Кіріспе
Жұмыста жасырылған хабарлама, сурет немесе мүмкіндік. Пасхалық жұмыртқа – бағдарламалық құралда, бейне ойында, фильмде немесе басқа, әдетте электрондық ортада жасырылған хабарлама, сурет немесе мүмкіндік. Бұл термин 1979 жыл шамасында Atari Consumer Division бағдарламалық жасақтаманы дамыту директоры Стив Райт Atari Adventure бейне ойынындағы жасырылған хабарламаны сипаттау үшін қолданған. Ең алғашқы бейне ойын Пасхалық жұмыртқасы 1973 жылғы Moonlander ойынында кездеседі, онда ойыншы Ай модулін Айға қондыруға тырысады; егер ойыншы модульді ойын экранының бірнеше бөлігі арқылы көлденең ұшыруды таңдаса, ол McDonald's мейрамханасына кезеседi, ал қонса, ғарышкер кеменің жанында тұрудың орнына, мейрамханаға барады. Жалпы, бағдарламалық құралдағы ең алғашқы Пасхалық жұмыртқа – PDP 6/PDP 10 компьютерлері үшін 1967 жылдың қазан айынан 1968 жылдың қазан айына дейін жасалған "жасау" командасындағы бір нәрсе, егер пайдаланушы "make love" деп теріп "love" деген аттағы файл жасауға тырысса, бағдарлама "соғыс емес пе?" деп жауап береді, содан кейін жұмысын жалғастырады. Робинет өзінің басшысымен осылай мойындалмауына келіспегендіктен, "Уоррен Робинет жасаған" деген хабарламаны ойыншы белгілі бір уақытта белгілі бір пикселге ("Сұр нүкте" деп аталған) өз аватарын жылжытып, картаның бұрынғыда "тыйым салынған" бөлігіне кірсе ғана көрінетіндей етіп құпия түрде бағдарламалады. Робинет Atari-ден кеткенде, ол ойынға енгізген мойындау туралы компанияға хабарламады. Оның кеткенінен кейін көп ұзамай, "Сұр нүкте" мен оның хабарламасын бір ойыншы тапты. Atari басшылығы бастапқыда хабарламаны алып тастап, ойынды қайта шығаруды жоспарлады, бірақ бұл тым қымбатқа түсетіні анықталды. Оның орнына, Atari Consumer Division бағдарламалық жасақтаманы дамыту директоры Стив Райт хабарламаны сақтап қалуды және болашақ ойындарда мұндай хабарламаларды қосуға ынталандыруды ұсынды, оларды тұтынушыларға табуға арналған Пасхалық жұмыртқалар деп сипаттады.
An Easter egg is a message, image, or feature hidden in software, a video game, a film, or another — usually electronic — medium. The term used in this manner was coined around 1979 by Steve Wright, the then Director of Software Development in the Atari Consumer Division, to describe a hidden message in the Atari video game Adventure, in reference to an Easter egg hunt. The earliest known video game Easter egg is in the 1973 video game Moonlander, in which the player tries to land a Lunar module on the Moon; if the player opts to fly the module horizontally through several of the game's screens, they encounter a McDonald's restaurant, and if they land next to it, the astronaut will visit it instead of standing next to the ship. The earliest known Easter egg in software in general is one placed in the "make" command for PDP 6/PDP 10 computers sometime in October 1967–October 1968, wherein if the user attempts to create a file named "love" by typing "make love", the program responds "not war?" before proceeding. Robinett, who disagreed with his supervisor over this lack of acknowledgment, secretly programmed the message "Created by Warren Robinett" to appear only if a player moves their avatar over a specific pixel (dubbed the "Gray Dot") during a certain part of the game and enters a previously "forbidden" part of the map where the message can be found. When Robinett left Atari, he did not inform the company of the acknowledgment that he included in the game. Shortly after his departure, the "Gray Dot" and his message were discovered by a player. Atari's management initially wanted to remove the message and release the game again, until this was deemed too costly. Instead, Steve Wright, the Director of Software Development in the Atari Consumer Division, suggested that they keep the message and, in fact, encourage the inclusion of such messages in future games, describing them as Easter eggs for consumers to find.
