Кіріспе

Аркада – бір-бірімен тікелей жанасқан аркалардың тізбегі, әр арка бағаналар немесе тіреулермен қолдауға алынады. Сыртқы аркадалар жаяу жүргіншілерге жабық жол ұсыну үшін салынған; олар көптеген лоджияларды қамтиды, бірақ бұл жерде аркалар міндетті элемент емес. Аркада жолдың екі жағында да аркалармен жасалуы мүмкін. Сонымен қатар, соқыр аркада аркаданы қатты қабырғаға орналастырады. Соқыр аркадалар – готикалық сәулетке әсер еткен романдық сәулеттің ерекшелігі. Готикалық сәулет дәстүрінде аркада собордың қабырғасының ең төменгі бөлігінде, трифорий мен клиресторийді қолдап тұрып, немесе сыртқы жағында, аула мен монастырларды айналатын жолдардың бөлігі ретінде орналасуы мүмкін. Аркаданың тағы бір мағынасы – "бір немесе екі жағында дүкендері бар жабық өткел". Көптеген ортағасырлық ашық аркадаларда аркадалық кеңістікте немесе артқы қабырғаға орналасқан дүкендер мен сауда орындары болған. Осыдан бастап "аркада" сөзі архитектуралық формасына қарамастан, бір ғимараттағы дүкендер тобын білдіретін жалпы атауға айналды. "Аркада" сөзі француз тілінен келген, прованс тіліндегі arcada немесе итальян тіліндегі arcata сөздері латын тіліндегі arcus, яғни "доға" сөзінен (арқа мен аркаға қараңыз) туындаған. Бұл терминмен байланысты, бірақ мағынасы нақты емес – кішкентай аркада немесе соқыр аркада.

Тарих

Аркадалар кем дегенде эллинистік кезеңдегі ежелгі грек сәулетіне дейін жетеді және римдіктер оларды кеңінен пайдаланған, мысалы, Колизейдің негізінде. Шіркеулердегі дөңгелек галереялар жиі аркадаларды қолданады. Ислам сәулетінде аркадалар, әсіресе мешіттердің ішінде де, сыртында да көп кездеседі. Ренессанс сәулетінде әдемі аркадалар қасбеттердің маңызды элементтері ретінде жиі қолданылды, мысалы, 1419 жылы салынған Ospedale degli Innocenti немесе Флоренциядағы Филиппо Брунеллески салған Барди сарайының ауласы.

