Кіріспе

Марток – Уртхогтың ұлы, «Жұлдызды жол: Терең ғарыш тоғызыншы» сериалындағы актер Дж. Г. Герцлер ойнаған қайта келетін кейіпкер. Марток 2300 жылдардың соңында Федерацияның Баджор ғарыш станциясындағы жоғары ранкті клингондық басшы. Марток көптеген ұзақ сюжеттік желілерде маңызды рөл атқарады және Ворф үшін де маңызды тұлға болып табылады.

Тұжырымдама және өндіріс

J. G. Hertzler франшизада алғаш рет «Жұлдызды жол: Deep Space Nine» пилоттық эпизодындағы «Эмиссари» эпизодында пайда болды, вулкандық капитан рөлінде. Оның кемесі жойылғанда ол қаза табады. Содан кейін ол Джонатан Фрейкс режиссерлік еткен және Роберт О’Райли Канцлер Горон рөлінде ойнаған «Жұлдызды жол: Клингон» видео ойынында алғаш рет клингон рөлінде пайда болды. «Deep Space Nine» продюсерлері Марток рөліне актерлерді іріктеген кезде Герцлер бастапқыда бұл рөлге үміттенбеген, бірақ режиссердің, өзін қорлағандай сезінген сөзінен кейін оған ашу келді. Алайда, осы реакциясы оған рөлді алуға көмектесті және бұл мінез-құлқ Мартоктың сипаттамасына енгізілді. Дэвид Куашник, Герцлер мен О’Райлидің клингон макияжын жасаған «маман», Герцлерге макияж жасауға күн сайын шамамен үш сағат жұмсады. Герцлер бұл процеске қарсы болмады, бірақ протездер оның сол жақ көруін шектегендіктен, сол жаққа бұрылғанда түсіру қиынға соғарды. Ол бұл кейіпкерге Доминион түрмесінде өткізген уақытын еске түсірудің маңызды екенін сезінді және атқарушы продюсер Айра Стивен Бехр ұсынғанда Мартоктың көру қабілетін қалпына келтіруден бас тартты. Герцлер бұл, Мартокқа Кристофер Пламмердің «Жұлдызды жол VI: Табылмаған ел» фильміндегі кейіпкері сияқты ерекше атмосфера береді деп ойлады. 2021 жылы Heavy сайтына берген сұхбатында Герцлер «Deep Space Nine» актерлерімен жұмыс істеу туралы айтты. Бастапқыда ол қорқыныш сезінді, өйткені тұрақты актерлер жылдар бойы бірге жұмыс істеген, ал Марток кейіпкері «адамдарға басшылық етуі керек» болды. Бірақ ол басқа актерлердің өзін жақсы қабылдағанын және өзін үйдің иесі сезінуге көмектескенін байқады.

Өмірбаян

Мартоктың ерте өмірі туралы көп мәлімет берілмейді, «Бір рет бұзылғанға дейін» атты Deep Space Nine эпизодында оның өзі қысқаша тарихын баяндағаннан басқа. Ол аристократияға жатпайтын клингондық үйдің (Марток үйі) мүшесі ретінде дүниеге келгені және Клингонның Qo’noS планетасындағы Кет’ха жазығында өскені белгілі. Клингондықтар бұл аймақты шөлейт деп санайды. Оның отбасы 15 буын бойы империяға адал қызмет еткен, бірақ олар офицерлер болған жоқ. Әкесі Уртхог ұлы Мартоктың офицер болғанын қалағандықтан, ол өзіне құрмет көрсеткен офицерлердің көмегіне жүгініп, ақырында біреуін ұлын Клингон академиясына ұсынуға көндірді. Өтінімді мақұлдау тек формальдылық деп есептеліп, Бақылау комитетіне ұсынды, бірақ комитет мүшесі Кор, «үлкен үйлердің» құрметі мен беделіне қатысты аңызға айналған клингон жауынгерінің элиталық көзқарастарына байланысты оны қабылдамады. Осындай әйгілі офицердің бас тартуынан кейін Марток тіпті қарапайым сарбаз болып қызмет ете алмайтын болды. Дегенмен ол қызмет етуді жөн көрді және бес жыл бойы генерал ШиВанның флагманындағы азаматтық жұмысшы болып жұмыс істеді. Оның қызметі кезінде генералдың кемесі ромулдықтардың күтпеген шабуылына ұшырады. Олар кемені басып алуға тырысқанда Марток қару алып, генералын қорғап, шабуылды сәтті тойтарды. Оның ерлігі мен батырлығы генерал ШиВанның назарына ілігіп, ол оған офицерлік шен берді. Марток Тча’вотт шайқасынан кейін лейтенант шеніне ие болды, бұл оған капитан Култан басқаратын Клингон крейсері «Готспар» бортында тактикалық офицер ретінде орналасуға мүмкіндік берді (ST:DS9 Books: The Left Hand of Destiny). Марток серияға енген кезде ол генерал шеніне жеткен еді.

