Кіріспе

Әлеуметтік психология – адамдардың ойларына, сезімдеріне және мінез-құлқына әлеуметтік факторлардың қалай әсер ететінін ғылыми тұрғыдан зерттейтін сала. Әлеуметтік психологтар адам мінез-құлқының себептерін психикалық жағдайлар мен әлеуметтік ортаның өзара байланысы арқылы түсіндіреді, ойлардың, сезімдердің және мінез-құлықтың туындауына жағдай жасайтын әлеуметтік факторларды, сондай-ақ осы факторлардың әлеуметтік қарым-қатынастарға қалай ықпал ететінін зерттейді.

19 ғасыр

XIX ғасырда әлеуметтік психология психологияның кеңінен қарастырылатын саласынан бөліне бастады. Сол кезде көптеген психологтар адам табиғатының түрлі жақтарын нақты түсіндіруге ұмтылды. Олар әлеуметтік қарым-қатынастарды түсіндіретін нақты себеп-салдар байланыстарын табуға тырысты. Осы үшін олар ғылыми әдісті адамның мінез-құлқына қолданды. Бұл сала бойынша алғаш жарияланған зерттеу – Норман Триплетттің 1898 жылғы әлеуметтік жеңілдету құбылысы туралы жүргізген тәжірибесі болды. Бұл психологиялық тәжірибелер кейіннен ХХ ғасырдағы әлеуметтік психологиялық тұжырымдардың негізін құрады.

20 ғасыр

Әлеуметтік психологияның алғашқы, ықпалды зерттеу бағдарламасын Курт Левин және оның студенттері құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әлеуметтік психологтар негізінен АҚШ әскері үшін сендіру және үгіт-насихатты зерттеумен айналысты (психологиялық соғысқа да қараңыз). Соғыстан кейін зерттеушілер әртүрлі әлеуметтік проблемаларға, оның ішінде жыныстық және нәсілдік дискриминация мәселелеріне қызығушылық танытты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары психологтар мен әлеуметтанушылар арасында ынтымақтастық жиі болды. Алайда, екі ғылым саласы соңғы жылдары біртіндеп маманданып, бір-бірінен оқшауланды, әлеуметтанушылар көбінесе қоғамды жоғары деңгейде, кең ауқымды зерттеуге, ал психологтар жеке адамның мінез-құлқының шағын масштабтағы зерттеулеріне назар аударады. 1960 жылдары когнитивтік диссонанс, жағдайға араласу және агрессия сияқты тақырыптарға қызығушылық күшейді. 1970 жылдары әлеуметтік психологияға қатысты бірқатар тұжырымдамалық қиындықтар туды, мысалы, зертханалық эксперименттерге байланысты этикалық мәселелер, көзқарастар мінез-құлықты дұрыс болжауға мүмкіндік бере ме және ғылымды мәдени контекстте қаншалықты жүзеге асыруға болады. Осы кезеңде ситуационизм, яғни адамның мінез-құлқының жағдайлық факторларға байланысты өзгеруі теориясы пайда болды және психологияда жеке тұлға мен мінездің маңыздылығына күдік тудырды. 1980 және 1990 жылдары әлеуметтік психология осы мәселелерге қатысты теория және әдістемелік тұрғыдан бірқатар шешімдер ұсынды. Әлеуметтік психологтар сонымен қатар қолданбалы психологиямен айналысады, денсаулық сақтау, білім беру, құқық және жұмыс орындарында әлеуметтік психологияның қолданылуына үлес қосады.