Видеоойындарда
Робинеттің Adventure-дағы хабары «көктем жұмыртқасы» терминінің алғаш рет қолданылуына себеп болғанмен, ойынға жасырылған жұмыртқалар бұрынғы бейнеойындарда да кездесетін. Ең ерте сақталған «көктем жұмыртқасы» Moonlander (1973) ойынында табылды, онда ойыншы Айға ғарыш кемесін қондыруға тырысады. Ойыншы көлденең бағытта жеткілікті қашықтыққа ұшса, McDonald's мейрамханасын көреді, ал қондырған жағдайда ғарышкер кеменің жанына емес, мейрамханаға барады. Басқа ерте «көктем жұмыртқаларының» қатарында Colossal Cave Adventure (1976) – алғашқы мәтіндік квест ойындарының бірі бар, Adventure осы ойыннан жасалған. Онда бірнеше құпия сөздер бар, соның бірі – «xyzzy», бұл команда ойыншыға ойын әлеміндегі екі нүкте арасында жылжуға мүмкіндік береді. Эд Фристің зерттеулеріне сәйкес, графикалық бейнеойындардағы ең ерте «көктем жұмыртқасы» Рон Милнер бағдарламалаған Starship 1 (1977) ойынында кездеседі. Ойыншы ойын автоматының басқару элементтерін дұрыс ретпен іске қосса, экранда «Hi Ron!» деген жазу шығады. Фриз бұл ойынды «көктем жұмыртқасының анықтамасына толыққанды сай келетін ең ерте ойын» деп сипаттайды. Бұл «көктем жұмыртқасының» бар екендігі 2017 жылға дейін жарияланбады, сондықтан Фриз жүзден астам аркада ойындары Starship 1-ден бұрын жасалғандықтан, одан бұрынғы «көктем жұмыртқалары» әлі де табылмай отырған болуы мүмкін деген болжам жасады. Фриз сондай-ақ, кейбір Atari аркада автоматтары Kee Games таңбасымен қайта сатылғанын және ойын Atari нұсқасынан өзгеше көрінуі үшін аппараттық өзгерістер енгізілгенін айтады. Anti Aircraft II (1975) ойынындағы ұшақтарды шеберлікпен ғарыштық НЛО ретінде көрсету үшін схемалық тақтаны өзгертуге мүмкіндік бар. Фриз бұл мүмкіндіктің Kee Games шығарылымына арналғанын болжайды. Осы себепті және аппараттық өзгерістерді қажет ететіндіктен, Фриз бұл жағдайдың «көктем жұмыртқасының» анықтамасына сәйкес келеріне күмән келтіреді. Көптеген «көктем жұмыртқалары» – ойыншымен байланысуға жасалған әдейі әрекет немесе басшылыққа наразылық білдірудің бір жолы. Видео ойындардағы «көктем жұмыртқалары» әртүрлі формада кездеседі, әсемдеу экранынан бастап, ойын барысында ойынның кейбір элементтерін өзгертетін эстетикалық жақсартуларға дейін. Age of Empires (1997) ойынындағы «көктем жұмыртқасы» соңғысының мысалы болып табылады: катапультадан атылатын тастардың орнына сиырлар пайда болады. Сол сияқты, бағдарламашы TimeSplitters 2 (2002) ойынының барлық мазмұнын Homefront: The Revolution (2016) ойынына енгізді, оған ойын ішіндегі аркада автоматы арқылы арнайы кодты енгізу арқылы қол жеткізуге болады. Дегенмен, кейбір «көктем жұмыртқалары» кездейсоқ пайда болды. Konami Code – түрлі алдау кодтарының бірі, көптеген ойындарда әдейі «көктем жұмыртқасы» ретінде пайда болды, бірақ ол Konami’s Gradius (1985) ойынында Nintendo Entertainment System үшін пайда болған. Бағдарламашы Кадзухиса Хашимото ойынды жылдам жөндеу үшін кодты жасады, ойыншының кейіпкеріне қосымша денсаулық пен қабілеттер берді, осылайша ойынды оңай жеңуге мүмкіндік берді. Мұндай кодтар әдетте ойынды шығару алдында жойылады, бірақ Gradius жағдайында Хашимото оны жоюды ұмытып, код ойыншылар тарапынан көп ұзамай табылды. Оның танымалдылығы Konami-ге осы кодты қайта пайдалануға және оны көптеген болашақ ойындарда «көктем жұмыртқасы» ретінде сақтауға түрткі болды. Техникалық мәселелер де кездейсоқ «көктем жұмыртқаларын» тудыруы мүмкін. Traveller's Tales компаниясының негізін қалаушы Джон Бертон, олардың Sega Genesis ойындарындағы көптеген «көктем жұмыртқалары» Sega-ның қатаң сертификациясын алудағы қиындықтарды айналып өту үшін бағдарламалау трюктерін қолданудың нәтижесінде пайда болғанын айтты, осылайша ойынды сертификациядан өту үшін қалыпқа келтіретін кез келген қателерді анықтауға мүмкіндік берді. Мысалы, Sonic 3D Blast (1996) картриджінің жағын консольге қойылғанда соққылау ойынды деңгейді таңдау экранына қайтарады, бұл Бертон түсіндіргендей, кез келген анықталмаған процессор қатесі үшін стандартты қателіктерді өңдеу болып табылады, мысалы, картридж бен консольдің микропроцессоры арасындағы байланыс уақытша үзілген кезде.
