Швецияның сыртқы саясаты: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Швецияның сыртқы қатынастарына шолу

Швецияның сыртқы саясаты бұрынғыда ұлттық қауіпсіздіктің бейбіт уақытта одақтарға қатыспау арқылы қамтамасыз етілуіне негізделген. Бұл саясат соғыс болған жағдайда бейтарап ел статусын сақтау мақсатымен 1814 жылдан бастап француз революциялық және Наполеон соғыстары кезеңінде 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруіне дейін сақталды. 2002 жылы Швеция қауіпсіздік доктринасын жаңартты. Сол кездегі қауіпсіздік доктринасында «Швеция әскери одақтарға қатыспау саясатын ұстанады» делінгенімен, бейбітшілік пен қауіпсіздікке төнген қауіптерге жауап ретінде ынтымақтастыққа рұқсат берілді. Үкімет сондай-ақ Швецияның жоғары өмір сүру деңгейін сақтап тұруға ұмтылады. Бұл екі мақсатқа жету үшін әлеуметтік әл-ауқатқа ауыр шығындар жұмсау, Батыс Еуропа стандарттарымен салыстырғанда қорғанысқа жұмсалатын қаражаттың төмен деңгейі (2022 жылға дейін ЖІӨ-нің шамамен 1,2%-ы) және сыртқы сауда мүмкіндіктері мен әлемдік экономикалық ынтымақтастыққа ерекше назар аудару қажет болды. 2024 жылы Швеция НАТО-ға қосылып, Алтыншы коалиция соғысынан бері алғаш рет әскери одақтың құрамына ресми түрде енді.

Сыртқы саясат

Швецияның сыртқы саясаты ғасырлар бойына көптеген тақырыптарды қамтиды. Басты мәселелердің бірі: Швеция тарихи түрде бейтараптық саясатын ұстанды, мақсаты – ірі державалар арасындағы қақтығыстарға қатыспау. Бұл бейтараптық Швецияға Еуропаның құлпыраған саяси жағдайында өмір сүруге және тәуелсіздігін сақтауға мүмкіндік берді. 2022–2024 жылдары Украинаға Ресейдің басып кіруіне жауап ретінде бейтараптық саясатын тоқтатып, 2024 жылдың 7 наурызында НАТО-ға қосылды. Швеция Солтүстік Еуропадағы күштер тепе-теңдігін сақтауға ұмтылды, аймақтық үстемдікке ие күштерге қарсы салмақ ретінде әрекет етті. Бұл тәсіл Швецияның мүдделеріне қауіп төндіретін, ешбір күштің шектен тыс ықпалға ие болуының алдын алуға бағытталған. Швецияның Балтық теңізі аймағындағы тарихи үстемдігі оның дипломатиялық тарихын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Швеция аумақтық кеңею арқылы қазіргі Финляндия, Эстония, Латвия және Ресейдің бір бөлігі сияқты стратегиялық аумақтарды бақылауға алды, бұл көрші елдермен қарым-қатынасына әсер етті. 17-18 ғасырларда Швеция Еуропаның маңызды державасы ретінде қалыптасты, Отыз жылдық соғыс және Ұлы Солтүстік соғыс сияқты қақтығыстарға қатысты. Оның дипломатиялық күш-жігері көбінесе Ресей және Польша сияқты Еуропаның басқа да ірі державаларымен күреске байланысты болды. Швеция бейбітшілікке қол жеткізуге, қақтығыстарды шешуге және бейбіт келісімдерге келуге тырысып, бейбітшілікке араласуға белсенді түрде қатысты. Айта кетерлік мысалдар: 1648 жылы Отыз жылдық соғысты аяқтаған Вестфалия келісімі және 20 ғасырдағы түрлі араласу әрекеттері. Швеция халықаралық ынтымақтастықты, адам құқықтарын және гуманитарлық бастамаларды қолдаудың ұзақ дәстүріне ие. Ол Ұлттар Лигасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты халықаралық ұйымдарды құруға қатысып, гуманитарлық көмек және қарусыздану сияқты мәселелерді қолдады. Швеция көршілес скандинавиялық елдермен, әсіресе Дания, Финляндия, Исландия және Норвегиямен тығыз байланыс пен ынтымақтастық орнатты. Скандинавиялық бірлікке деген осы міндеттеме дипломатиялық бастамалар, сауда келісімдері және мәдени алмасуларда көрініс тапты. Швецияның Еуропалық Одақпен (ЕО) қарым-қатынасы оның соңғы дипломатиялық тарихында маңызды орын алды. Швеция 1995 жылы ЕО-ға қосылғанмен, ол ұлттық мүдделерін ЕО-ға мүшелікпен теңестіре отырып, біршама сақтық танытты. Швеция жаһандық дамуды қолдап келеді және дамушы елдерге айтарлықтай көмек көрсетеді. Ол көмек бағдарламалары арқылы жаһандық теңсіздіктерді жоюға және тұрақты дамуды ілгерілетуге тырысты, көбінесе неоколониалдық тәжірибелерге қарсы шықты. 21 ғасырда Швеция дипломатиялық күш-жігеріне гендерлік теңдікті енгізуді мақсат ететін феминистік сыртқы саясат тәсілімен көзге түсті. Швеция әлемде әйелдер құқықтарын қорғауда жетекші рөл атқарып, бейбітшілік құру, қақтығыстарды шешу және даму процестерінде әйелдерді қосу мен күштендіруді баса назар аударды.

