеген, тіпті мыңдаған құралдармен тіркелетін сілкіністен кейін болатын тербелістерге алып келеді, олардың шамасы мен жиілігі тұрақты үлгі бойынша бірте-бірте төмендейді. Кейбір жер сілкіністерінде негізгі жарылыс екі немесе одан көп кезеңде жүреді, нәтижесінде бірнеше негізгі сілкіністер пайда болады. Бұлар қос сілкініс деп аталады және әдетте шамасы шамамен бірдей және сейсмикалық толқындары ұқсас болатын жер сілкіністерінен ерекшеленеді.

Жер сілкіністерінің таралуы

Көбінесе жер сілкінісінен кейінгі серпілістер ақаудың жарылуының барлық аумағында орналасады және олар ақау жазықтығының өзінде немесе негізгі дүмпуілмен байланысты кернеуге ұшыраған көлемдегі басқа ақаулар бойымен пайда болады. Әдетте, серпілістер жарылу ұзындығына тең қашықтықта, ақау жазықтығынан табылады. Серпілістердің таралу үлгісі негізгі дүмпуіл кезінде қозғалған аумақтың мөлшерін анықтауға көмектеседі. 2004 жылғы Үнді мұхитындағы және 2008 жылғы Сычуань жер сілкінісіндегі серпілістердің таралуы эпицентрдің (жарылу басталган жер) соңғы тайғанақ аймағының бір шетінде екенін көрсетті, бұл жарылудың күшті асимметриялық таралуын көрсетеді.

Жер сілкінісінің көлемі мен жиілігі

Артыншағырқындықтардың жиілігі мен күші бірнеше жақсы орнатылған эмпирикалық заңдарды сақтайды.

Баттың заңы

Артық тербелістерді сипаттайтын тағы бір маңызды заң – Бат заңы деп аталады. Бұл заң бойынша, негізгі тербеліс пен оның ең ірі артық тербелісі арасындағы магнитуда айырмашылығы шамамен тұрақты болып келеді, негізгі тербелістің магнитудасына тәуелсіз, және Момент магнитудасы шкаласы бойынша әдетте 1.1–1.2-ге тең.

Жер сілкіністерінің әсері

Кейінгі сілкіністер қауіпті, себебі олар көбінесе болжауға қиын, үлкен магнитудаға жете алады және негізгі сілкіністен зақымданған ғимараттарды қиратуы мүмкін. Ірі жер сілкіністерінен кейін көбірек және күшті сілкіністер болады, ал олардың тізбегі жылдар бойы, тіпті одан да ұзаққа созылуы мүмкін, әсіресе үлкен оқиға сейсмикалық жағдайы тыныш аймақта болса; мысалы, Нью-Мадрид сейсмикалық аймағын қарастырайық, онда оқиғалар 1811–1812 жылдарғы негізгі сілкіністерден кейін Омори заңына сәйкес келе береді. Сілкіністердің жиілігі қалыпты деңгейге түскенде, яғни уақыт өте келе оқиғалар санының азаюын анықтау мүмкін болмағанда, кейінгі сілкіністер тізбегі аяқталды деп есептеледі. Нью-Мадрид аймағындағы жер қозғалысы бір жылдан аспайды, ал Калифорниядағы Сан-Андреас жарылымы бойынша орташа көрсеткіш бір жылға жетеді. Сан-Андреастағы кейінгі сілкіністердің 10 жылға дейін созылуы мүмкін деп саналады, ал Нью-Мадридтегі сілкіністер 1812 жылғы жер сілкінісінен шамамен 200 жыл өткен соң да кейінгі сілкіністер ретінде қарастырылды.

Форалық тіректер

Кейбір ғалымдар алдағы жер сілкіністерін болжауға көмектесу үшін алдын ала сілкіністерді пайдалануға тырысты, және 1975 жылғы Қытайдағы Хайченг жер сілкінісі олардың сирек табыстарының бірі болды. Бірақ, Шығыс Тынық мұхитының жотасында трансформациялық жарықтар негізгі сейсмикалық оқиғаға дейін өте болжамды алдын ала сілкініс мінез-құлқына ие. Бұрынғы оқиғалар мен олардың алдын ала сілкіністері туралы мәліметтерді қарау, континенттік жылжулық жарықтармен салыстырғанда, оларда кейінгі сілкіністердің саны аз және алдын ала сілкіністердің деңгейі жоғары екенін көрсетті.

Модельдеу

Сейсмологтар каскадтық сілкіністер мен алдын ала сілкіністерді зерттеу үшін Эпидемиялық типтегі сілкіністер тізбегі моделі (ETAS) сияқты құралдарды пайдаланады.

Психология

Үлкен жер сілкінісінен және одан кейінгі сілкіністерден кейін, көптеген адамдар тіпті жер сілкінісі болмаған кезде де "соқпақ жер сілкінісі" сезінгендерін хабарлады. Бұл құбылыс "жер сілкінісі салдарынан туындаған ауру" деп аталады, ол теңгерімді бұзумен байланысты деп саналады және сейсмикалық белсенділік азайғанда әдетте өтеді.