Eudicot гүлді өсімдіктерінің Superrosid кладындағы Saxifragales ордері

Кіріспе

Eudicot гүлді өсімдіктердің Saxifragales кладасындағы тәртібі

Saxifragales (көбінесе «саксифрагтар» деп аталады) – 15 ботаникалық отбасы мен 100-ге жуық туысты, шамамен 2500 түрін қамтитын гүлді өсімдіктердің (ангиоспермалардың) бір тәртібі. Бұл 15 отбасының көптегені кішкентай, ал сегізі монотипті (тек бір туысты қамтиды). Ең ірі отбасы – Crassulaceae (тасжапырақтар), ол көбінесе шырынды өсімдіктердің әртүрлі тобын құрайды және шамамен 35 туысты қамтиды. Saxifragales бүкіл әлемде кездеседі, бірақ негізінен орташа және субтропикалық аймақтарда таралған, тропиктерде сирек өседі. Дегенмен, өсімдік шаруашылығы саласындағы білімнің жетілуіне байланысты көптеген түрлер қазір әлемнің түкпір-түкпірінде өсіріледі. Олар шөлдерден бастап толық сулы орталарға дейін, альпілік, орманды немесе толық сулы орталарға бейімделген түрлерімен әртүрлі ортада кездеседі. Көптеген түрлері эпифиттік немесе литофиттік болып, ашық жартастарда, ағаштарда немесе тастарда өседі және өркендеу үшін аса органикалық немесе қоректік заттарға толы субстратты қажет етпейді. Әлемдік деңгейде саксифрагтар адамдар үшін кең қолданысқа ие, тоқымадан және ағаштан бастап тағамдық өнімдерге дейін алуан түрлі мақсаттарда пайдаланылады. Crassulaceae сияқты бірнеше отбасылар мен туыстар кейбір елдер мен экономикаларда маңызды коммерциялық құндылыққа ие, олар сәндік өсімдіктер ретінде сату үшін кең ауқымда өсіріледі. Сәндік өсімдіктерден басқа, Grossulariaceae (қарриот және жуас) отбасысы да жоғары бағаланады, әсіресе қара қарриот, қызыл қарриот және ақ қарриот түрлері. Жалпы алғанда, бұл тәртіп өте әртүрлі, көптеген ағаштар, бұталар, көп жылдық шөптер мен шырынды өсімдіктерді, сондай-ақ су және жартылай су өсімдіктерін қамтиды. Вегетативтік және репродуктивтік ерекшеліктерінің (және түрлердің көптігінің) жоғары деңгейіне байланысты, тиісті туыстар арасында ортақ немесе біріктіретін белгілерді табу қиын болуы мүмкін. Ангиоспермалар филогенезиясы жүйесінде Saxifragales гүлді өсімдіктердің эудикоттар деп аталатын негізгі бөліміне, атап айтқанда, негізгі эудикоттарға жатады. Бұл кіші топқа Dilleniaceae, суперастеридтер және суперрозидтер кіреді. Суперрозидтер өз кезегінде екі компоненттен тұрады: розидтер және Saxifragales. Saxifragales тәртібі өсімдіктердің сипаттамаларына негізделген бастапқы жіктелуінен бері айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Қазіргі классификация генетикалық зерттеулерге, молекулалық филогенетикаға негізделген. Соңғы креда кезеңінің Турон-Кампан фазасынан, шамамен 90 миллион жыл бұрын (млн) сақталған қазбалардың кең ауқымы бар. Алайда, молекулалық зерттеулер ерте креда кезеңінен (102–108 млн жыл) бастап, тез және ерте дифференциацияға ұшырағаннан кейін қазіргі заманғы түрлерге дейін ертерек пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Saxifragales (colloquial/plural: the saxifrages) is an order of angiosperms, or flowering plants, containing 15 botanical families and around 100 genera, with nearly 2,500 species. Of the 15 families, many are small, with eight of them being monotypic (having only a single genus). The largest family is the Crassulaceae (stonecrops), a diverse group of mostly succulent plants, with about 35 genera. Saxifragales are found worldwide, primarily in temperate to subtropical zones, rarely being encountered growing wild in the tropics; however, many species are now cultivated throughout the world as knowledge of plant husbandry has improved. They can be found in a wide variety of environments, from deserts to fully aquatic habitats, with species adapted to alpine, forested or fully aquatic habitats. Many are epiphytic or lithophytic, growing on exposed cliff faces, on trees or on rocks, and not requiring a highly organic or nutrient dense substrate to thrive. Globally, the saxifrages have a wide variety of uses by humans, ranging from textiles and timber to foodstuffs. Several families—such as the aforementioned Crassulaceae—and genera are of significant commercial importance in some countries and economies, being cultivated on a large scale for sale as ornamental plants. Apart from ornamentals, another highly prized group are the Grossulariaceae (currants and gooseberries), particularly blackcurrants, redcurrants and white currants. Overall, the order is extremely diverse, encompassing numerous trees, shrubs, perennial herbs and succulent plants, as well as aquatic and semi aquatic species. The order's high degree of diversity, in terms of vegetative and reproductive traits (and sheer amount of species), can make it challenging to find any common or unifying features amongst the respective genera. In the Angiosperm Phylogeny Group classification system, the Saxifragales are placed within the major division of flowering plants referred to as eudicots, specifically the core eudicots. This subgroup consists of the Dilleniaceae, superasterids and superrosids. The superrosids, in turn, have two components, rosids and Saxifragales. The Saxifragales order has undergone considerable revision since its original classification, which had been based purely on plant characteristics. The modern classification is based on genetic studies, using molecular phylogenetics. There is an extensive fossil record from the Turonian Campanian phase of the late Cretaceous, dating to about 90 million years ago (Myr). However, molecular studies may suggest an older origin, from the early Cretaceous (102–108 Myr), with rapid and early diversification to more modern forms.