The foreign policy of Sweden encompasses a range of themes over the centuries. Some of the main issues include:

Sweden has historically pursued a policy of neutrality, aiming to avoid involvement in conflicts between major powers. This neutrality allowed Sweden to navigate the tumultuous European political landscape and maintain its sovereignty. It dropped the neutrality policy in 2022–2024 in response to the Russian invasion of Ukraine, and joined NATO on 7 March, 2024. Sweden has sought to maintain a balance of power in Northern Europe, acting as a counterweight to dominant regional powers. This approach aimed to prevent any single power from gaining excessive influence and threatening Swedish interests. Sweden's historical dominance in the Baltic Sea region played a crucial role in shaping its diplomatic history. Through territorial expansion, Sweden established control over strategic territories, such as present day Finland, Estonia, Latvia, and parts of Russia, impacting its relations with neighboring states. During the 17th and 18th centuries, Sweden emerged as a major European power, participating in conflicts such as the Thirty Years' War and the Great Northern War. Its diplomatic efforts were often influenced by power struggles with other European great powers, such as Russia and Poland. Sweden has actively engaged in peace mediation efforts, seeking to resolve conflicts and broker peace agreements. Notable examples include the Treaty of Westphalia in 1648, which ended the Thirty Years' War, and various mediation efforts during the 20th century. Sweden has a longstanding tradition of promoting international cooperation, human rights, and humanitarian initiatives. It has been involved in the establishment of international organizations such as the League of Nations and the United Nations, and has championed causes such as humanitarian aid and disarmament. Sweden has pursued close ties and cooperation with its neighboring Nordic countries, particularly Denmark, Finland, Iceland, and Norway. This commitment to Scandinavian unity has been reflected in diplomatic initiatives, trade agreements, and cultural exchanges. Sweden's relationship with the European Union (EU) has been a significant theme in its recent diplomatic history. While Sweden joined the EU in 1995, it has maintained a somewhat reserved approach, often balancing its national interests with EU membership. Sweden has been an advocate for global development and has provided substantial aid to developing countries. It has sought to address global inequalities and promote sustainable development through its aid programs, often challenging neocolonial practices. In the 21st century, Sweden has gained attention for its feminist foreign policy approach, which aims to integrate gender equality into its diplomatic efforts. Sweden has been a leading advocate for women's rights globally, emphasizing the inclusion and empowerment of women in peacebuilding, conflict resolution, and development processes.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Швеция 1946 жылдың 19 қарашасынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болып табылады және ұйымның қызметіне белсенді қатысады, оның ішінде Қауіпсіздік Кеңесінің сайланған мүшесі ретінде (1957–1958, 1975–1976, 1997–1998 және 2017–2018 жылдары), сондай-ақ Даг Хаммаршёльдті БҰҰ-ның екінші сайланған Бас хатшысы етіп ұсынды. Швеция үкіметі мен халқының халықаралық ынтымақтастық және бейбітшілікке деген ынтасы 1980-жылдардың басында Солтүстік және Еуропалық қауіпсіздік мәселелеріне қайта назар аударумен күшейді. Швеция ядролық қаруды тыйым салу шартына қол қоймауға шешім қабылдады.