Бағдарламалық жасақтама
Компьютерлік бағдарламалардағы Пасхалық жұмыртқалар – құжатталмаған командалар жиынтығының нәтижесінде пайда болатын құпия жауаптар. Нәтижелер қарапайым жазба хабарламадан немесе суреттен бастап, бағдарламашылардың есімдері тізілген бетке немесе әдеттегі маңызды бағдарламаның ішінде жасырылған шағын ойынға дейін өзгеруі мүмкін. TOPS 10 операциялық жүйесінде (DEC PDP 10 негізгі компьютері үшін) команда TECO редакторын шақырып, файл құру үшін қолданылады. Егер командаға файл атауы аргументі берілсе, яғни команда мынадай күйде жазылса, ол файлды құру алдында тоқтап, жауап береді. Бұл Пасхалық жұмыртқаны 1967 жылдың қазан айы мен 1968 жылдың қазан айы аралығында Стэнфордтың жасанды интеллект зертханасындағы Уильям Ф. Вайхер PDP 6 үшін жасалған COMPIL бағдарламасына қосты, содан кейін ол TOPS 10 операциялық жүйесінде пайдаланылды, осылайша бұл бағдарламалық өнімдегі алғашқы Пасхалық жұмыртқа болды. Осындай әрекет RSTS/E операциялық жүйесінде де болады, онда TECO осы жауапты береді. Басқа Unix операциялық жүйелері "" сұрауына "" деп жауап береді (Беркли Unix-тегі «Тұтқын» сериалына сілтеме, 1977 жыл). DEC OpenVMS операциялық жүйесінің кейбір нұсқаларында жасырылған шығу кодтары бар, оның ішінде Монти Пайтонның «Кіршік венгр тіліндегі сөздік» атты комедиялық шақыруына сілтеме бар; "" "%SYSTEM W FISH, my hovercraft is full of eels" деген хабарламаны қайтарады, ал "" ертедегі интернет-мемге сілтеме береді: "%SYSTEM F GAMEOVER, All your base are belong to us". Microsoft Office 1997 нұсқасындағы Пасхалық жұмыртқаларға Microsoft Excel-дегі жасырылған ұшу симуляторы және Microsoft Word-тегі пинбол ойыны кіреді. 2002 жылдан бері Microsoft өзінің сенімді есептеу саясатының аясында жасырын немесе құжатталмаған кодты қабылдамайды. Debian операциялық жүйесінің apt get пакеттік құралында ASCII сиырды қамтитын Пасхалық жұмыртқа бар. Пасхалық жұмыртқа XP-ден бұрынғы барлық Microsoft Windows операциялық жүйелерінде кездеседі. 3D Text экран сақтағышында «volcano» мәтінін енгізсе, АҚШ-тағы барлық жанартаулардың атаулары көрсетіледі. Microsoft XP-де бұл Пасхалық жұмыртқа алынып тасталды, бірақ басқалары қосылды. Windows Vista және одан кейінгі нұсқаларында командалық жол арқылы экран сақтағышты /p65552 параметрімен іске қосу арқылы (Windows Vista-мен енгізілген), мысалы, «bubbles» экран сақтағышын bubbles.scr /p65552 командасымен іске қосу арқылы, ол жұмыс үстелінің фоны ретінде жұмыс істейді. Microsoft Excel 95 құрамында Doom (1993) ойынына ұқсас жасырылған экшн ойыны бар, ол The Hall of Tortured Souls деп аталады. Google іздеу жүйесінде көптеген Пасхалық жұмыртқалар бар, олар белгілі бір іздеу сұрақтарына жауап ретінде пайдаланушыға ұсынылады. Стив Джобс компанияға оралғаннан кейін Apple өнімдерінен Пасхалық жұмыртқаларды алып тастады. Оның қайтысынан кейін пайда болған алғашқы Пасхалық жұмыртқа 2012 жылы Mac App Store-дағы OS X Mountain Lion-ға жасалған жаңартуда пайда болды, онда жүктелген қосымшалар уақытша «24 қаңтар 1984» күнімен белгіленеді, бұл түпнұсқа Macintosh сатылымға шығарылған күн.