Сипаттама

Саксифрагельдер отряды морфологиялық жағынан өте әртүрлі (гипер әртүрлі). Оған ағаштар (мысалы, Hamamelidaceae-дегі witch hazel, witch alder), жеміс беретін бұталар (мысалы, Grossulariaceae-дегі currants, gooseberries), лианалар, бір жылдық және көп жылдық шөптер, тасты бау өсімдіктері (мысалы, Saxifragaceae-дегі saxifrage), сәндік бау өсімдіктері (мысалы, Paeoniaceae-дегі peonies), суккуленттер (мысалы, Crassulaceae-дегі stonecrop) және су өсімдіктері (мысалы, Haloragaceae-дегі watermilfoil) кіреді. Гүлдер сепал, жапырақша, аталық және аналық мүшелер санының, сондай-ақ жұмыртқалықтың орналасуының айқын өзгеруін көрсетеді (биологиялық география және эволюцияны қараңыз). Бұл әртүрлілік дәрежесі топ үшін туыс белгіні (атадан қалған ортақ белгілерді) анықтауды өте қиын етеді, сондықтан отряд морфологиялық ерекшеліктерінен гөрі молекулалық туыстық негізінде анықталады. Дегенмен, кейбір кең таралған белгілер (ортақ қасиеттер) ата-тектік жағдайларға сүйенген ықтимал немесе болжамды туыс белгілерді көрсетеді. Оларға әдетте радиалды симметриялы гүлдер және бос жапырақшалар жатады. Аналық бөлігі (гинециум) әдетте екі аналық мүшеден (жұмыртқалық, мойынша және тостағанша) тұрады, олар кем дегенде жоғары жағында бірікпейді (ішінара біріккен екі аналық мүшелі гинециум) және гипантийге (тостаған тәрізді гүл түбі) ие. Аталық бөлігінде (андроэциум) аталықтың тозаңдықтары негізінен негізден бекітілген (тозаңдық сабағына негізінен жалғасқан), кейде ортасынан бекітілген (орталықтан жалғасқан) (2-суретті қараңыз). Басқа жиі кездесетін ерекшеліктер: әдетте қабықтық (бір аналық мүшеден пайда болған) жемістер, ұрықты қоршап тұрған көптеген эндоспермі бар тұқымдар және шеттерінде бездік тістері бар жапырақтар (бездік тісті, суретті қараңыз). Саксифрагельдер ішінде, ағаш тәрізді отбасылар негізінен ағаштар болса, Crassulaceae және Saxifragaceae отбасыларының шөптесін отбасылары екінші реттік өзгеріс ретінде ағаш тәрізді белгілерді көрсетеді.

Таксономия

Саксифрагельдер – гүлді өсімдіктердің салыстырмалы түрде кішігірім тобы, оған бар болғаны 15 отбасы, шамамен 100 туыс және 2470-ке жуық түр кіреді.