Санаты

Әлеуметтік психологияда көзқарас – ой және әрекетке ықпал ететін, үйренілген, жалпы бағалау. Көзқарас – мақұлдау мен мақұлдамаудың, ұнату мен ұнамаудың негізгі көрінісі. Мысалы, шоколадты мұзқаймақ жеуді ұнату немесе белгілі бір саяси партияның құндылықтарын қолдау – көзқарастардың мысалдары. Адамдарға кез келген жағдайда бірнеше фактор әсер ететіндіктен, жалпы көзқарас әрқашан нақты мінез-құлықты дұрыс болжамайды. Мысалы, адам қоршаған ортаны бағалайтын болса да, белгілі бір күнінің жағдайына байланысты пластикалық бөтелкені қайта өңдемеуі мүмкін. 20 ғасырдың ең ықпалды көзқарас теорияларының бірі – когнитивтік диссонанс теориясы. Бұл теорияға сәйкес, көзқарастар бір-бірімен логикалық тұрғыдан үйлесімді болуы керек. Өзінің көзқарастарындағы қарама-қайшылықты байқау жағымсыз күйге әкелуі мүмкін, бұл көзқарасты немесе мінез-құлықты өзгертуге ынталандыруы мүмкін. Көзқарас туралы зерттеулер дәстүрлі, өзін-өзі баяндаған көзқарас пен жасырын, санасыз көзқарас арасындағы айырмашылықты қарастырды. Мысалы, Имплицитті ассоциация тестісін (IAT) қолданатын тәжірибелер адамдардың басқа нәсілдерге қатысты жасырын көңілінің бұзылуын, тіпті олардың ашық жауаптары бейтараптыққа ұмтылса да көрсеткенін анықтады. Сондай-ақ, бір зерттеу нәтижесінде, ұлтаралық қарым-қатынаста ашық көзқарас сөздік мінез-құлықпен, ал жасырын көзқарас сөзсіз мінез-құлықпен байланысты екені анықталды. Көзқарас сонымен қатар, сәйкестік, тұлғааралық тартымдылық, әлеуметтік қабылдау және преюдис сияқты пәннің басқа да салаларында маңызды рөл атқарады.

Еліктіру

Ынталандыру – адамдарға әсер етудің белсенді тәсілі, ол рационалды немесе эмоционалды жолдармен адамдарды белгілі бір көзқарас, идея немесе мінез-құлықты қабылдауға бағыттауға тырысады. Ынталандыру күшті қысым немесе мәжбүрлеу емес, көндіру арқылы жүзеге асырылады. Ынталандыру процесіне әдетте бес негізгі санатқа жататын көптеген факторлар әсер етеді:
Коммуникация: сенімділік, сарапшылық, адалдық және тартымдылықты қамтиды. Хабарлама: ақыл-ойының түрлі деңгейлерін, эмоцияны (мысалы, қорқыныш), бір жақты немесе екі жақты аргументтерді және басқа да ақпараттық мазмұнды қамтиды. Аудитория: демографиялық ерекшеліктері, жеке қасиеттері және қалаулары әртүрлі. Бұқаралық ақпарат құралдары: баспа сөз, радио, теледидар, интернет немесе тікелей қарым-қатынасты қамтиды. Контекст: орта, топтық динамика және алдын ала берілген ақпаратты қамтиды. Ынталандырудың екі процестік теориясы (мысалы, қабылдау мүмкіндігі моделі) ынталандырудың екі жеке жолмен жүзеге асырылатынын көрсетеді: орталық және шеткі. Ынталандырудың орталық жолы фактілерге негізделген және ұзаққа созылатын өзгерістерге әкеледі, бірақ оны өңдеу үшін мотивация қажет. Шеткі жолға сыртқы факторлар (мысалы, күлімсіреу, киім) әсер етеді және аз уақытқа созылатын өзгерістерге әкеледі, бірақ оны өңдеу үшін көп мотивация қажет емес.

Әлеуметтік таным

Әлеуметтік таным адамдардың басқаларды қалай қабылдайтынын, танитынын және олар туралы ақпаратты қалай есте сақтайтынын зерттейді. Көптеген зерттеулер адамдардың әлеуметтік емес немесе адам емес нысаналарға қарағанда басқа адамдар туралы әртүрлі ойлайтыны туралы болжамға негізделген. Бұл болжам Уильямс синдромы және аутизммен ауыратын адамдардағы әлеуметтік танымдық жетіспеушіліктермен қолдалады.