Қатты бағдарламалық жасақтама
Компьютерлік Пасхалық жұмыртқалар көбінесе орнатылған бағдарламалық құралдарда кездеседі, бірақ кейде олар белгілі бір құрылғылардың микробағдарламасында да болады. Кейбір үй және ерте жеке компьютерлердің ROM-дары Пасхалық жұмыртқаларды қамтиды, оларға әзірлеушілердің аттарының тізімі, саяси шақырулар, музыка фрагменттері немесе барлық әзірлеу командасының суреттері кіруі мүмкін. 1994 жылғы HP 200LX қолға ұсталатын компьютері құжатталмаған гексадецималь калькулятор HEXCALC.EXM-ды қамтиды. "Қызыл құбылыстың қоршауы" лабиринт ойыны бағдарламалық құралды әзірлеушілердің жасырын галереясын қамтиды. Тест режимінде бірнеше өлең көрсетіледі. Басқа да маңызды мысалдарға 1993 жылғы AMI BIOS-тың кейбір қателіктері кіреді, ол 1993 жылдың 13 қарашасында жүктелудің орнына ПК динамигі арқылы "Туған күнің құтты болсын" әнін қайта-қайта ойнатты, сондай-ақ ROM-да әзірлеу командасының суреттері бар бірнеше ерте Apple Macintosh модельдері. Бұл Mac Пасхалық жұмыртқалары сол кезде Macintosh баспасөзінде, оларға қол жеткізу тәсілдерімен бірге кеңінен жарияланды және кейіннен NYC Resistor тобы, хакерлер ұжымы, күрделі кері инженерия арқылы қалпына келтірді. Сол сияқты, Radio Shack Color Computer 3 ROM-да үш Microware әзірлеушісіне ұқсайтын код бар, ол ++ пернелер тізбегімен қатты қайта орналастыруды (RAM-дағы ағымдағы ақпаратты жою) іске қосады. Бірнеше осциллографтарда Пасхалық жұмыртқалар бар. Мысалы, HP 54600B Тетрис (1985) клонына ие, ал HP 54622D Астероидтар (1979) ойынының Rocks деп аталатын имитациясын қамтиды. Тағы бірі – Tektronix 1755A векторлық және толқын пішінді мониторы, ол CONFIG мәзірінде Қашықтан басқару > Бағдарламалық нұсқа таңдалғанда жүзуші балықтарды көрсетеді. Minolta Dynax/Maxxum/Alpha 9 (1998 жылы ұсынылған) SLR камерасының екінші және үшінші аппараттық қайта қарауында, соның ішінде барлық SSM/ADI жаңартылған корпустарында (2003 жылдан бастап), камераны Dynax/Maxxum/Alpha 9Ti (1999) сияқты жұмыс істеуі үшін қайта конфигурациялау үшін құжатталмаған түймелер тізбегін пайдалануға болады, содан кейін қара модельдегі шектеулі модельдің қосымша функцияларын қолдауды іске қосуға болады. Hewlett Packard компаниясының HP 45 электрондық қалталық калькуляторының бірі (1973 жылы шығарылған) құжатталмаған секундомерге ие.