Тарих

Саксифрагельді алғаш рет 1820 жылы Берхтольд пен Пресль Saxifrageae деп аталатын өсімдіктер тобы ретінде сипаттады, онда бес туыс болды, соның ішінде Saxifraga, олардың есімдері ботаникалық авторлыққа (Берхт. & J. Presl) берілді. Кейде бұл авторлық Думортьеге де жатқызылды, оның кейінгі жарияланымы (1829) осыған себеп болды. Дюмортье алғаш рет Saxifragaceae терминін қолданды. Джон Линдлидің "Өсімдіктер әлемі" (1853) еңбегінде Саксифрагельдер термині қолданыста болды, Линдли оны Альянс деп атады, және ол бес отбасыны қамтыды. Кейіннен Саксифрагельдер гүлді өсімдіктер класына, Дикотиледондарға (Magnoliopsida деп те аталады) жатқызылды.

Филогения

Саксифрагальдер отряды молекулалық филогенетиканы және қазіргі заманғы Ангиосперм филогенетикалық тобының (APG) жіктелуін қолданғаннан бері орналасуы мен құрамында елеулі өзгерістерге ұшырады. Олар берік монофилеттік топ ретінде анықталды. Алғашқы APG басылымында (1998) Саксифрагальдер негізгі эудикоттар кладының ішінде көрсетілді, бірақ оның басқа кладтармен байланысы нақты болмады. Негізгі эудикоттар Gunnerales отрядынан және Pentapetalae үлкен кладынан тұрады (осылай аталуына себебі, олардың пентамерлі (5 бөліктен тұратын) гүл қабықшаларының синапоморфиясы бар), соңғысы барлық гүлді өсімдіктердің шамамен 70% құрайды және сегіз негізгі тармаққа бөлінеді. Кейін (2003) бұл отряд «гүлді өсімдіктердің молекулалық филогенетикалық талдауларындағы басты жаңалықтардың бірі» деп сипатталды, себебі оның элементтері бұрын морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, үш немесе төрт бөлек субкласқа жатқызылған. Бұл мәселе үшінші APG жүйесінде (2009) шешілді, онда Саксифрагальдер Pentapetalae клады ішінде розидтерге (Rosidae) жақын топ ретінде орналастырылды. Бұл үлкен топқа кейіннен суперрозидтер (Superrosidae) деген атау берілді, ол гүлді өсімдіктердің ертедегі әртараптануының бір бөлігін көрсетеді. Розидтердің ішінде олар Розалеспен, әсіресе Розасеелермен, гипантий, бес бөліктен тұратын гүлдер және бос гүл мүшелері сияқты бірқатар ортақ белгілерге ие. Қазіргі жіктелуге сәйкес, Саксифрагальдер эудикоттардың әртүрлілігінің 1,3% құрайды.