Генерал Марток

2371 жылы Мартокты Доминион агенттері ұрлап алып, орнына форма өзгертушіге ауыстырды. Нақты күні белгісіз. Форма өзгертуші кардассиандармен соғысты бастауда сәтті болды (S4,E1), бірақ клингондық марапаттау рәсімінде Одоға (канцлер Гоуронды форма өзгертуші деп жаңылысқан) өзін абайсызда көрсетті және рәсімге қатысқан клингондықтар оны дереу өлтірді (S5,E1). Марток Доминионның тұтқын лагерінде екі жыл өткізді, жаттығу мақсатымен күн сайын Джем'Хадар сарбаздарымен қолма-қол жекпе-жекке түсуге мәжбүр болды. Осы жекпе-жектердің бірінде сол көзі қазылып алынғаны болжамдалады. Тұтқында болған кезде Марток Ворфтың бекем мінезі мен жауынгерлік қабілеттерін құрметтеді. "Inferno's Light" эпизодында Марток қашып, Элим Гарак, Ворф және Джулиан Баширмен бірге Альфа квадрантына оралып, Deep Space Nine-дағы клингондық күштердің қолбасшысы болады. Осы жаңа тапсырмадан кейін бірнеше апта өткен соң Марток клингондық "Ротарран" жыртқыш құсына қолбасшылық етіп, оны жеке флагманы етіп қойды. Бастапқыда "Ротарран" экипажы жеңіліске ұшырап, үмітсіздікке толы болды, бұл факт Мартоктың алғашқы миссиясында Джем'Хадар күштерімен қақтығысуға құлшынбауымен одан да нашарлады. Ақырында, Марток пен Ворф арасындағы қақтығыс экипаждың және Мартоктың жауынгерлік рухын қайта жандандырды. Миссия "Ротарранның" Джем'Хадар кемесін жойып, істен шыққан клингондық кемеден 35 экипаж мүшесін құтқарумен аяқталды. Алғыс айтқан Марток кейіннен Ворфты (бұрын Гоуроннан әулеттік атын жоғалтқан) өзінің үйіне шақырды. Марток қол астындағыларына қамқорлықпен қарайтын, мінез-құлқына баға беретін адам ретінде бейнеленеді. Бұл оған клингондықтар арасында үлкен құрмет әкелді, себебі олар шайқас пен жаулап алуды жақсы көреді, бірақ сарбаздардың қауіпсіздігі мен әл-ауқатына немқұрайлы қарап, оларды шайқасқа жібергендерді жек көреді. Осы қасиеттері, батылдығы мен көшбасшылық қабілетімен бірге, оған Доминион соғысында жақсы қызмет етті, онда ол бірнеше шайқастарда, соның ішінде Deep Space Nine-ды қайтару шайқасында және Chin'toka-ның бірінші және екінші шайқастарында шайқасты. Оның қарапайым өмірден шыққанына қарамастан, немесе мүмкін соның арқасында, Марток басқа клингондық жауынгерлер мен азаматтар арасында өте танымал болды, өйткені ол адал түрде шенді көтеріп, саясатқа қызығушылығы жоқ екенін бірнеше рет айтты. Ақырында, ол Тоғызыншы флоттың Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды, бұл лауазымға ол бастапқыда көптеген қағаздармен айналысу қажеттігіне ренжіді. Көптеген клингондықтар сияқты Марток та Ференгилерді жек көреді, ол Ногты танудан бас тарту арқылы көрінді, ол сол кезде Жұлдыздық флоттың кадеті болды. Ног Мартокқа қарсы тұрып, тікелей сынға алғаннан кейін ғана Марток жас ференгиге деген құрметке ие бола бастады ("Империяның сарбаздары", "Даңқтың жалыны"). Соғыс аяқталар алдында ("Жаңбыр жауса"), Гаурон Мартокты Қаһелс орденіне қабылдау арқылы құрметтеу үшін Deep Space Nine-ға келеді, содан кейін ол Мартоктан клингондық күштерді басқаруды қайтаруға мәжбүр болады, өйткені ол үшін "соғыста белсенді рөл атқару" уақыты келді. Алайда, Гауронның Мартоктың саяси жағынан күшті болуынан алаңдап, оны жеңілуге тиіс шайқастарға жіберіп, Мартоктың беделін басып алуды көздегені анық болды. Ворф Мартокты Гоуронға қарсы шығуға көндіруге тырысады, бірақ ол империяның адал сарбазы екенін және саясатқа кіруге, тіпті канцлер болуға ниеті жоқ екенін айтып, бас тартады. Содан кейін Ворф Гоуронды өзі өлтіреді және канцлер атағын қабылдамай, оны Мартокқа береді ("Желге қарсы жүзу").