Жабдық
Commodore Amiga 1000 компьютерінің корпусының ішкі жағына дизайн және әзірлеу тобының қолтаңбалары, оның ішінде Джей Майнер және оның иті Митчидің іздері түсірілген. Commodore Amiga 500, 600 және 1200 модельдері B 52 тобының әндерінің атауларын қамтитын Пасха жұмыртқаларын ұсынады. 500 модельде "B52/Rock Lobster", 600 модельде "June Bug", ал 1200 модельде "Channel Z" деп жазылған. Amiga OS бағдарламалық қамтамасында жасырылған хабарламалар бар. Көптеген интегралдық схема (чип) дизайнерлері суреттер, тіркестер, әзірлеушілердің бас әріптері, логотиптер және тағы да басқалар сияқты жасырын графикалық элементтерді, «чип-арт» деп аталатын элементтерді енгізді. Бұл сурет, чиптің қалған бөлігі сияқты, литография және гравировка арқылы әр данада қайта өндіріледі. Бұл элементтерді тек чиптің қаптамасын ашып, үлкейту арқылы қарағанда ғана көруге болады. MicroVAX процессорының 1984 жылғы CVAX микрочипінде кирилл әліпбиіндегі орыс тіліндегі фраза жазылған: «VAX: ең жақсысын ұрлауға қамқорлық жасағанда». Бұл фразаны команда, кейбір CVAX-тар КСРО-ға түсетінін білгендіктен, ресейліктердің олар туралы ойлап отырғанын білгісі келгендіктен қосты. Классикалық «Капитан Америка» комиксінің қайта басылымында суретші Баки Барнсқа сурет салған. 2000 жылы Аль Милгром «Universe X: Spidey #1» журналына өзінің бұрынғы бастығы, Marvel бас редакторы Боб Харрасты сынайтын хабарлама енгізді. 28-бет, 3-кадрде кітап сөресіндегі кітаптардың тікенектерінде: «ХАРРАС ХА ХА, КЕТТІ, ЖАМАН НӘРСЕГЕ ҚОШ САЙЫС, ОЛ ҚОРҚЫНЫШТЫ ЕДІ S.O.B.» деп жазылған. Хабарлама кітап басылғаннан кейін, бірақ сатылымға шығармас бұрын анықталды; тұтынушыларға арналған көшірмелер жойылды. Дегенмен, 4000 алдын ала көшірме бөлшек саудагерлерге «Бірінші көру» акциясы аясында таратылды және қазірде сирек коллекциялық заттар саналады. Милгром "көрінетіндей, жұмыстан шығарылды және бірнеше аптадан кейін қайтадан жұмысқа орналастырылды". Итан Ван Скивер «New X Men #118» (2001 жылдың қарашасы) журналының әр бетіне «секс» сөзін жасырды. Ван Скивер кейіннен кітаптың ішінде сөзді жасырғанын айтты, өйткені ол сол кезде Marvel-ге есіне түсіре алмайтын себептермен ренжіді және жұмысымен азаматтық наразылық білдіруді қызықты санады. Индонезиялық суретші Ардиан Сияф өзінің суреттерінде саяси тұлғаларға сілтемелер жасайтын Пасха жұмыртқаларын жасырумен белгілі. «Бэтгерл» (4-том) №9 (2012 жылдың шілдесі) басылымында Сияф Индонезия президенті Жоко Видодоға сілтеме жасайтын дүкен тақтасын қосты, бірақ Видодоның суретіне қоса берілген мәтін суреттің үстінен жабылған. 2017 жылдың сәуір айында ол «X Men Gold #1» беттеріне 2016 жылдың қарашасында Жакартада өткен наразылықтарға сілтемелер енгізді, оқырмандар бұл сілтемелерді антисемиттік және антихристиандық деп қабылдады. Сияф хабарламалардың саяси сипатын мойындады, бірақ олардың антисемиттік немесе христиандық сезімді білдіруді көздемегенін мәлімдеді. Осы Пасха жұмыртқаларына жауап ретінде Marvel Сияфпен келісімшартын бұзды.