Атауы

Әлеуметтік танымның маңызды зерттеу тақырыбы – атрибуция. Атрибуциялар – өзінің немесе басқалардың мінез-құлқына берілген түсіндірмелер. Атрибуцияның бір аспектісі мінез-құлқының себебін ішкі және сыртқы факторларға байланыстырады. Ішкі немесе мінездік атрибуция, мінез-құлқының себебін жеке ерекшеліктерге, мысалы, тұлғалық қасиеттерге, бейімділікке, мінезге және қабілеттерге жатқызады. Сыртқы немесе жағдайлық атрибуция, мінез-құлқының себебін ауа райы сияқты сыртқы жағдайларға байланыстырады. Атрибуцияның тағы бір аспектісі мінез-құлқының себебін тұрақты және тұрақсыз факторларға байланыстырады (яғни, мінез-құлық ұқсас жағдайларда қайталана ма әлде өзгере ме). Адамдар мінез-құлқының себептерін басқарылатын және басқарылмайтын факторларға да жатқызады (яғни, адамның қолданыстағы жағдайды қаншалықты бақылай алатыны). Атрибуция процесінде көптеген қателіктер анықталған. Мысалы, негізгі атрибуция қателігі – басқа адамдардың мінез-құлқына мінездік атрибуция жасауға бейімділік. Актер-байқаушы қателігі – бұл теорияны кеңейтеді, басқа адамдардың мінез-құлқына мінездік атрибуция жасауға, ал өзінің мінез-құлқына жағдайлық атрибуция жасауға бейімділік бар екенін көрсетеді.

Схемалар

Схемалар – білімді ұйымдастырып, ақпаратты өңдеуге бағыттайтын, жалпыланған ой-шақыру бейнелері. Олар әлеуметтік ақпаратты және тәжірибені ұйымдастырады. Схемалар көбінесе автоматты түрде және еңсеусіз жұмыс істейді. Бұл қабылдау мен есте сақтауда қателіктерге алып келеді. Схемалар күтілімдер тудырып, бізді жоқ нәрсені көруге итермелеуі мүмкін. Бір тәжірибеде, адамдар ақ адамға қарағанда қара адамның қолындағы қаруды жаңылыс түсінуі ықтимал екені анықталды. Осындай схема – стереотип, белгілі бір адамдар тобы туралы жалпыланған сенімдер жиынтығы (егер бұл сенімдер дұрыс болмаса, түпкілікті себептеме қатесі). Стереотиптер көбінесе теріс немесе жағымды көзқарастармен және мінез-құлықпен байланысты. Мінез-құлық схемалары (мысалы, мейрамханаға бару, кір жуу) – скрипттер деп аталады.

Өзін-өзі тану

Өзін-өзі түсіну – адамдардың өздері туралы барлық сенімдерінің қоры. Өзін-өзі түсіну, адамдар өздері туралы білетін және өзіне қатысты ақпаратты өңдеуді басқаратын өзіндік схемалар деп аталатын танымдық аспектілерден құралады. Мысалы, университеттегі спортшының әр түрлі ақпаратты өңдейтін бірнеше жақтары болады: студент – студентке қатысты ақпаратты өңдейтін жақ (сабақта жазба алу, үй тапсырмасын орындау және т.б.); спортшы – спортшы ретіндегі мәселелерге қатысты ақпаратты өңдейтін жақ. Бұл жақтар адамның жеке басын құрайды, ал өзіне қатысты ақпарат – оны өңдеу және оған реакция беру үшін тиісті жаққа сүйенетін ақпарат. Өзіміздің мінез-құлқымызды қабылдау туралы көптеген теориялар бар. Леон Фестингердің 1954 жылғы әлеуметтік салыстыру теориясы, адамдар өздерінің қабілеттері мен пікірлерін, өздерінің қабілеттеріне және пікірлеріне сенімді болмаған кезде, басқалармен салыстыру арқылы бағалайды деп тұжырымдайды. Дэрил Бемнің 1972 жылғы өзін-өзі қабылдау теориясы, ішкі сигналдарды түсіндіру қиын болғанда, адамдар өздерінің мінез-құлқына бақылау жасау арқылы өзін-өзі тануға жетеді деп мәлімдейді.

