Кіріспе

Канада поэзиясы – Канаданың поэзиясы. Бұл термин Канадада немесе канадалықтардың ағылшын және француз тілдерінде жазылған поэзиясын, сондай-ақ еуропалық және жергілікті тілдердегі өнімді еңбектерді қамтиды. Еуропалық отарлау басталғаннан кейін ағылшын тіліндегі канадалық поэзия жазыла бастағанымен, ағылшын тілінде сөйлейтін Канаданың алғашқы танымал ақындары 19-ғасырдың ортасы мен соңындағы Конфедерация кезеңінен шықты. 20-ғасырда англо-канад ақындары модернизм, конфессиялық поэзия, постмодернизм, жаңа формализм, бетон және визуальды поэзия, сондай-ақ слэм сияқты еуропалық және американдық поэтикалық жаңалықтарды қабылдады, бірақ әрқашан ерекше канадалық перспективаға бұрылды. Квебек аймағынан шыққан француз-канад поэзиясы 19-ғасырда гүлденді, 20-ғасырдың модернизмі мен сюрреализмі арқылы дамып, құштарлық, саясат және жарқын образға толы ерекше дауыс тапты. Монреаль, ағылшын және француз поэзиясымен байланысы болғандықтан, Монреаль тобы мен Les Automatistes сияқты қозғалыстармен, Ирвинг Лейтон және Леонард Коэн сияқты көрнекті ақындармен поэзиялық прогрестің орталығына айналды. Торонто (Богемиялық елшілік кофеханасы және bpNichol’s grOnk) және Ванкувер (Downtown Poets және TISH тобы) да маңызды поэзия орталықтары ретінде дамыды. 20-ғасырдың соңында жергілікті ұлттық сананың артуы және жергілікті халықтың құқықтары үшін күрес канадалық жергілікті жазушылардың өсуіне жағдай жасады.

Басталуы

Ең алғашқы поэзиялық шығармалар, көбінесе келушілер жазған, жаңа аумақтарды оптимистік көзқараспен сипаттады, негізінен еуропалық оқырманға арналған. Осы туындылардың бірі – Роберт Хейменнің Ньюфаундлендте жазылған және 1628 жылы жарияланған «Кводлибетс» («Quodlibets») еңбегі. 18-шы ғасырдың соңында ағылшын тілінде сөйлейтін қауымдастықтардың өсуімен бірге, жергілікті оқырмандарға арналған поэзия жергілікті газеттерде пайда бола бастады. Бұл жазбалардың басты мақсаты сол кездегі басым мәдени құндылықтарды көрсету болды және олар сол дәуірдегі ағылшын поэзиясының үлгісімен жазылған. Оливер Голдсмиттің «Көтеріліп келе жатқан ауыл» атты ұзын поэмасы 1825 жылы жарық көрді. Бұл оның аталас туысы және әйелінің әкесі Оливер Голдсмиттің «Шөлге айналған ауыл» поэмасына жауап ретінде жазылған. 19-шы ғасырдың бірінші жартысында поэзиялық туындылар жергілікті тақырыптарды бейнелеуге көшті. Жозеф Хоудың «Акадия» және Чарльз Сангстердің «Сен-Лоуренс және Сагуэнай» шығармалары осы тенденцияның мысалдары. Томас Д’Арси МакГи сияқты жазушылар ертедегі ұлтшылдық өлеңдердің авторы болды. Көптеген «аймақтық» ақындар да сол кезеңдегі британдық саяси және эстетикалық шовинизмді қолдады. Мысалы, консервативті саясаткер және кездейсоқ ақын Томас Х. Хиггинсон (Ванклк Хилл, Онтарио) сэр Фрэнсис Бонд Хедке (Уильям Лайон Маккензидің қарсыласы) және Қырымдағы британдық соғыс күш-жігеріне (Флоренс Найтингейлге арналған сонеттер және т.б.) мадақтар жазды, сонымен қатар Вордсворттың табиғатқа қатысты көзқарасының кең таралған әсерін көрсететін табиғат туралы қызықты өлеңдер жазды. 1857 жылы Чарльз Хевизеге «Мари на де Саул» атты поэмалық драмасымен халықаралық (британдық және американдық) назарды өзіне аударды.

Конфедерация

Канадада 1867 жылы жаңа Канада Доминионы құрылғаннан кейін жарық көрген алғашқы поэзия кітабы Чарльз Мейрдің 1868 жылғы "Дриймленд" кітабы болды. Чарльз Г. Д. Робертс, Арчибальд Лэмпман, Блис Карман, Дункан Кэмпбелл Скотт және Уильям Уилфред Кэмпбелл сияқты, қазір "Конфедерация ақындары" деп танылатын ақындар тобы 1880 және 1890 жылдары көзге түсті. Олардың шығармалары табиғат әлемінен шабыттанды, өз тәжірибелеріне негізделген және ең жақсы туындылары өздерінің ерекше стильдерінде жазылған. Изабелла Валанси Кроуфорд, Фредерик Джордж Скотт және Фрэнсис Шерман да кейде осы топқа жатқызылады. Осы кезеңде Э. Полин Джонсон және Уильям Генри Драммонд танымал өлеңдер жазды – Джонсон өзінің могавк тегіне негізделген, ал Драммонд, "Тұрғынның ақыны" атанып, диалект өлеңдерін жазды.