Сауда-саттық аркадалары

Француз сәулетшісі Бертран Лемуан 1786-1935 жылдар аралығын «аркада дәуірі» деп сипаттады. Ол осы кезеңде Еуропаны жайлаған зәулім сауда «аркадаларын» айтты. Сауда аркадасы – жабық шатыр астында орналасқан, бірнеше сатушы бар кеңістік. Әдетте, шатыры табиғи жарық түсуі үшін және шамдар мен электр жарығын қажет етпеу үшін шыныдан жасалған. 18-19 ғасырлардағы аркадалар әдемі орта тапты қызықтыру үшін салған. Уақыт өте келе, бұл орындар сауда жасауға және көрінуге танымал болды. Аркадалар сатып алушыларға шулы, лас көшелердің қаосынан алыс, жабық кеңістік, ауа райының қиындықтарынан қорғалған, жылы және құрғақ орын, сондай-ақ адамдар араласып, демалатын қауіпсіз мекен ұсынды. Мыңдаған шыны аркадалар Еуропаға тараған сайын, олар әсем және сәнді болып кетті. 19 ғасырдың ортасына қарай, олар сән мен әлеуметтік өмірдің маңызды орталықтарына айналды. Бұл аркадаларда серуендеу – өсіп келе жатқан орта тап үшін танымал ойын-сауыққа айналды. Зәулім сауда аркадаларының шабыты Флоренцияның сәнді ашық лоджияларынан туған болуы мүмкін, алайда ортағасырлық жергілікті үлгілер – «бөткелі» деп аталатын британдық және Солтүстік Еуропа базарларындағы дәстүрлі жағалы колоннадалар болды. Мысалы, Девондағы Тотнес және Дартмут қалаларында олардың үлгілері сақталған. 16 ғасырда Флоренцияда жабық аркадалардың астында жылжымалы дүкендерді пайдалана отырып сауда жасау қалыптасты. Ең ертедегі ашық лоджиялардың мысалдары: Джованни Баттиста дель Тассо салған Меркато Нуово (1547, Медичи отбасы қаржыландырған); Джорджио Вазари салған Меркато Веккьо, Флоренция (1567) және Джулио Париджи салған Лоджия дель Грано (1619). Көп ұзамай аркадалар Еуропа, Солтүстік Америка және қарсы жартышарға тарады. Бұл зәулім сауда аркадаларының мысалдары: Париждегі Король сарайы (1784 жылы ашылды); Париждегі Фейдо өткелі (1791 жылы ашылды); Лондонның Пикадилли аркадасы (1810) және Миланның Витторио Эмануэле галереясы (1878). Солтүстік Америкадағы аркадалардың мысалдары: Нью-Йорктегі Падок аркадасы (1850), Огайодағы Дейтон аркадасы (1904) және Род-Айлендтегі Вестминстер аркадасы (1828). 19 ғасырдағы басқа да танымал галереялар: Брюссельдегі Galeries Royales Saint Hubert (1847 жылы ашылды) және Стамбулдағы Çiçek Pasajı (1870 жылы ашылды). Сауда аркадалары – қазіргі заманғы сауда орталығының алға басушысы, ал «аркада» сөзі қазір сәулеттік форманы мүлдем қолданбайтын сауда орталықтарын атау үшін де қолданылады. 1784 жылы ашылған және Париждегі ең маңызды базарлардың бірі болған Король сарайы, әдетте, зәулім сауда аркадаларының ең алғашқы үлгісі саналады. Бастапқыда патша сарайы болған кешенде бау-бақшалар, дүкендер және бастапқы колоннадалардың астында орналасқан ойын-сауық орындары бар еді. Бұл жерде 145 дүкен, кафе, салон, шаштараз, кітап дүкені, мұражай және көптеген тағамдық киоскерлер, сондай-ақ екі театр орналасқан. Бөлшек сауда орындары бай элитаға тартымды етіп жасалған сәнді зергерлік бұйымдар, тері бұйымдары, суреттер мен жиһаздар сияқты тауарларға маманданған. Король сарайындағы бөлшек саудагерлер Еуропада бартер жүйесін тоқтатып, тұрақты бағаларды қабылдады, соның арқасында клиенттеріне бартердің қиындықтарынан құтылуға көмектесті. Дүкендердің сыртқы жағындағы үлкен шыны терезелер өсіп келе жатқан орта таптың терезеден тауар қарап, қиялға берілуіне мүмкіндік берді, тіпті олар жоғары бағаны төлей алмаса да. Осылайша, Король сарайы аристократия мен орта таптың жиі келетін жаңа үлгідегі сауда аркадасының біріне айналды. Ол салон, кафе және кітап дүкендері айналасындағы күрделі әңгімелерге танымал орын болды, сонымен қатар кезекші солдаттар мен пәтер жалдаған жезөкшелердің де сүйікті мекеніне айналды. Британдық сауда аркадасының алғашқы мысалы – Оксфордтағы жабық базар, ол 1774 жылдың 1 қарашасында ресми түрде ашылды және бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Жабық базар Оксфордтың орталық көшелеріндегі «қалыпсыз, бұзылған және жағымсыз дүкендерді» жою туралы жалпы тілекке жауап ретінде ашылды. Магдалена көпірінің сәулетшісі Джон Гвинн төрт кіреберіспен Хай-стрит маңына арналған жобаны жасады. 1772 жылы жаңа құрылған Базар комитеті, оның мүшелерінің жартысы қаладан, жартысы университеттен келген, жиырма етхана салу үшін тоғыз жүз он алты фунт он шиллинг бағасын бекітті. Көп ұзамай тағы жиырмасы салынды, ал 1773 жылдан кейін ет тек базарда ғана сатылуға рұқсат етілді. Осы орталықтан базар өсіп, бау-бақша өнімдері, шошқа еті, сүт өнімдері және балық сататын дүкендер пайда болды. Санкт-Петербургтегі Гостиный двор – тағы бір ерте сауда аркадасы. Невский проспект пен Садовая көшесінің қиылысында бір километрден астам жерге созылып, кең аумақты қамтитын, ішінде 100-ден астам дүкені бар кешеннің құрылысы 28 жылға созылды. 1757 жылы құрылыс басталды, жобаны Бартоломео Растрелли жасады, бірақ кейін ол жоба қымбатқа түскендіктен, Жан Батист Валлен де ла Мот (1729–1800) ұсынған, арзан әрі функционалды неоклассикалық үлгіге ауыстырылды. Келесі ғасыр бойы Гостиный двор кеңейтіліп, 10 жабық көше және 20 ғасырға қарай 178 дүкенге дейін жетті. Соғыстан кейінгі қайта құру кезінде ішкі қабырғалары бұзылып, алып сауда орталығына айналды. Бұл зәулім 18 ғасырлық құрылыс жақында жаңартылып, Шығыс Еуропаның ең сәнді сауда орталықтарының бірі ретінде 21 ғасырға енді. Француз аркадасының ерте мысалы – 1798 жылы Францияның Египет және Сириядағы науқанына құрмет ретінде салынған Passage du Caire. Ол ауа райынан, шудан және көшелердің ластығынан қорғайтындығы үшін көпшілікке ұнады. Бір жылдан кейін американдық сәулетші Уильям Тейер екі панорамалық сурет арасында дүкендер қатары орналасқан Passage des Panoramas құрылысын жасады. Аркадалар екінші Бурбон қайта орнату кезеңінде жиі салынатын болды. Аркадалардың жоғарғы қабаттарында көбінесе пәтерлер, кейде жезөкшелердің үйлері орналасқан.