Әлеуметтік ықпал

Әлеуметтік ықпал – адамдардың бір-біріне тигізетін әсерін көрсететін жалпы термин. Ол әлеуметтік психологияның негізгі ұғымы саналады. Оны зерттеу, көзқарастар мен сендіруді зерттеумен тығыз байланысты. Әлеуметтік ықпалдың үш негізгі саласы – сәйкестік, ұсынысқа келісім және бағыну. Әлеуметтік ықпал топтық динамиканы зерттеумен де тығыз байланысты, себебі ықпалдың көптеген әсерлері әлеуметтік топтарда күштірек байқалады. Әлеуметтік ықпалдың бірінші маңызды саласы – сәйкестік. Сәйкестік – топтың басқа мүшелері сияқты әрекет ету немесе ойлау бейімі. Топ мүшелерінің жеке ерекшеліктері (яғни, мәртебесі), ұқсастығы, біліктілігі, сондай-ақ топқа бірлік, бұрынғы міндеттемелер мен жауапкершілік, жеке тұлғаның сәйкестік деңгейін анықтауға көмектеседі. Топ мүшелері арасындағы жеке айырмашылықтар, адамдардың сәйкесуге қаншалықты дайын екендігін анықтауда маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік ықпалды зерттеудің екінші маңызды саласы – ұсынысқа келісім, ол басқа адамның өтінішіне немесе ұсынысына байланысты мінез-құлықтағы кез келген өзгерісті білдіреді. «Есікті аяқпен ұстау» тәсілі – бұл сендіру әдісі, онда адам кішкентай қызмет сұрайды, содан кейін үлкен қызмет сұрайды (мысалы, уақыт сұрап, содан кейін он доллар сұрау). Осыған ұқсас амал – «алдау және ауыстыру» (bait and switch), ол арзан бағадағы тауарлар туралы жарнамалармен әлеуетті клиенттерді алдап, олардың қолда бар еместігін пайдаланып, қымбат тауарды сатуға бағытталған адал емес сату стратегиясы. Әлеуметтік ықпалдың үшінші негізгі түрі – бағыну; бұл басқа адамның тікелей бұйрығы немесе талабының нәтижесінде болатын мінез-құлықтағы өзгеріс. Бағыну, Милграмның зерттеуі арқылы айқынды көрсетілді, онда адамдар зерттеушінің бұйрығымен қиын жағдайдағы адамға электр тогын беруге дайын болды.

Топтық динамика

Әлеуметтік психологтар топтық құбылыстарды, мысалы, көпшілік мінез-құлқы сияқты зерттейді. Топ – әлеуметтік қатынастар арқылы байланысқан екі немесе одан көп адамдардың жиынтығы деп анықталады. Топтар өзара әрекеттесуге, бір-біріне ықпал етуге және ортақ идентичностьті бөлісуге бейім. Олардың әлеуметтік жиынтықтар деп аталатын кездейсоқ, уақытша жиналатын топтардан ерекшеленетін жаңа қасиеттері бар:

Топтар көбінесе шешім қабылдауды жақсартады және реттейді, сондықтан комитеттер мен қазылар алқасы сияқты жағдайларда оларға жиі сенеді. Топтар өнімділік пен тиімділікке де әсер етеді. Мысалы, әлеуметтік жеңілдету – басқалардың қатысуында қызу жұмыс істеуге бейімділік. Бұл саланың тағы бір маңызды түсінігі – деиндивидуализация, анонимділік сезімінен туындаған өзіндік сананың төмендеуі. Деиндивидуализация шектеусіз және кейде қауіпті мінез-құлықпен байланысты. Ол көпшілік пен толқуларда жиі кездеседі, бірақ маска, форма, алкоголь, қараңғы орта немесе онлайн анонимділік арқылы да туындауы мүмкін.

Адамдар арасындағы тартылыс

Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасын зерттеудің маңызды саласы – тұлғааралық тартылыс, ол адамдардың бір-бірін ұнатуына, қарым-қатынас орнатуына және (кейбір жағдайларда) ғашық болуына себеп болатын барлық факторларды қамтиды. Әлеуметтік психологтар тартылыстың бірнеше жалпы принциптерін анықтады. Тұлғааралық тартылыстың ең маңызды факторларының бірі – екі адамның бір-біріне қаншалықты ұқсас екендігі. Екі адамның көзқарастары, өсіп-өнген ортасы, қоршаған ортасы, дүниетанымы және басқа да ерекшеліктері неғұрлым ұқсас болса, олардың бір-біріне тартылу ықтималдығы соғұрлым жоғары. Физикалық тартымдылық – романтикалық қарым-қатынастардың маңызды элементі, әсіресе құмарлықтың жоғары деңгейімен сипатталатын бастапқы кезеңдерде. Кейіннен ұқсастық және басқа да үйлесімділік факторлары маңыздырақ болады, ал адамдардың сезімі құмарлықтан серікке (достық емес, жақындық) ауысады. 1986 жылы Роберт Стернберг махаббаттың үш құрамдас бөлігі бар екенін ұсынды: жақындық, құмарлық және міндеттеме. Егер екі (немесе одан да көп) адам осы үш компоненттің барлығын сезінсе, олардың арасындағы махаббат толыққанды делінеді. Әлеуметтік алмасу теориясына сәйкес, қарым-қатынастар рационалды таңдау және пайда мен шығынның салмағын талдау негізінде қалыптасады. Егер серіктің «шығындары» оның пайдасын басып өте бастаса, адам қарым-қатынастан шығуға тырысады, әсіресе жақсырақ баламалар болған жағдайда. Бұл теория математиктер мен экономистер ұсынған минимакс принципіне ұқсас. Уақыт өте келе, ұзақ мерзімді қарым-қатынастар тек алмасуға емес, ортақ мүдделерге негізделген болып өзгереді.