ХХ ғасырдың басында

1907 жылы Роберт У. Сервисстің Клондайк алтын асыруы туралы, Киплинг стилінде жазылған «Sourdough әндері» кітабы зор танымалдыққа ие болды: кітап 20 ғасырда үш миллионнан астам данада сатылды. Оның жетістігі Том МакИннес сияқты көптеген өзге де ақындарға шабыт берді. Марджори Пикхолл осы кезеңде көп сыншылардың назарына ілікті. 1915 жылы Джон МакКрей, Канада армиясында дәрігер болып қызмет етіп, «Фландрия далаларында» атты әйгілі соғыс өлеңін жазды. Соғыстан кейін Ньюфаундлендте Э. Дж. Пратт теңізден күнкөріс табу күресін, теңіз өмірі мен Канада тарихы туралы өлеңдерде суреттеді; ал Орталық Канадада Ральф Густафсон және Реймонд Книстер сияқты ақындар дәстүрлі өлең формаларынан алшақтады. 1920-1930 жылдары Монреаль тобы (А. Ж. М. Смит, А. М. Клейн және Ф. Р. Скоттты қамтитын жас ақындар тобы) «McGill Fortnightly Review» және 1936 жылғы «New Provinces» антологиясы арқылы Монреальде модернистік поэзияның дамуына көмектесті. «Жаңа поэзия» сезімталдыққа қарағанда интеллектуалдылықты, немесе кейбір адамдар айтқандай, адам сезімдерінен гөрі логиканы бағалады. Эрл Бирнидің әдеби редакторлығымен «Canadian Forum» Торонтода осы сияқты дамуларға қолдау көрсетуге көмектесті. Манитобада туған Дороти Ливсей Торонто қозғалысына маңызды үлес қосты. Маритим аймақтары дәстүрлі өлеңдерді сақтап қалды. Галифакстың «Әншілер» тобы 1920 жылдардың соңында Блис Карман мен Чарльз Г. Д. Робертс мүше болғандықтан, жаңа поэзиялық таланттарды тарту етті. Жаңа ақындардың ең танымалдары Кеннет Лесли мен Роберт Норвуд болды. «The Canadian Poetry Magazine» журналын 1936 жылы Канада авторлар қауымдастығының Пелхам Эдгар құрды. Осы кезеңде Канадада дәстүрлі өлеңдер жақсы сатылды; және «Canadian Poetry Magazine» осыны баса көрсетті. Уилсон Макдональд сол кездегі ең көп сатылған канадалық ақын болды.

Соғыстан кейінгі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, жақсы білім алған оқырмандар үшін жазатын ақындардың жаңа буыны пайда болды. Олардың ішінде Джеймс Рини, Джей Макферсон және Леонард Коэн болды. Осы уақытта Ирвинг Лейтон, Реймонд Состер, Гарольд Стэндиш және Луи Дюдек сияқты дамып келе жатқан авторлар өздерінің шығармаларында әдеби тілден ауылып, күнделікті сөйлеуді қолдана бастады. 1960 жылдары ұлттық сананың жаңаруы жаңа дауыстардың пайда болуына ықпал етті: Маргарет Атвуд, Майкл Ондаатье, Леонард Коэн, Алден Ноулан, Эли Мандель және Маргарет Ависон. Ал, Ал Пурди, Милтон Акорн және Эрл Бирни сияқты бұрыннан танымал авторлар осы кезеңде өзінің ең үздік туындыларын жариялады. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында bpNichol, Lionel Kearns, David UU, Joe Rosenblatt, Steve McCaffery, Judith Copithorne және bill bissett сияқты ақындар поэзияда жаңа тәжірибелер жасады. Ванкувердегі TISH поэзиялық қозғалысы Джейми Рид, Джордж Бауэринг, Фред Вах, Фрэнк Дейви, Дафни Марлат және Дэвид Каллдың поэтикалық инновацияларын әкелді. 1990 жылдан бері бірнеше генерал-губернатор сыйлығының иегері болған ақындар, әсіресе Ян Цвики мен Тим Лилберн, поэзия мен философия арасындағы байланысты зерттейтін ғылыми-публицистикалық туындылармен айналысты. Цвиккидің «Лирикалық философия» және «Даналық және метафора» атты еңбектері, сондай-ақ Лилберннің «Ойлау және ән айту» жинағы осы бағыттың көрнекті үлгілері болып табылады. Жаңа буын канадалық ақындары шығармашылық шекараны кеңейтуде: Брайан Бретт, Кен Бабсток, Карен Соли, Линн Кросби, Патрик Лейн, Стюарт Росс, Соннет Л’Аббе, Джордж Эллиотт Кларк және Барри Демпстер канадалық поэзияның бейнесіне өзінің ерекше көзқарастарын енгізді. Маргарет Атвуд редакциялаған «The New Oxford book of Canadian Verse» канадалық поэзияның маңызды антологиясы болып саналады.