Канцлер Марток

Доминион әскерлері Кардассиан аумағына кенеттен шегінгенде, одақтастар олардың соғыста алған жараларынан айығу үшін уақыт ұстап, күш жинап қайтуға тырысып жатқанын түсінді, содан кейін бірнеше жылдан соң қайта күштірек оралуға дайын болатын. Марток Империяның дереу шабуыл жасауы керек деп сенді және Федерация мен Ромуландарды да шабуылға көндірді. Марток Клингон флотын, адмирал Росс пен капитан Сиско Федерация флотын, ал Ромуландар Доминионға шабуыл жасап, Кардассиандардың туған жерінде жеңіске жетті. Адмирал Росс пен капитан Сиско (көптеген қаза тапқан Кардассиандармен қоршалған көріністен қорқып) Мартокпен бірге қанды шарап ішуден бас тартса да, көптеген Клингондар үшін бұл өте үлкен қарапайымдық болар еді, Марток басын шайқап, адамдар түсінбейді деді. Федерация мен Клингондар берік одақтас болып қала берді. Марток лейтенант-командир Ворфты Qo'noS-тағы Федерация елшісі ретінде қарсы алуға қуанышты. Ол енді тарг аң аулауға бара алатын елшісі бар екенін айтты және осы себепті "болса керек, канцлер болу осылайша жаман болмайды" деді. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Марток пен Ворф DS9-дан Qo'noS-қа ("Сіз қалдырып кеткендер") аттанды.

Қабылдау және талдау

2015 жылы SyFy Мартокты «Жұлдыздар жолы» франшизасының ең қызықты 21 қанатыншар кейіпкерінің қатарына қосты, ал 2019 жылы SyFy Мартокты осы франшизаның ең ұлы және «ең клингондық» клингоны деп бағалады. Тара Беннет оны «аңыз» деп атады. Олар Мартокты «клингонның клингоны» деп сипаттайды, бірақ ол шайқасқа құмар емес, керісінше, «жауынгерлік сынақтан өткен, қайратты және тірі екеніне шүкіршілік ететін» кейіпкер болып көрінеді. 2018 жылы CBR осы кейіпкерді «Жұлдыздар жолы» тарихындағы үздік 10 қайта оралатын кейіпкердің қатарына қосты. Продюсер Айра Стивен Бер «Жауынгер жолынан» алған әсері бойынша «Оу, бұл Марток керемет жігіт екен!» деген ойға келді және оны қайта оралатын кейіпкер етуді шешті. Ол Мартокты «ұлы клингон. Өте харизматикалық және көңілді» деп сипаттады. Уве Майер Мартокты адалдығымен көзге түсетін, принциптері берік адам ретінде көрсетеді, ол бұл тұрғыдан алғанда өзінің алдыңғы кейіпкері, өзгермелі және жеке мүддесін ойлайтын Гоуроннан түбегейлі өзгеше. Марток отбасына деген адалдыққа берілген және соғыс кезінде айқын көрінетін ар-ұяты кодексін сақтайды. Дуглас Манн оны «клингон жауынгерінің гомерлік кодексі» деп атайды және оны ежелгі Спарта мен микендік мәдениеттің жауынгерлерімен, «Илиадада» бейнеленгендей, салыстырады. Майер «Жұлдыздар жолы» франшизасындағы суық соғыстың элементтерін көреді, онда Федерация Батысты, ал Клингон империясы КСРО мен Ресейді білдіреді. Майер Мартоктың канцлерлік лауазымын КСРО-дағы Михаил Горбачевтің лауазымымен салыстырады, ол қоғамдағы кемшіліктерді және дағдарыстарды мойындайтын және реформалар жасауға ұмтылатын билеуші элитаның өкілі. Бұл рөлінде Марток «Жұлдыздар жолы VI: Табылмай қалған елдегі» Азетбур кейіпкеріне де ұқсас. Ол жалғыз реформатор ретінде үлкен жетістікке жете алмады. Мартокқа жүктелген үміттерді орындай ала ма, жоқ па, деген сұрақ оның сюжетінің соңында ашық қалды. Уве Майер сондай-ақ Мартоктың қарапайым, адал сарбаздың стереотипіне сәйкес келетінін, ол саяси элитаның жағымсыз интригаларына көп бейім емес және осы себепті саясаткерге көбірек ұқсайтынын айтады. Оның шайқаста жиі жеңіске жеткені оның қабілетін арттырады, бұл АҚШ президенті болған көптеген бұрынғы әскери шенеуніктермен салыстыруға болады.