Әдістер

Әлеуметтік психология – бұл адам мінез-құлқы туралы сұрақтарға жауап беруге тырысатын эмпирикалық ғылым, гипотезаларды тексеру арқылы. Зерттеу жобасын, үлгі алуды және статистикалық талдауды мұқият қарастыру әлеуметтік психологияда маңызды. Әлеуметтік психологтар мүмкіндігі шектес болғанда, бақыланатын эксперименттерге жүгінеді, онда тәуелді айнымалыға тигізетін әсерін зерттеу үшін бір немесе бірнеше тәуелсіз айнымалылар өзгертіледі. Эксперименттер әлеуметтік психологияда олардың жоғары ішкі жарамдылығымен пайдалы, яғни олар шатастыратын немесе сыртқы факторлардың ықпалынан бос, сондықтан себеп-салдар байланысын дәл көрсетуге мүмкіндік береді. Дегенмен, бақыланатын эксперименттерде қолданылатын шағын үлгілердің сыртқы жарамдылығы төмен болады, яғни нәтижелерді кеңірек популяцияға жалпылау мүмкіндігі шектеулі. Эксперименттік бақылау (ішкі жарамдылық) мен популяцияға жалпылау (сыртқы жарамдылық) арасында көбінесе тепе-теңдік болуы керек. Әдетте, барлық адамды тексеру мүмкін болмағандықтан, зерттеулер кеңірек популяциядан алынған үлгідегі адамдарға жүргізіледі. Әлеуметтік психологтар сыртқы жарамдылығы жоғары нәтижелерге қызығушылық танытқанда жиі сауалнамалық зерттеулерді қолданады. Сауалнамалар популяцияны көрсететін үлгі алу үшін кездейсоқ үлгі алудың әртүрлі әдістерін пайдаланады. Мұндай зерттеулер көбінесе сипаттамалық немесе корреляциялық болып табылады, себебі айнымалыларға эксперименттік бақылау жоқ. Кейбір психологтар әлеуметтік психологиялық зерттеулердің академиялық ортадағы университет студенттеріне немесе Amazon Mechanical Turk сияқты жұмыс нарықтарынан алынған қатысушыларға тым көп сүйенуіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Дэвид О. Сирстің 1986 жылғы зерттеуінде қайта тексеру (репликация) нәтижелердің жарамдылығын қамтамасыз етуде және олардың кездейсоқ емес екендігін анықтауда маңызды рөл атқарады. Жариялауға жасалған қысым немесе автордың өзіндік растауға бейімділігінен туындайтын жалған оң қорытындылар бұл саладағы қауіпті жағдай.

Аш сәйкестік тәжірибелері

Аш сәйкестік эксперименттері кіші топтағы басқа мүшелермен сәйкестікке ұмтылудың адамдардың қаншалықты күшті екенін көрсету үшін сызық ұзындығын бағалау міндетін пайдаланды. Міндетті бағалау оңай болу үшін жасалған, бірақ кем дегенде бірнешеу, көбінесе көпшілік қатысушылар қасақана дұрыс емес жауап берді. Сынақтардың үштен астам бөлігінде қатысушылар көпшіліктің пікіріне сәйкес келді, тіпті көпшіліктің пікірінің бұрыс екені анық болса да. Қатысушылардың 75 пайызы эксперимент кезінде кем дегенде бір рет сәйкестік танытты. Экспериментке қосымша өзгерістер енгізу арқылы, егер кем дегенде бір адам сәйкес келмесе, қатысушылардың сәйкестігі төмендейтіні, ал бір адам сәйкес келсе немесе эксперименттен шығып кетсе, сәйкестік артатыны анықталды.

