Кіріспе
Ескірген тіл сирек қолданылады. Тілдегі архаизм – бұл тірі жадыдан шығып кеткен тарихи кезеңге тән, бірақ бірнеше практикалық жағдайларда немесе істерде сақталған сөз, сөздің мағынасы немесе сөйлеу немесе жазу стилі. Лексикалық архаизмдер – бұл белгілі бір істе (мысалы, дін немесе заң) немесе еркін қолданылатын жеке архаикалық сөздер немесе тіркестер; әдеби архаизм – дәстүрлі әдеби мәтіндегі архаикалық тілдің сақталуы, мысалы, балалар өлеңі немесе ертерек дәуірге тән стильді әдейі пайдалану. Мысалы, Джон Барт 1960 жылғы «Сот-бидай факторы» романында 18-ғасыр стилінде жазады. Архаикалық сөздер мен тіркестердің ерекше эмоционалдық мәнділігі болуы мүмкін – кейбіреулері қызық (мысалы, «forsooth»), ал кейбіреулері өте ресми («Сіз не дейсіз?») немесе салтанатты («Мен саған адалдығымды бұлай арнаймын»). «Архаизм» сөзі грек тілінен алынған – ἀρχαϊκός (archaïkós), «ескірген, көне», ал одан бұрын ἀρχαῖος (archaîos), «бастапқы, ежелгі». Сөздіктерде архаикалық және қолданыстан шыққан сөздер мен мағыналардың аражігін ажырату кеңінен қолданылады. Архаикалық сөз немесе мағына – әлі де қолданыста бар, бірақ қолданысы бірнеше мамандандырылған контекстерге дейін азайған, одан тыс жерде ол ескірген тілді білдіреді. Ал ескірген сөз немесе мағына мүлдем қолданылмайды. Оқырман ғасырлар бұрын жазылған мәтіндерді оқығанда олармен кездеседі. Мысалы, Шекспирдің туындыларында кейбір ескірген сөздер немесе мағыналар кездеседі, оларға түсіндірмелер (annotation) жиі мәтіннің шетінде беріледі. Архаизмдерді әдейі түрде (белгілі бір әсерге жету үшін) немесе белгілі бір терминологияның (мысалы, заңда) немесе формуланың (мысалы, діни контекстте) бөлігі ретінде қолдануға болады. Көптеген балалар өлеңдерінде архаизмдер кездеседі. Кейбір архаизмдер, «тас сөздер» деп аталатын сөздер, басқа барлық контексттерде жойылған болса да, белгілі бір тұрақты тіркестерде қолданылуда (мысалы, «vim and vigor» тіркесінен тыс қалыпты ағылшын тілінде қолданылмайды). Ескірген тіл формасы архаикалық деп аталады. Керісінше, бір уақытта сөйленген жақын туысқан тілдерге немесе диалекттерге қарағанда көптеген архаикалық белгілері бар тіл немесе диалект консервативті деп аталады.
In language, an archaism is a word, a sense of a word, or a style of speech or writing that belongs to a historical epoch beyond living memory, but that has survived in a few practical settings or affairs. Lexical archaisms are single archaic words or expressions used regularly in an affair (e. g. religion or law) or freely; literary archaism is the survival of archaic language in a traditional literary text such as a nursery rhyme or the deliberate use of a style characteristic of an earlier age—for example, in his 1960 novel The Sot Weed Factor, John Barth writes in an 18th century style. Archaic words or expressions may have distinctive emotional connotations—some can be humorous (forsooth), some highly formal (What say you? ), and some solemn (With thee do I plight my troth). The word archaism is from the ἀρχαϊκός, archaïkós, 'old fashioned, antiquated', ultimately ἀρχαῖος, archaîos, 'from the beginning, ancient'. A distinction between archaic and obsolete words and word senses is widely used by dictionaries. An archaic word or sense is one that still has some current use but whose use has dwindled to a few specialized contexts, outside which it connotes old fashioned language. In contrast, an obsolete word or sense is one that is no longer used at all. A reader encounters them when reading texts that are centuries old. For example, the works of Shakespeare are old enough that some obsolete words or senses are encountered therein, for which glosses (annotations) are often provided in the margins. Archaisms can either be used deliberately (to achieve a specific effect) or as part of a specific jargon (for example in law) or formula (for example in religious contexts). Many nursery rhymes contain archaisms. Some archaisms called fossil words remain in use within certain fixed expressions despite having faded away in all other contexts (for example, vim is not used in normal English outside the set phrase vim and vigor). An outdated form of language is called archaic. In contrast, a language or dialect that contains many archaic traits (archaisms) relative to closely related languages or dialects spoken at the same time is called conservative.
Қолданылуы
Архаизмдер көбінесе тарих, поэзия, фантастикалық әдебиет, құқық, философия, ғылым, технология, география және ритуалдық жазу мен сөйлеуде кездеседі. Осы рәсімдер мен әдебиеттерде қолданылуымен және ескі әдебиеттерді зерттеу арқылы архаизмдер тірі сақталады. Егер олар танылса, оларды қайта жаңғыртуға болады. Ғлым мен технология үнемі жаңалықтарды табатын және жаңадан ойлап табатын салалар болғандықтан, тарихи тұрғыдан сөйлеу және жазу формаларын жасады, олар салыстырмалы түрде тез ескіріп, қолданылмай қалды. Дегенмен, кейбір сөздердің эмоционалдық байланыстары оларды тірі ұстады, мысалы, екінші дүниежүзілік соғыста өмір сүрген британдық азаматтардың бір буыны үшін «радио» емес, архаикалық «сымсыз» сөзі қолданылды; бірақ соңғы жылдары бұл термин wifi және ұялы телефон технологиясын атау үшін архаизм емес термин ретінде қайта қолданылды. Бұрынғы дәуірді еске түсіруге деген ұмтылыс архаикалық жер атауларының саяси немесе эмоционалды мәнді білдіретін жағдайларда немесе ресми жаңа атауды бәрі мойындамайтын жағдайларда жиі қолданылуына себеп болады (мысалы: «Ченнай» емес, «Мадрас»). Сондықтан тарихи ассоциацияларды оятуға тырысатын мейрамхана өзін «Ескі Бомбей» деп атауға немесе жаңа жер атауын пайдаланудың орнына парсы асханасына сілтеме жасауға ұмтылуы мүмкін. Қазіргі кездегі көрнекті мысал – Қытайды атау үшін архаикалық «Cathay» сөзін қолданатын Cathay Pacific әуе компаниясы. Архаизмдер жиі қате түсініледі, бұл пайдаланудағы өзгерістерге әкеледі. Мысалы, «odd man out» тіркесі бастапқыда «to find the odd man out» тіркесінен шыққан, онда «to find out» етістігі «the odd man» деген сөзбен бөлінген, яғни сәйкес келмейтін нәрсені табу мағынында қолданылған. Бұл жағдайда нысан мен бөлінген етістік есім+етістік ретінде түсіндірілген, сондықтан «out» сөзі адамды емес, әрекетті сипаттайды. Заңгерлердің жазбаларында кездесетін сын есімдік сөздер (мысалы, осы уақытқа дейін, осыған дейін, оның) жаргонның бір түрі ретінде архаизмдердің мысалы болып табылады. Кейбір фразеологизмдер, әсіресе діни контекстте, кез келген басқа жағдайда әдеттегі сөйлеуде қолданылмайтын архаикалық элементтерді сақтайды: «Осы сақинамен сені үйлендіремін». Кейбір сөздерді күлкілі деп санауға болады және олар әзіл-қалжың үшін қолданылады.