Еуропалық Одақ

Швецияның өтінішін сол кездегі премьер-министр Ингвар Карлсон 1991 жылдың шілдесінде ұсынғаннан кейін келіссөздер 1993 жылдың ақпан айында басталды. Соңында, 1995 жылдың 1 қаңтарында Швеция Еуропалық Одаққа мүше болды. Кейбіреулер бұл Швецияның тарихи бейтараптық саясатына қайшы келеді деп мәлімдеді, себебі Швеция суық соғыс кезінде бейтараптықпен қақтығыс тудыратындықтан оған қосылмаған еді. Ал басқалары бұл қадамды 1972 жылдан бері жүзеге асырылып келе жатқан экономикалық ынтымақтастықтың табиғи жалғасы деп қарады. Швеция бұл дауға Еуроодақтың болашақ қорғаныс одағына қатысуға қатысу құқығын резервтеу арқылы шешім берді. 1993–1994 жылдардағы мүшелік келіссөздерінде Швеция «жағдайлардың қалыпты дамуына байланысты» Экономикалық және монетарлық одақтың (ЭМО) үшінші кезеңіне қосылу туралы соңғы шешімді қабылдау құқығын да сақтап қалды. 1994 жылдың қараша айында өткен жалпыұлттық референдумда қатысушылардың 52,3 пайызы Еуропалық Одаққа мүше болуді қолдады. Дауыс беруге қатысу жоғары болды, сайлауға жарамды сайлаушылардың 83,3 пайызы дауыс берді. Швецияның басты мәселелері Еуроодақпен ынтымақтастыққа халықтың қолдауын ұйымдастыру, Еуроодақтың кеңеюі және экономикалық өсім, жұмыс орындарын құру және қоршаған орта мәселелері сияқты салаларда Еуроодақты нығайту болды. Референдумнан кейін бірнеше жыл өткен соң жүргізілген сауалнамаларда көптеген шведтер Швецияның Еуроодаққа мүшелігіне қанағаттанбағанын білдірді. Алайда, Швеция 2001 жылдың бірінші жартысында Еуроодаққа табысты төрағалық еткеннен кейін, бүгінде көптеген шведтер Еуроодаққа көбірек оң көзқарасқа ие. Үкімет, Орталық партияның қолдауымен, 1997 жылдың көктемінде кем дегенде 2002 жылға дейін ЭМО-ға қатыспауға шешім қабылдады. 2003 жылдың 14 қыркүйегінде референдум өтті. Нәтижелері: 55,9% «жоқ», 42,0% «иә» және 2,1% жауап бермеді («бос дауыс»).

Солтүстік кеңес

Швецияның сыртқы саясаты кең ауқымды келісімге негізделген. Швеция скандинавиялық көршілерімен тығыз байланыс күйінде жұмыс істейді, экономикалық және әлеуметтік мәселелер бойынша ресми түрде – Скандинавия Министрлер Кеңесі арқылы, ал саяси мәселелер бойынша бейресми түрде – тікелей кеңесулер арқылы.

Қалыптастырусыз

Швецияның бейтараптығы және бейтарап саясаты бейбіт уақытта елдің 1814 жылдан бері соғыстардан тыс қалуына ықпал еткен. Швеция үкіметтері бейтараптылықты халықаралық істерде еркіндікпен пікір білдіруге кедергі келтіретін фактор деп қарастырмады. Үкімет басшылары дамушы елдерде кең қолдауға ие болған ұлттық азаттық қозғалыстарын жақтады, олардың ішінде Африкаға ерекше назар аударылды. Суық соғыс кезінде Швеция үлкен державаларға күдікпен қарады, себебі олар кіші елдерге қатысты шешімдерді олармен кеңеспей-ақ қабылдайтын. Суық соғыс аяқталғаннан кейін бұл күдік азайды, бірақ Швеция бейтараптық саясатын сақтап қалды. Швеция қаруды шектеу, қару-жарақтарды бақылау және ядролық қаруды таратпау мәселелеріне ерекше мән берді және БҰҰ-ның және басқа да халықаралық бейбітшілік күштерінің жұмысына, соның ішінде Балқандағы НАТО-ның бейбітшілік күштеріне маңызды үлес қосты. 1995 жылдан 2011 жылға дейін Батыс Еуропалық Одақта байқаушы статусын иеленді, бірақ НАТО-ның «Бейбітшілік үшін серіктестік» бағдарламасының және Еуроатлантикалық әріптестік кеңесінің белсенді мүшесі емес. Швецияның НАТО-мен байланысы Андерс Фог Расмуссеннің қызмет мерзімінде күшейді. Швецияның бейтарап саясаты оны түрлі себептермен бір-бірімен ресми дипломатиялық қарым-қатынасы жоқ елдер үшін қорғаушы мемлекет ретінде таныстырды. Қазіргі уақытта ол Солтүстік Кореяда консулдық мәселелер бойынша АҚШ, Канада және бірнеше Батыс Еуропа елдерін өкілдік етеді. Ұлыбритания Иранмен қарым-қатынасын бірнеше рет үзіп, (1979 жылғы Иран революциясы, Салман Рушди ісі және 2011 жылы Тегерандағы британ елшілігіне жасалған шабуыл) Швеция Ұлыбританияның мүдделерін қорғаушы мемлекет ретінде тағайындалды. 2022 жылдың мамыр айында Швеция НАТО-ға қосылу үшін ресми түрде өтініш берді. Украинаға Ресейдің 2022 жылдың 24 ақпанында басып кіргенінен кейін сол елдердегі қоғамдық пікір НАТО-ға қосылуды қолдады. Ресей Сыртқы істер министрлігінің өкілі Мария Захарова 2022 жылдың наурызында Швеция НАТО-ға мүше болған жағдайда, олардың үкіметі жауап беруге мәжбүр болады деп мәлімдеді. Алайда, 2022 жылдың маусымында президент Владимир Путин бұл мәлімдемеге қайшылық келтіріп, Швеция мен Финляндияның "қалаған одаққа қосылуға құқығы бар" екенін, бірақ екі елде де НАТО әскери күштері орналасқан болмауы керек екенін айтты.