Мильграмның эксперименті

Милграм эксперименті адамдардың билік иесіне қаншалықты бағынатынын зерттеу мақсатымен жасалды. Эксперимент көрсеткендей, қалыпты американдықтар тіпті олардың әрекеттерінен бейкүнә адамның азаптануына немесе тіпті көз жұмуына себеп болатынын білсе де, бұйрықтарды орындаған.

Стэнфорд түрмесі эксперименті

Филип Зимбардоның Стэнфордтағы түрме зерттеуі, студенттердің түрме күзетшілері мен тұтқындар рөлін сомдаған симуляциялық тәжірибе, адамдардың рөлдік ойында қаншалықты шалқалап кететінін көрсетуге бағытталған. Небәрі бірнеше күннің ішінде күзетшілер қатыгездікке бой алды, ал тұтқындар мүңкіп, бағынушы болды. Бұл бастапқыда, жедел әлеуметтік ортаның күші және оның қалыпты мінез-құлық ерекшеліктерін жою қабілетінің маңызды мысалы ретінде қарастырылды. Кейінгі зерттеулер зерттеудің бастапқы қорытындыларын күйретіп көрсетті. Мысалы, қатысушылардың өздерін-өздері іріктеуі олардың мінез-құлқына әсер еткен болуы мүмкін екендігі, сондай-ақ қатысушылардың жеке тұлғалық қасиеттері олардың реакцияларына түрлі жолдармен ықпал еткені, оның ішінде зерттеуде қанша уақыт қалуды таңдағандары да көрсетілді. 2002 жылғы BBC түрме зерттеуі, Стэнфордтағы зерттеудегі жағдайларды қайталау мақсатымен жүргізілді, бастапқы нәтижелерден күрт өзгеше қорытындыларға келді.

Бандураның Бобо қуыршағы

Альберт Бандураның Бобо қуыршағымен жасаған тәжірибесі, агрессияның еліктеу арқылы қалай үйренілетінін көрсетуге бағытталған. Тәжірибеде 72 бала, бұрынғы агрессивтілік деңгейлеріне сәйкес топтарға бөлініп, "Бобо қуыршағымен" агрессивті немесе агрессивті емес актердің әрекеттерін көрді. Кейін балалар бөлмеге жеке қалдырылып, олардың көрген актердің мінез-құлқына еліктейтініне көз жеткізу үшін бақыланды. Болжам бойынша, агрессивті актерді көрген балалар оның әрекеттерін еліктеді және қуыршаққа агрессивті түрде қатысты. Агрессивті емес актерді көрген ұлдар мен қыздар қуыршаққа қатысты аз агрессивтілік танытты. Дегенмен, ұлдар агрессияға көбірек бейімделді, әсіресе өз жынысынан болған актердің мінез-құлқын көргеннен кейін. Сонымен қатар, ұлдар физикалық агрессияны көбірек еліктесе, қыздар сөздік агрессияны көбірек көрсетті.