Үй медиасы
Пасхалық жұмыртқалар фильмдерде, DVD және Blu-ray дисктерінде, көбінесе өшірілген көріністер немесе бонус ретінде кездеседі. Клингер олардың болуын "ДВД-ға қосымша материалдарды шығарудағы өнердің тағы бір белгісі" деп атап өтті. 1980-жылдардағы анимациялық сериал «She-Ra: Princess of Power» кейіпкері Лоу Ки бір эпизодта бір рет ғана, бір экран суретіне жасырынып пайда болатын. Эпизодтың соңында сол сурет қайта көрсетіліп, Лоу Ки көрермендерді оның жасырыну орнын ашпас бұрын табуға шақыратын. «Adventure Time» сериалында да шоудың дерлік барлық эпизодтарында жасырылған Снайл атты кейіпкер болды. Көрермендерге жоғары сапалы цифрлық көшірмелерге немесе ағымдық қызметтерге қол жеткізілетін жаңа телеарналарда, шоуды белгілі бір сәтте тоқтату арқылы ғана таба алатын қосымша Пасхалық жұмыртқалар болуы мүмкін. «Black Mirror» антологиялық сериалында продюсерлер өткең өткен эпизодтарға сілтеме жасайтын немесе болашақ эпизодтармен байланысты Пасхалық жұмыртқаларды енгізді, осылайша барлық эпизодтарды біртұтас «Black Mirror» әлеміне байланыстыруға тырысты. «Stranger Things» сериалының төртінші маусымында көрсетілген пицца жеткізу фургонының бортына (805) 45 PIZZA нөмірі жазылған нақты өмірдегі Пасхалық жұмыртқа болды. Егер 805 457 4992 нөміріне қоңырау шалса, Арғылдан арнайы хабарлама келіп түсетін.
Қауіпсіздік мәселелері
Қауіпсіздік сарабы Мишель Э. Кэбай 2000 жылы «пасха жұмыртқаларының» қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарды талқылап, бағдарламалық қамтамасыз етудің сапасын қамтамасыз ету үшін барлық кодты сынау қажет болғанымен, «пасха жұмыртқаларының» сынақтан өтетіні белгісіз екенін айтты. Ол олардың өнімді сынау процесінің қалған бөлігінен құпия ретінде сақталатынын, сондықтан «логикалық бомба» да сынаудан қашуы мүмкін екенін мәлімдеді. Кэбай мұның 1980 жылдардан бері қолданылып келе жатқан сенімді есептеу базасын – сенімді аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету үлгісін әлсірететінін, жеке немесе құпия ақпарат сақталатын жерде алаңдау тудыратынын, себебі ол зақымдануға немесе манипуляцияға ұшырауы мүмкін екенін жеткізді. Microsoft, мысалы, Microsoft Office-тегідей, ең ірі және күрделі «пасха жұмыртқаларын» жасады. 2005 жылы Microsoft компаниясының өкілі Ларри Остерман Microsoft «пасха жұмыртқаларын» және олардың бірін жасауға қатысқанын мойындады, бірақ оларды «жауапсыз» деп сипаттап, компанияның операциялық жүйелер бөлімінің «сенімді есептеу бастамасының» аясында «пасха жұмыртқаларына жол жоқ» саясатын ұстанатынын жазды. Netscape Navigator-дың әзірлеушісі Джейми Завински 1998 жылғы сұхбатында зиянсыз «пасха жұмыртқаларының» шығарылған бағдарламалық қамтамасыз етуге тигізетін әсері шамалы екенін, сондай-ақ олардың бағдарламашыларды қуантқандықтан өнімділікке көмектесуде маңызды рөл атқаратынын айтты.
Пасхалық жұмыртқалар туралы қазіргі заманғы еңбектер
Пасхалық жұмыртқалар халық арасында кеңінен танымал болып, заманауи өнер туындыларында кездеседі. "Доктор Ху" сериалының "Блинк" атты эпизодында, он жеті DVD-дегі бейне Пасхалық жұмыртқалардың болуы басты кейіпкерлердің қиын жағдайын шешуге көмектеседі. Эрнест Клайнның "Ready Player One" романы мен оның киноға бейімделуінде кейіпкерлер үлкен виртуалды шындық ортасында түрлі Пасхалық жұмыртқаларды табу үшін өзара жарысады. Соңғы сынақ – "Атари" ойынындағы Пасхалық жұмыртқаны анықтап, оған жету.