Swedish neutrality and nonalignment policy in peacetime may partly explain how the country could stay out of wars since 1814. Swedish governments have not defined nonalignment as precluding outspoken positions in international affairs. Government leaders have favored national liberation movements that enjoy broad support among developing world countries, with notable attention to Africa. During the Cold War, Sweden was suspicious of the superpowers, which it saw as making decisions affecting small countries without always consulting those countries. With the end of the Cold War, that suspicion has lessened somewhat, although Sweden still chooses to remain nonaligned. Sweden has devoted particular attention to issues of disarmament, arms control, and nuclear nonproliferation and has contributed importantly to UN and other international peacekeeping efforts, including the NATO led peacekeeping forces in the Balkans. It sat as an observer in the Western European Union from 1995 to 2011, but it is not an active member of NATO's Partnership for Peace and the Euro Atlantic Partnership Council. Sweden's engagement with NATO was especially strengthened during the term of Anders Fogh Rasmussen. Sweden's nonalignment policy has led it to serve as the protecting power for a number of nations who don't have formal diplomatic relations with each other for various reasons. It currently represents the United States, Canada, and several Western European nations in North Korea for consular matters. On several occasions when the United Kingdom broke off relations with Iran (including the 1979 Iranian Revolution, the Salman Rushdie affair, and the 2011 storming of the British embassy in Tehran), Sweden served as the protecting power for the UK. In May 2022, Sweden formally applied to join the NATO alliance. The public opinion in the Nordic region had changed in favour of joining NATO since Russia's invasion of Ukraine on February 24 of the same year. Russian Foreign Ministry spokeswoman Maria Zakharova said in March 2022 that her government would have to respond if Sweden became a NATO member. However, in June 2022 President Vladimir Putin contradicted the statement, claiming that Sweden and Finland can "join whatever they want" on the condition that there will be no NATO military deployment in either country.

Әскери

Швеция суық соғыс аяқталғаннан бері Босния, Конго, Ауғанстан және Ливия сияқты көптеген жағдайларда әскерін қолданды. Бір зерттеуге сәйкес, «бұл әскери белсенділік шведтердің әлемде «жақсылық жасау» дәстүрімен де, сонымен қатар пайдалы мақсаттармен де байланысты. Оларға халықаралық ұйымдарда саяси ықпал етуге ұмтылыс, ортаны бірлесіп қалыптастыруға қызығушылық және швед әскерінің өзара үйлесімділігі мен тиімділігін арттыру туралы алаңдаушылық кіреді».

Африка

Аймақ Ресми қарым-қатынастар басталды Ескерту25 қараша 1922 Екі ел 25 қараша 1922 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, сол кезде Харальд Бильдт Мысырдағы алғашқы швед министрі лауазымына кірісті. Египеттің Стокгольмде елшілігі бар. Швецияның Каирде елшілігі бар. 25 маусым 1975 Екі ел 25 маусым 1975 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Нигерияның Стокгольмде елшілігі бар. Швецияның Абуджада елшілігі бар. Оңтүстік Африка – Швеция қарым-қатынастарын қараңыз.

Оңтүстік Африканың Стокгольмде елшілігі бар. Швецияның Преториада елшілігі бар. 27 қазан 1957 Екі ел 27 қазан 1957 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, сол кезде Швецияның Судандағы төтенше және өкілетті елшісі (Адис-Абебада тұратын) доктор Бьорн Аксель Эйнвин Братт аккредиттелді.

Океания

Ресми қарым-қатынастар басталды. Австралияның Стокгольмде елшілігі бар. Швецияның Канберрада елшілігі және сегіз құрметті консулдығы бар: Аделаида, Брисбен, Кэрнс, Дарин, Хобарт, Мельбурн, Перт және Сидней. 3 сәуір 1979 ж. Екі ел 1979 жылдың 3 сәуірінде дипломатиялық қатынастар орнатты. Австралия – Швеция қарым-қатынастарын қараңыз. Жаңа Зеландияның Стокгольмде елшілігі бар. Швеция Канберрадағы елшілігі арқылы Жаңа Зеландияға аккредиттелген.