Әдеби сыйлықтар

Ағылшын-канад поэзиясы үшін маңызды әдеби жүлделерге генерал-губернатордың жүлдесі, Гриффин поэзия жүлдесі, Джеральд Ламперт жүлдесі және Пэт Лоутер жүлдесі кіреді.

Жақпай сонет

Жекпайн сонеті – Милтон Акорн жасаған, жекпайн ағашы сияқты ретсіз және тікенекті (сондай-ақ канадалық) болуға арналған форма, бірақ ішкі құрылымы мен сақталуы бар. Белгілі бір ұзындығы жоқ және әртүрлі жол ұзындығына ие Жекпайн сонеті, ішкі рифмалардың, ассонанстың және кейде соңғы рифмалардың өзара тоқуына негізделген.

Жасыл жеміс

Том МакИннес өзі ойлап тапқан, "мирелл" деп атаған бес тармақтық өлең түрін құрастырғаны хабарланды.

Виатор

Viator өлең түрін британдық жазушы және ақын Робин Скелтон ойлап тапты. Ол кез келген тармақтық формадан тұрады, онда бірінші тармақтың бірінші жолы екінші тармақтың екінші жолы болып келеді, және поэма бастаған жолмен аяқталғанша жалғасады. "Viator" термині латын тілінде "саяхатшы" деген мағынаны білдіреді. Скелтонның бұл формадағы өлеңінің мысалын оның "Біздің ән шырқауымыздың формалары" атты анықтамалық кітабынан табуға болады, ол "Довер Бич қайта қарастырылды" деп аталады.

Ертедегі өлең

Канадалық автордың өлеңмен жазған тұңғыш кітабы – Мишель Бибоның 1830 жылы жарық көрген «Эпитрелер, сатиралар, әндер, эпиграммалар және басқа да өлеңдер» (Épîtres, Satires, Chansons, Épigrammes et Autres Pièces de vers) кітабы болды.

Әдеби қозғалыс

1870 жылы мемлекеттік қызмет Оттаваға көшкен кезде, Квебек қаласынан Оттаваға француз тілінде сөйлейтін ақындар мен жазушылардың "Әдеби қозғалыс" тобы келді. Бұл топқа Альфред Гарно, Антуан Герин-Лажуа, Ахилл Фрешетт және тағы да басқалар кірді. Олар 19 ғасырдағы француз Канадасының ең көрнекті ақындары мен жазушылары деп есептеледі.

19 ғасырдың соңы

Октав Кремзи француз-канад поэзиясының әкесі деп есептеледі. Оның поэзиясы және оның ізбасары Луи Фрешеттің поэзиясы романтикалық стильде және патриоттық рухта жазылған. Сонымен қатар, Памфиль Ле Мэй шаруалардың қарапайым өмірі туралы жекелеген өлеңдер жазып, ал Альфред Гарно өз сезімдерін суреттеп берді.

Монреаль мектебі

Монреаль әдеби мектебі – әдеби мектеп емес, тұрақты түрде жиналатын ақындар тобы еді. Романтикалық Виктор Гюгоны ертедегі үлгі тұтуға қарсылық ретінде олар кейінгі ағымдарды (мысалы, Парнассизм немесе Символизм) өздерінің ұстаздары деп санады. Топқа ақыл-саулығының нашарлауына байланысты 19 жасында жазуын тоқтатқан жас ақын Эмиль Неллиган да кірді.

Терьер

Монреальдан тыс жерлерде Нерэ Бюшемин (1850–1931) сияқты басқа ақындар да Памфиль Ле Майдың халықтың өмірін бейнелеуін жалғастырды, одан кейін Гастон Миронның «өлке» поэзия мектебінің алға басушысы Альфред Дерошер (1901–1978) келді. 1937 жылы Гектор де Сент-Денис Гарно француз Канадасында модернистік поэзияның тұңғыш кітабын – «Regards et Jeux dans l'espace» жариялады. Гарноның 1950 жылдары «Толық өлеңдері» (1949) жарықтанғаннан кейін, оның туысы, ақын Энн Хеберт (1916–2000) сияқты, атағы артты.

Сюрреализм

1944 жылы сюрреалист Андре Бретон Квебекке сапар шекті, онда ол «17-ші Аркан» еңбегін жазды. Оның сапары Квебек әдебиетіне терең ықпал етті және Канадада жарық көрген алғашқы сюрреалистік поэзия – Терзе Реноның 1946 жылы «Les Cahiers de la files indienne» басылымында Жан-Поль Муссоның суреттерімен жарық көрген «Les Sables du rêve» («Арман құмдары») тууына негіз болды. Бұдан кейін, ақындар, суретшілер және бишілерден құралған «Les Automatistes» қозғалысы құрылды, содан кейін 1948 жылы сюрреализмнен шабыттанған «Refus Global» манифесі жарық көрді. Квебекте сюрреализмнің күшті ықпалы сақталды, ол Пол Мари Лапонте мен Клод Гавро ақындарының шығармаларында толыққанды көрініс тапты.