Биогеография және эволюция

Саксифрагельдердің әртараптануы жылдам болды, кең қазба деректері бұл топтың қазіргі кездегі өкілдерін зерттеуге қарағанда, әртараптанған және кеңінен таралған екенін көрсетеді, ал фенотиптік әртараптану ерте кезеңдерде байқалды. Ең ерте қазба қалдықтары тұрондық-кампандық (соңғы бор дәуірі) кезеңіне жатса, бұл кем дегенде 89,5 млн жыл бұрын болғанын көрсетеді. Алайда, молекулалық дивергенция уақытын бағалау нәтижесінде, тәж және діңгек топтарының пайда болуы ерте бор дәуірінде, шамамен 102–108 млн жыл бұрын болғаны анықталды. Саксифрагельдер ішінде молекулалық деректер 6–8 млн жылға созылған, 112 мен 120 млн жыл аралығында өте жылдам бастапқы әртараптануды көрсетеді, ал негізгі туыстамалар 3–6 млн жыл ішінде пайда болған. Ататектері ағаш тәрізді болған, Peridiscaceae және ағаш кладындағыдай, сонымен қатар Grossulariaceae-ге де ортақ ататек. Crassulaceae, Saxifragaceae және Haloragaceae-Penthoraceae кладының негізінде (Haloragaceae s. l. отбасының қалған екі түрі ағаш тәрізді) шөптесін өсімдіктерге бірнеше тәуелсіз ауысулар болған, ал басқа таксондар ағаш тәрізді формаға қайта оралған, әсіресе Crassulaceae. Саксифрагельдердің көпшілігінде жоғары орналасқан жұмыртқалық бар, бірақ кейбір отбасыларда төменгі немесе жартылай төменгі орналасу жиі кездеседі, әсіресе Saxifragaceae және аздау дәрежеде Hamamelidaceae. Grossulariaceae-нің дерлік барлығында төменгі жұмыртқалық бар. Ататектерінің карпель саны екіге тең, ал кейін жоғарырақ сандарға ауысқан, мысалы, Haloragaceae s. l. және Peridiscaceae-де төрт, Penthoraceae-де бес. Crassulaceae үшін ататектерінің карпель саны бес, Kalanchoe-да төртке дейін азайған, онда бұл тұқымға тән синапоморфты белгі, бірақ бұл отбасыдағы ең жиі ауысу 6–10, бірақ тек аталық мүшелер саны бестен жоғары болған жағдайда ғана. Кейбір Макаронезиялық таксондарда (Aeonieae) 8–12 карпель, ал Aeonium-да 32-ге дейін карпель бар. Ататектерінің гүл жапырақшасының саны бес, үш негізгі ауысу бар: 5-тен 0-ге, 5-тен 4-ке, 5-тен 6–10-ға дейін. Гүл жапырақшасының санының артуы Paeoniaceae және Crassulaceae отбасыларында байқалады, әсіресе аталық мүшелер саны да артқанда. Cercidiphyllum + Daphniphyllum, Chrysosplenium және Altingia гүл жапырақшасының толық жоғалуына мысалдар. Аталық мүшелер мен гүл жапырақшаларының қатынасы 1:1, бірақ бірнеше кладтарда бұл көрсеткіш өзгереді, мысалы, Paeoniaceae + ағаш кладында >2, Crassulaceae-де 2 (бірақ Crassula-да 1). Жалпы алғанда, эволюция барысында азаю байқалады, бірақ гүл жапырақшасының санының азаюына тәуелсіз, сондықтан аталық мүшелер санының азаюы байқалады. Ататектері орманды жерлерде мекендеген, содан кейін шөл және сулы ортаға ерте әртараптану болған, ал бұталы жерлер ең соңғы отарлау орыны. Түрлердің әртараптануы Эоценде (56–40 млн жыл) жылы және ылғалды климаттан ерте Миоценге (23–16 млн жыл) және Миоценнің ортасындағы (16–12 млн жыл) салқын және құрғақ жағдайларға ауысудан кейін жылдамдаған. Алайда, бұл экологиялық және фенотиптік эволюциямен толық сәйкес келмейді, олар өзара байланысты. Бұл жерде белгілі бір кешігу байқалады, яғни түрлердің әртараптануының артуынан кейін нишалық және фенотиптік өзгергіштіктің артуы байқалады.