Этика

Әлеуметтік психологияның мақсаты – әлеуметтік контексте табиғи түрде пайда болатын таным мен мінез-құлықты түсіну, бірақ адамдарды бақылаудың өзі олардың мінез-құлқына әсер етіп, оны өзгерте алады. Осы себепті көптеген әлеуметтік психологиялық эксперименттер зерттеудің белгілі бір аспектілерін жасыру немесе бұрмалау үшін алдауды пайдаланады. Алдауға жалған сыртқы түсіндірулер, жалған қатысушылар (конфедераттар немесе марионеткалар деп аталады), қатысушыларға берілген жалған кері байланыс және қатысуға кедергі келтіретін басқа да тәсілдер кіруі мүмкін. Алдау тәжірибесі психологтар тарапынан сынға ұшырады, олар кез келген жағдайда алдау этикалық емес екенін және оның орнына басқа зерттеу стратегияларын (мысалы, рөлдік ойын) қолдану керек деп санайды. Зерттеулер рөлдік ойынға қатысты зерттеулер алдауға негізделген зерттеулермен бірдей нәтижелер бермейтінін көрсетті, бұл олардың жарамдылығына күмән тудырды. Алдаудан басқа, кейде эксперимент жүргізушілер адамдарды ыңғайсыз немесе ұятты жағдайға түсіреді (мысалы, Милграм эксперименті және Стэнфорд түрмесі эксперименті), бұл да этикалық тұрғыдан сынға алынды. Қазіргі заманғы әлеуметтік психологиядағы барлық зерттеулер этикалық бағалаудан өтуі тиіс. Көптеген колледждер мен университеттерде бұл этикалық комиссия немесе институционалдық шолу кеңесі арқылы жүзеге асырылады, ол ұсынылған зерттеуді қатысушыларға зиян келтірмейтінін және зерттеудің пайдасы қатысушылар үшін болжамды тәуекелдер мен ыңғайсыздықтардан асып түсетінін тексеру үшін қарастырады. Сонымен қатар, еріктілерге экспериментте не сұралатынын білуі және кез келген уақытта эксперименттен бас тартуға құқығы бар екенін түсінуі үшін хабардар етуге негізделген келісім процесі жиі қолданылады. Әдетте, эксперимент аяқталғаннан кейін, қолданылған алдауды ашу және қатысушылар процедуралардан зардап шекпегенін қамтамасыз ету үшін дебрифинг жүргізіледі. Бүгінде әлеуметтік психологиядағы зерттеулердің көпшілігі минималды тәуекелді қамтиды, немесе күнделікті әрекеттерден немесе стандартты психологиялық тестілеуден күтілетін зиянға қарағанда артық тәуекел жоқ.

Көбейту дағдарысы

Әлеуметтік психологияның көптеген зерттеу нәтижелерін қайталау қиын болып шықты, бұл кейбір мамандардың әлеуметтік психология қайталану дағдарысына тап болып отыр деген пікірге келуіне әкелді. 2014 жылы «Әлеуметтік психология» журналының арнайы саны репликациялық зерттеулерге арналды, онда бұрынғы әлеуметтік психологиялық сенімдердің бірқатарын қайталау қиын екені анықталды. Сол сияқты, 2012 жылы «Психологиялық ғылымға қатысты көзқарастар» журналының арнайы саны репликация дағдарысына ықпал еткен жарияланымға қатысты икемділік, теріс нәтижелерден қашу сияқты мәселелерге назар аударды. Әлеуметтік психологиялық зерттеулерде дағдарысқа себеп болатын бірнеше фактор анықталды. Біріншіден, күмәнді зерттеу тәжірибелері жиі кездесетін құбылыс екені анықталды. Бұл тәжірибелер қасақана алаяқтық болуы міндетті емес, бірақ статистикалық талдауларға, сынама көлеміне немесе деректерді басқару жүйелеріне қатысты манипуляциялар арқылы қалаусыз статистикалық нәтижелерді қалаулы нәтижелерге айналдыруды қамтиды, әдетте маңызды емес нәтижелерді маңызды нәтижелерге өзгерту үшін. Сонымен қатар, кейбір әлеуметтік психологтар алаяқтық зерттеулер жариялаған, олар академиялық ортаға еніп кеткен, ең әйгілісі Диедерик Стейпельдің деректерді өңдегенін мойындауы және басқаларға қатысты айыптаулар. Алаяқтық зерттеулер репликация дағдарысының басты себебі емес. Көптеген зерттеушілер репликацияның сәтсіз аяқталуын көп жылдар бұрын жүргізілген зерттеудің дәл сол жағдайларын қайта жасай алмаумен байланыстырады, себебі орта және адамдар өзгерген. Қазіргі репликация дағдарысынан бұрын да әлеуметтік психологиядағы кейбір эффектілерді қайталау қиын болып табылған. Мысалы, «Үйрену және шешім қабылдау» ғылыми журналы санасыз ойлау теориясын қолдамайтын бірнеше зерттеулерді жариялаған. Репликация сәтсіздіктері әлеуметтік психологияға ғана тән емес, ғылымның көптеген салаларында кездеседі. Ағымдағы дағдарыстың салдары ретінде, әлеуметтік стимул сияқты, бір кезде сенімді деп есептелген әлеуметтік психологияның кейбір салалары нәтижелерді қайталай алмағандықтан, қатаң тексеруге алынуда.