Diversification among Saxifragales was rapid, with the extensive fossil record indicating that the order was more diverse and more widespread than an examination of the extant members suggests, with considerable phenotypic diversity occurring early. The earliest fossil evidence is found in the Turonian Campanian (late Cretaceous), suggesting a minimum age of 89.5 Myr. However, molecular divergence time estimation suggest an earlier time of 102–108 Myr, into the early Cretaceous, for the crown and stem groups respectively. Within the order Saxifragales, the molecular data imply a very rapid initial diversification time of about 6–8 Myr, between 112 and 120 Myr, with major lineages appearing within 3–6 Myr. The ancestral state appears to be woody, as in Peridiscaceae and the woody clade, but is also ancestral to Grossulariaceae. A number of independent transitions to a herbaceous habit occurred in the ancestors of Crassulaceae, Saxifragaceae and the base of the Haloragaceae Penthoraceae clade (the other two families in Haloragaceae s. l. remaining woody), while other taxa reverted to a woody habit, especially Crassulaceae. Most of Saxifragales have a superior ovary, but some families show frequent transition with inferior or subinferior position, particularly Saxifragaceae and to a lesser extent Hamamelidaceae. Almost all Grossulariaceae have an inferior ovary. The ancestral carpel number is two, with transition to higher numbers, such as four in Haloragaceae s. l. and Peridiscaceae with five in Penthoraceae. The ancestral carpel number for Crassulaceae is five, decreasing to four in Kalanchoe, where it is synapomorphic for the genus, though the most frequent transition in this family is 6–10, but only where stamen number is increased above five. Some Macaronesian taxa (Aeonieae) have 8–12, with up to 32 carpels for Aeonium. The ancestral petal number is five, with three major transitions; 5 to 0, 5 to 4, 5 to 6–10. Increased petal number is seen in Paeoniaceae and Crassulaceae, particularly where stamen number is also increased. Cercidiphyllum + Daphniphyllum, Chrysosplenium and Altingia are examples of the complete loss of petals. The ancestral stamen:petal ratio is 1, with transitions characterising several clades, e. g. Paeonicaceae+woody clade >2, Crassulaceae 2 (but Crassula 1). Overall there has been a decrease over evolution, but independent of a decrease in petal number, so that it is the stamen number that has decreased. The ancestral habitat appears to be forests, followed by early diversification into desert and aquatic habitats, with shrubland the most recent colonization. Species diversification was rapid following a transition from a warmer, wetter Earth in the Eocene (56–40 Myr) to early Miocene (23–16 Myr), to the cooler drier conditions of the mid Miocene (16–12 Myr). However, this appears to not have coincided with ecological and phenotypic evolution, which are themselves correlated. There is a clear lag, whereby increase in species diversification was followed later by increases in niche and phenotypic lability.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Саксифрагельс бүкіл әлемде кездеседі, бірақ көбінесе қоңыржай аймақтарда, ал тропиктерде сирек таралған. Олар құрғақ шөлдерден (Crassulaceae) бастап сулы орталарға (Haloragaceae) дейін алуан түрлі мекен орындарында өседі. 6 туысқа, соның ішінде Солтүстік Америка түрлеріне тән, міндетті түрде сулы ортада (сулы ортаға толық тәуелді) тіршілік ететін және орман, дала, тундра сияқты орталарды қамтиды. Саксифрагельс басқа салыстырмалы өлшемдегі топтардан мекен орындарының әртүрлілігімен ерекшеленеді. Түрлердің көп бөлігі соңғы 15 миллион жылда салқындау мен құрғау кезеңдерінде кеңейген қоңыржай (таулы және құрғақ аймақтарды қоса) жағдайларда кездеседі. Ормандар мен жартастар ең көп таралған мекен орындары болып табылады, олардың әрқайсысында шамамен 300 түр өседі, бірақ ормандар фенотиптік тұрғыдан ең әртүрлі, онда барлық туыстар өкілдік етеді. Керісінше, шөлдер мен тундраларда, әрқайсысында тек екі туыс бар, түрлердің шамамен 10% ғана кездеседі. Түрлердің 90% жуығын бір мекен орынына жатқызуға болады.

Қорғау

Уиттония (Peridiscaceae) жойылып кеткен деп саналады. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, IUCN 9 өте қауіпті, 12 қауіпті, 19 осал және 7 жақындағы қауіпті түрлерді тізімдеген. Ең көп қауіп төндірілген Saxifragales өсімдіктерінің ішінде Aichryson dumosum және Monanthes wildpretii (Crassulaceae), Haloragis stokesii және Myriophyllum axilliflorum (Haloragaceae), Ribes malvifolium және R. sardoum (Grossulariaceae), Saxifraga artvinensis (Saxifragaceae) және Molinadendron hondurense (Hamamelidaceae) бар.

Өсіру

Саксифрагельс тұқымдастарының бірнеше туыстары коммерциялық мақсатта өсіріледі. Паэониялар әсемдік бұталары ретінде (көбінесе тамыр түйіндері түрінде сатылады) және кескіш гүлдер үшін өсіріледі, ең ірі өндіруші – Нидерланды, ал басқа, кішірек өндірушілер – Израиль, Жаңа Зеландия, Чили және АҚШ. Сұйық ағаш (Liquidambar) қатты ағаш өндірісі үшін қолданылады, ал американдық Sweetgum (Liquidambar styraciflua) АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы коммерциялық қатты ағаштардың маңызды көздерінің бірі болып табылады, оның қолданылуының бір түрі – фанераға арналған қаптама. Хамамелис Жаңа Англияда ыстық суға салып вазелин (witch hazel) алу үшін өсіріледі, ол тері күтімінде кеңінен қолданылады және бұл дәрі-дәрмектің әлемдегі ең ірі көзі болып табылады. Crassulaceae тұқымдасының экономикалық маңызы көбінесе гүл өсірумен шектеледі, көптеген түрлері мен сорттары әсемдік өсімдіктер ретінде маңызды, мысалы, Crassula ovata (жаде өсімдігі) және Jovibarba (тауық және қозы). Hylotelphium, Phedimus, Sedum және Sempervivum тас бақшалар мен «жасыл төбелер» үшін өсіріледі. Әсіресе, Мадагаскар Kalanchoe blossfeldiana-ның, мысалы ‘Florists kalanchoe’ сорты бүкіл әлемде коммерциялық сәттілікке жетті, олар Рождество мерекесіндегі әсемдік өсімдіктері ретінде танымал. Haloragaceae тұқымдасының су өсімдігі Myriophyllum және оған жақын Proserpinaca коммерциялық аквариум саудасы үшін өсіріледі. Мириофиллум суды тазарту, шошқа, үйрек және балықтарға жем ретінде, сондай-ақ ағаштарды жылтырату үшін де экономикалық маңызы бар. Бірнеше Ribes (Grossulariaceae) түрлері коммерциялық өндірісте, Еуропа мен бұрынғы КСРО-да сол аймақтарға тән түрлерден өсіріледі. R. nigrum (қарақұмыр) алғаш рет 11 ғасырда Ресейдегі монастырь бақтарында өсірілді, ал қарақұмыр өсіру Батыс Еуропада кейінірек, ал R. uva crispa (қайың) өндірісі шамамен 1700 жылы басталды. Солтүстік Америкаға келген алғашқы қоныс аударушылар 1700 жылдардың соңында қарақұмыр өсіруді бастады. R. nigrum ең маңызды коммерциялық қарақұмыр егіні болып табылады, ол 23-тен астам елде өндіріледі, негізгі орталықтары – Ресей (63 мың гектардан астам), Польша, Германия, Скандинавия және Ұлыбритания. С витаминінің маңызды көзі болып табылатын қарақұмыр джем, жеміс желесі, компот, сироп, шырын және басқа да сусындар, соның ішінде Ribena және Cassis ликерін жасауға қолданылады. Басқа да коммерциялық егіндерге R. rubrum (қызылқұмыр) жатады. 2002 жылы әлемдік Ribes егінінің көлемі 750 000 тоннадан асты, оның шамамен 150 000 тоннасы – қайың, ал ең үлкен үлесі қарақұмырға тиеді.

A number of Saxifragales genera are commercially cultivated. Paeonia are cultivated both as ornamental shrubs (generally sold as root stock) and for cut flowers, with the Netherlands representing the largest production, other more minor producers are Israel, New Zealand, Chile and the United States. Liquidambar is used for hardwood, with the American Sweetgum (Liquidambar styraciflua) being among the most important sources of commercial hardwood in the Southeast United States, with one of its uses being veneer for plywood. Hamamelis is cultivated in New England for distilleries extracting witch hazel, widely used in skincare, and is the largest source of this medicament in the world. Among the Crassulaceae, economic importance is limited to horticulture, with many species and cultivars important as ornamentals, including Crassula ovata (jade plant) and Jovibarba (hen and chicken). Hylotelphium, Phedimus, Sedum and Sempervivum are cultivated for rock gardens and for "green roofs". In particular, cultivars of the Madagascan Kalanchoe blossfeldiana, e. g. 'Florists kalanchoe' have achieved commercial success throughout the world, being popular Christmas decorative plants. The Haloragaceae aquatic genus Myriophyllum and the closely related Proserpinaca are cultivated for the commercial aquarium trade. Myriophyllum is also economically important for purification of water and as feed for pigs, ducks, and fish, and polishing wood. A number of Ribes (Grossulariaceae) are in commercial production, concentrated in Europe and the USSR from species native to those areas. R. nigrum (blackcurrant) was first cultivated in monastery gardens in Russia in the 11th century, and currant cultivation more generally later in Western Europe, R. uva crispa (gooseberry) production began around 1700. The first colonists in North America began cultivating currants in the late 1700s. R. nigrum is the most important commercial currant crop, being produced in more than 23 countries, with the major centres being Russia (more than 63 thousand hectares), Poland, Germany, Scandinavia and the UK. An important source of Vitamin C, black currants are used in the manufacture of jam, fruit jelly, compote, syrup, juice and other drinks, including the cordial Ribena and the liqueur Cassis. Other commercial crops include R. rubrum (red currant). World Ribes crop production was over 750,000 tons in 2002, of which about 150,000 tons were gooseberries, and the largest group blackcurrants.

Қолданылуы

Саксифрагельс отрядына жататын өсімдіктер кең түрлі қолданыстарға ие, оның ішінде дәстүрлі медицина, әсемдік үшін өсірілетін, үй шаруашылығында қолданылатын, аквариум, тоған және бақша өсімдіктері, дәмдеуіштер, тағамдық өнімдер (жемістер мен жасылдар), бояғыштар, құрғақ түтінге пайдалану, шайыр, ағаш және шатыр материалдары.